Ten artykuł od 2010-03 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne potrafią zostać zakwestionowane oraz usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, trzeba podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Ten artykuł dotyczy gatunku muzycznego. Sprawdź też: inne znaczenia tego słowa.

Jazz – gatunek muzyczny, który powstał w początkach XX wieku (zapoczątkowany około 1900 roku, na południu Stanów Zjednoczonych w dzielnicy prostytutek Storyville w Nowym Orleanie^[1]) jako połączenie muzyki zachodnioafrykańskiej oraz europejsko-amerykańskiej. Stanowi połączenie muzyki ludowej, artystycznej oraz rozrywkowej. Samo słowo jazz ukazało się w 1915 roku oraz choć nie wyjaśniono tego ostatecznie, prawdopodobnie jest żargonowym określeniem aktu seksualnego^[2].

Jazz charakteryzuje się rytmem synkopowanym, a także dużą dowolnością interpretacyjną oraz aranżacyjną oraz tendencją do improwizacji. Miało to związek z faktem, iż pierwszymi twórcami tego gatunku byli przeważnie nieznający nut potomkowie niewolników.

Wedle poniektórych muzykologów jazz jest raczej formą interpretacji niż stylem muzycznym.

Charakterystyka gatunku

Waldemar Kurpiński oraz Tress Jazz w warszawskim Tygmoncie

James Lincoln Collier wyróżnia trzy podstawowe atrybuty jazzu: swing, funkcję ekstatyczną oraz kod indywidualny.

Swing to w ujęciu Colliera wywodząca się z praktyki czarnych muzyków istota rytmiki jazzowej, polegająca na specyficznej lekkości oraz sprężystości rytmu. W aspekcie technicznym opiera się na podziale taktu na nierówne, niemożliwe do zapisu muzycznego jednostki rytmiczne, okazjonalnym stosowaniu vibrato, urozmaiceniu linii melodycznej akcentami rytmicznymi oraz częstych zmianach dynamiki, wywołującej efekt specyficznej „mowy” instrumentów.

Funkcja ekstatyczna jazzu wywodzi się z religijnego charakteru zachodnioafrykańskich tańców obrzędowych oraz zaznacza się w jazzie przede wszystkim w trakcie tzw. jam sessions, improwizowanych koncertów. Improwizacja oraz wzajemna inspiracja muzyków prowadzi do czynnego zaangażowania słuchaczy, wyrażającego się w aplauzie, okrzykach, oklaskach itp.

Kod indywidualny jazzu to identyfikujący wykonawcę sposób komunikacji pomiędzy nim a słuchaczem, przejawiający się w kreacji melodii, vibrato, ostrości oraz zmianach natężenia dźwięku, zaniku dźwięku itp.

Korzenie jazzu

Jazz powstał na drodze złożonego, wielofazowego procesu, w którym da się wyróżnić etap rozwoju afrykańskiej muzyki ludowej oraz inkorporacji do niej elementów muzyki amerykańsko-europejskiej, wyodrębniania się gatunków muzycznych stanowiących źródła jazzu (negro spirituals, plantation songs, blues, ragtime) oraz krystalizowanie się nowego nurtu muzycznego w końcu wieku XIX.

Ludność murzyńska była sprowadzona do Ameryki Północnej już w wieku XVI oraz XVII – jej muzyka towarzyszyła ekstatycznym obrzędom, tańcom, zajęciom codziennym. Z uwagi na warunki życia oraz korzenie instrumentarium tej muzyki było proste, miała ona przede wszystkim charakter wokalny (często posługująca się falsetem), o nieskomplikowanej melodyce. Powszechnie stosowana w niej była heterofonia. Forma wykonawcza to wielokrotnie tzw. call-and-response – zawołanie albo pytanie głosu solowego oraz odpowiedź chóru.

Na pieśni murzyńskie tego okresu wywierała też duży wpływ hymnodia protestancka, a w poniektórych rejonach muzyka francuska oraz hiszpańska. Wpływy muzyki protestanckiej to przede wszystkim hymny oraz psalmy, zawarte w śpiewnikach tekstowych albo zawierających też melodie opracowane na wiele głosów, np. The Bay Psalm Book (Cambridge, Mass., 1640) czy XVIII-wieczne hymny T. Buttsa, J. Cennika, J. Newtona, I. Wattsa, G. Whitefielda oraz J. oraz Ch. Wesleyów.

W wieku XIX z tej syntezy w muzyce czarnej ludności Stanów Zjednoczonych wyklarowały się nowe style oraz gatunki muzyczne, kluczowe dla genezy jazzu: white spirituals, obejmujące religious ballads, folk-hymns oraz revival spirituals oraz negro spirituals, obejmujące ring-shout, song-sermons, jubilee, spiritual mellows oraz gospel songs, które razem z plantation songs weszły w skład kultury tak czarnych, jak oraz białych Południa.

Kolejne gatunki to trudne do zdefiniowania blues oraz ragtime. Ragtime powstał jako przeniesienie na fortepian stylu gry na banjo, charakteryzuje się rytmem krzyżującym się albo synkopowanym, bywa zapisywany nutowo. Blues charakteryzuje się nastrojowością, wywodzącą się ze spirituals oraz zawołań oraz zawodzeń (moans, field hollers).

W wieku XIX blues miał formę 12-taktową, po 1900 zyskał dużą popularność w rejonie Nowego Orleanu oraz Delty w stanie Missisipi. Do znanych śpiewaków bluesowych należą m.in. Blind Lemon Jefferson, Charlie Patton, John Lee Hooker, Muddy Waters, a śpiewaczek np. Gertrude „Ma” Rainey. W latach 20. blues uzyskał klasyczną formę instrumentalną boogie-woogie, spopularyzowaną zwłaszcza przez kompozytora Saint Louis Blues W. C. Handy’ego.

Rozwój jazzu

Rozwój muzyki jazzowej.

Początkowa faza rozwoju jazzu wiąże się z Nowym Orleanem, miastem o bogatej tradycji muzycznej. Stamtąd pochodził jeden z najbardziej rozpoznawalnych muzyków tego gatunku, który upowszechnił jazz na całym świecie: wokalista oraz trębacz Louis Armstrong. Znaczenie dla rozwoju jazzu ma jednak także muzyka z Delty w stanie Missisipi.

Można wyróżnić parę podstawowych okresów stylistycznych w historii jazzu: dixieland (ok. 1910), jazz chicagowski (lata 20.), swing (lata 30.), bebop (lata 40.), cool-jazz oraz hard bop (lata 50.), free jazz (lata 60.). W obrębie tych przemian stylowych nastąpiło przejście od polifonii (jazz nowoorleański, dixieland, jazz chicagowski) poprzez jazz symfoniczny oraz jazz big bandów po okres eksperymentów muzycznych, modalizmu oraz jazz rocka.

Jazz w Polsce

Wczesna historia jazzu w Polsce to lata 20. (kiedy istniały swingujące zespoły muzyczne) oraz 30. (istniał wtedy Jazz Club YMCA, muzykę jazzową popularyzowało radio). Pod koniec lat 30. ukazała się w Polsce swingowa faza jazzu, reprezentowana przez Henryka Warsa, braci A. oraz H. Goldów, Jerzego Petersburskiego, Szymona Kataszkę, Adiego Rosnera oraz Zygmunta Karasińskiego.

Po roku 1956 pojawiły się festiwale jazzowe (w 1956 Międzynarodowy Festiwal Jazzowy w Sopocie, w 1958 Jazz Jamboree). Nastąpiło wtedy szybkie przejście od jazzu tradycyjnego do jazzu współczesnego. Pojawił się też paralelizm rozwoju do prądów amerykańskich oraz europejskich. Powstało „Polskie Stowarzyszenie Jazzowe” (w skrócie PSJ) wydające płyty wykonawców tego gatunku.

Wpływ

Jazz inspirował w latach 20. oraz 30. wielu kompozytorów europejskich, m.in. Dariusa Milhauda, Maurice’a Ravela oraz Igora Strawinskiego. Zaznaczył się także w rytmice wiersza pozostającego w kontakcie ze Strawinskim T.S. Eliota. Pod koniec lat 50. wystąpiła fala zbliżenia pomiędzy jazzem a muzyką poważną, określana jako „trzeci nurt” – należeli do niego Gunther Schuller, Karlheinz Stockhausen, Ornette Coleman, John Coltrane oraz Albert Ayler.

W Polsce jazzem inspirował się np. Bogusław Schäffer.

Z kręgów jazzu wywodzi się określenie All Stars („same gwiazdy”).

Główne style jazzowe

Przypisy

Sprawdź też

  W Wikimedia Commons leżą multimedia związane z tematem:
Jazz

Sprawdź hasło jazz w Wikisłowniku

• twórcy oraz wykonawcy muzyki jazzowej
• grupy jazzowe
• muzycy jazzowi

Linki zewnętrzne

• Diapazon – polski serwis jazzowy
• Jazz w katalogu Open Directory Project