Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Jeruzalem”. Sprawdź też: osada Jeruzalem w województwie pomorskim.

Jerozolima ירושלים القدس
Herb Jerozolimy Flaga Jerozolimy
Dewiza: brak
Państwo	Izrael
Dystrykt	Dystrykt Jerozolimy
Burmistrz	Nir Barkat[1]
Powierzchnia	123 km²
Wysokość	580 m n.p.m.
Ludność (2012) • liczba ludności • gęstość • aglomeracja	783 791▲ 6372 os./km² 1 413 895▲
Nr kierunkowy	02
Kod pocztowy	91 008
Miasta partnerskie	Fez Marsylia Nowy Jork Praga
Położenie na mapie Izraela Jerozolima ירושלים القدس
31°46′43″N 35°13′46″E / 31.77861, 35.22944Na mapach: 31°46′43″N 35°13′46″E / 31.77861, 35.22944
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa miasta

Sprawdź w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Jerozolimie

Jerozolima (hebr. ירושלים trl. Yerushalayim, trb. Jeruszalajim; arab. القدس trl. Al-Quds, trb. Al-Kuds oraz اورشليم trl. Ūrshalīm, trb. Urszalim, łac. Hierosolyma, Aelia Capitolina – sprawdź też: nazwy Jerozolimy) – największe miasto Izraela, stolica administracyjna Dystryktu Jerozolimy oraz stolica państwa Izraela^[2] (wg izraelskiego prawa)^[3]. Znajduje się tutaj oficjalna siedziba prezydenta, przeważajaca ilość urzędów państwowych, sąd najwyższy, parlament oraz inne.

Organizacja Narodów Zjednoczonych oraz przeważajaca ilość państw nie uznają Jerozolimy jako stolicy Izraela, pozostawiając tę kwestię sporną do wyjaśnienia podczas przyszłych negocjacji izraelsko-palestyńskich. Autonomia Palestyńska planuje założenie we Wschodniej Jerozolimie stolicy swojego państwa. Żadne z państw nie ma ambasady w Jerozolimie^[4]; przeważajaca ilość z nich utrzymuje swoje ambasady w Tel Awiwie.

Jest to największe miasto w kraju pod względem powierzchni (123 km²) oraz ludności (733 300 mieszkańców)^[5]. Leży wśród gór Judei, rozciągających się pomiędzy Morzem Śródziemnym a Morzem Martwym. Miasto ma długowiekową historię oraz stanowi centralny punkt dla judaizmu, chrześcijaństwa oraz islamu.

Współczesne miasto powstało wokół Starego Miasta. Nowoczesne żydowskie dzielnice rozciągają się w kierunku zachodnim, w stronę aglomeracji Gusz Dan, natomiast dzielnice arabskie rozciągają się po stronie wschodniej (Wschodnia Jerozolima) w kierunku Ramallah oraz Betlejem.

Nazwy miasta

Pomimo że dokładne pochodzenie hebrajskiej nazwy miasta Jerozolimy pozostaje niejasne, uczeni wysnuwają zróżnicowane interpretacje. Pewni ludzie wskazują, że słowo Jeruszalaim składa się z dwóch słów: jerusza (spadek, miasto) oraz szalom (pokój). Dlatego uważa się, że nazwa miasta oznacza "miasto pokoju". Hebrajskie słowo szalom ma pokrewny wyraz, którym jest Szlomoh – Salomon, który był królem Izraela oraz budowniczym Świątyni Jerozolimskiej^[6]. Ewentualnie, drugim znaczeniem tego słowa mogłoby być Salem, czyli pierwotna nazwa miasta podana w Księdze Rodzaju 14,18^[7]. Jeszcze inni cytują listy z Amarna, gdzie ukazuje się akadyjska nazwa miasta Urušalim, wyraz pokrewny z hebrajskim Ir Szalem. Być może ma to związek z bóstwem Shalim, które jest w mitologii Ugaritów.

Interpretacja żydowska podana jest w religijnym tekście Genesis Rabba. Przytacza on historię przybycia Abrahama do miasta Salem. Zaraz po przybyciu poprosił on króla oraz arcykapłana Melchizedeka o pobłogosławienie go. Melchizedek pobłogosławił wówczas Abrahama w imieniu Najwyższego Boga (wskazuje to, że był on tak jak Abraham monoteistą). To spotkanie Abrahama z Melchizedekiem było upamiętnione poprzez zmianę nazwy miasta: do członu Salem dodano zwrot Jeru (Abraham nadał taką nazwę górze, na której ofiarował syna Izaaka. Aktualnie góra to nazywa się Moria oraz leży w Jerozolimie. Znaczenie wyjaśnione w Księdze Rodzaju: tam będzie objawiony Bóg, przed Salem). W wyniku tego powstała obecna nazwa miasta: Jeruszalaim, co oznacza miasto Salem albo założony przez Salem^[8]. Końcówka słowa w liczbie mnogiej -ajm dopuszcza w gramatyce hebrajskiej interpretować dwa aspekty miasta, analogicznie jak dwa wzgórza^[9]. Jednak wymowa ostatniej sylaby -ajm w liczbie mnogiej wydaje się dodatkiem późniejszych czasów, sprzed napisania Septuaginty.

Geografia

Górzysta okolica Jerozolimy

Jerozolima jest usytuowana na południowym krańcu płaskowyżu położonego pomiędzy Wzgórzami Jerozolimskimi, które wznoszą się na około 200 metrów ponad miasto. Po stronie wschodniej wznosi się Góra Oliwna, a po stronie północno-wschodniej Góra Skopus^[10].

Jerozolima ze wszystkich stron otoczona jest dolinami (Cedron, Hinnom oraz Tyropeon). Dolina Cedron rozciąga się na wschód od Starego Miasta, rozdzielając właściwe miasto od Góry Oliwnej. Wzdłuż południowej strony Starego Miasta istnieje Dolina Hinnom, która jest właściwie stromym wąwozem. Natomiast Dolina Tyropeon rozpoczyna się po stronie północno-zachodniej oraz ciągnie się w kierunku południowo-wschodnim. Dzieli ona miasto na dwie części znajdujące się na dwóch wzgórzach: po stronie wschodniej Wzgórze Świątynne oraz po stronie zachodniej pozostałą cząstka miasta. Współcześnie Dolina Tyropeon jest prawie niewidoczna, albowiem przez ostatnie tysiąclecia nagromadziły się w niej wielkie ilości wielorakich szczątków oraz gruzów^[11].

Jerozolima istnieje w odległości 60 km na wschód od aglomeracji Tel Awiwu oraz wybrzeża Morza Śródziemnego, 32 km na zachód od Morza Martwego^[12]. Sąsiednimi miastami są: Betlejem oraz Beit Jala na południu, Abu Dis oraz Ma'ale Adummim na wschodzie, Mevasseret Syjon na zachodzie, Ramallah oraz Giv'at Ze'ev na północy^[13].

Klimat oraz środowisko

W Jerozolimie są ciepłe oraz bezdeszczowe lata, oraz z powodu wysokości nad poziomem morza stosunkowo chłodne zimy. Czasami są śnieżyce. Średnia wielkość opadów rocznych utrzymuje się na poziomie 600 mm, przy czym Wschodnia Jerozolima otrzymuje mniejsze opady, albowiem istnieje na krawędzi Pustyni Judzkiej. W mieście nie istnieje problem zanieczyszczenia przemysłowego. Przeważajaca ilość zanieczyszczeń to spaliny samochodowe oraz śmieci komunalne. Prawo budowlane nakłada wymóg, by wszystkie budynki w Jerozolimie były pokryte naturalnym kamieniem. Podnosi to koszty budownictwa, jednak nadaje miastu charakterystyczny wygląd, odmienny od innych miast Izraela. Zaledwie budynki wzniesione w latach 50. XX wieku odbiegają od tego wyglądu. Dzielnice leżące w głębokich dolinach są naturalnymi obszarami zieleni. Na zachód od miasta rozciąga się obszar leśny. Przy głównych drogach założono parki. Wokół Starego Miasta wybudowano promenady.

Jerozolima ma klimat śródziemnomorski, który charakteryzuje się gorącymi oraz bezdeszczowymi latami oraz chłodnymi oraz deszczowymi zimami^[14]. W prawie każdą zimę są opady śniegu. Najzimniejszym miesiącem jest styczeń, ze średnią temperaturą 8 °C. Najbardziej upalnymi miesiącami są lipiec oraz sierpień, ze średnią temperaturą 23 °C. Jest duża różnica pomiędzy temperaturą dnia oraz nocy, w Jerozolimie zwykle wieczory są chłodne nawet latem. Największe opady deszczu są pomiędzy październikiem a majem. Suma rocznych opadów atmosferycznych wynosi 590 mm^[15].

Historia

Jerozolima

Nazwy miasta Historia miasta Religie w mieście Stare Miasto Wschodnia Jerozolima Zachodnia Jerozolima

p • d • e

 Osobny artykuł: Historia Jerozolimy.

Badania archeologiczne wskazują, że na terenie obecnej Jerozolimy (wzgórze Ofel) istniało osadnictwo ludzkie już w epoce miedzi (IV tysiąclecie p.n.e.)^[16]. W epoce brązu istniała stała osada ludzka. Ann Killebrew opisała Jerozolimę z przełomu II oraz I tysiąclecia p.n.e. jako duże miasto otoczone murem obronnym^[17]. Pewni ludzie archeolodzy, wliczając w to Kathleen Kenyon, sądzą, że Jerozolima jako miasto było założone przez ludy semickie około XXVI wieku p.n.e. Wedle żydowskiej tradycji miasto było założone przez Sema oraz Ebera, przodków Abrahama. Relacja biblijna przedstawia Jebuzytów zamieszkujących w Jerozolimie do końca XI wieku p.n.e., kiedy to żydowski król Dawid podbił miasto oraz założył w nim stolicę Królestwa Izraela (ok. roku 1003 p.n.e. przeniósł stolicę z Hebronu)^[18].

Okres Świątyni

Rekonstrukcja Świątyni Salomona

Jerozolima, mapa z Madaby, Jordania.

Zgodnie z opisem biblijnym, król Dawid panował do 970 p.n.e., a następnie na tronie zasiadł jego syn Salomon, który wybudował Świątynię na Górze Moria w mieście. Świątynia Salomona (później nazywana Pierwszą Świątynią) odgrywała decydującą rolę w historii Izraela jako miejsce przechowywania Arki Przymierza. Miasto stało się centrum religijnym, kulturowym, politycznym, gospodarczym oraz militarnym Izraela^[19]. Po śmierci króla Salomona nastąpił rozłam Królestwa Izraela na dwa odrębne państwa: Izrael oraz Judę. Jerozolima była stolicą Królestwa Judy^[20].

Gdy w 722 p.n.e. Asyryjczycy podbili Królestwo Izraela, do Jerozolimy napłynęły tłumy uchodźców z północy. Około 586 p.n.e. Babilończycy podbili Królestwo Judy oraz zdobyli Jerozolimę, burząc Świątynię Salomona. W 538 p.n.e., po pięćdziesięciu latach niewoli babilońskiej, król perski Cyrus II Wielki zezwolił Żydom na powrót do swojej ojczyzny oraz odbudowę Jerozolimy ze Świątynią. Budowa Drugiej Świątyni była ukończona w 516 p.n.e.^[21]. W wyniku tego Jerozolima ponownie stała się stolicą Judy oraz centrum żydowskiej wiary.

Gdy macedoński król Aleksander Macedoński podbił Persję, Judea z Jerozolimą znalazły się pod kontrolą grecką, przechodząc ostatecznie pod panowanie Ptolemeuszy. W 198 p.n.e. Judeę oraz Jerozolimę zdobyli Seleucydzi, którzy podjęli próbę hellenizacji Żydów. Doprowadziło to w 167 p.n.e. do wybuchu żydowskiego powstania Machabeuszów oraz utworzenia w 152 p.n.e. Królestwa Machabeuszy ze stolicą w Jerozolimie^[22].

Wojny żydowsko-rzymskie

W 63 roku p. n. e. Jerozolima była podbita przez rzymskiego wodza Pompejusza, który zaingerował w spór miedzy braćmi, Hyrkanem oraz Arystobulem^[23]. Miasto było długo oblegane, nie było jednak zniszczone. Pod panowaniem Rzymu w I wieku p.n.e. do władzy w Judei doszedł król Herod Wielki, który zasłynął z rozbudowy oraz upiększania Jerozolimy. Rozbudował on Świątynię, wzmacniając dziedziniec kamiennymi bryłami o masie dochodzącej do 100 ton. W mieście wybudowano rozliczne pałace oraz wieże^[24]. W 6 roku Jerozolima z okolicą przeszła pod bezpośrednie rządy Rzymian, jako Province Iudaea^[25]. Jednakże potomkowie Heroda Wielkiego zostali władcami Judei do 96 roku.

Wedle spisanej tradycji chrześcijańskiej, podczas panowania jednego z jego synów, Heroda Antypasa, kiedy rzymskim prefektem Judei był Poncjusz Piłat, w Jerozolimie uwięziono podczas żydowskiego święta Paschy Jezusa z Nazaretu, którego następnie ukrzyżowano. Miejsce ukrzyżowania oraz przypuszczalny grób Chrystusa do dzisiaj czczone są przez Chrześcijan na terenie Starego Miasta.

Zburzenie Jerozolimy przez Rzymian w 70 roku.

Panowanie Rzymian nad Judeą było poddane próbie podczas wojen żydowskich. W maju 66 XII legion rzymski dowodzony przez Wespazjana przystąpił do tłumienia powstania żydowskiego. Kulminacyjnym momentem walk było oblężenie Jerozolimy w 70 (miasto padło 8 września 70 roku). Całe miasto wraz ze Świątynią było zburzone. W 132 rzymski cesarz Hadrian postanowił odbudować Jerozolimę jako miasto hellenistyczne ze świątynią Jowisza oraz nazwą Colonia Aelia Capitolina^[26].

W IV wieku cesarz Konstantyn I Wielki wybudował w mieście rozliczne obiekty kultu chrześcijańskiego, w tym Bazylikę Grobu Świętego. Od tego czasu aż do VII wieku Żydzi nie posiadali prawa wstępu do Jerozolimy^[27]. Po podziale Cesarstwa rzymskiego (395 r.) miasto znalazło się w Bizancjum.

Wojny rzymsko-perskie

Na przestrzeni kolejnych dziesięcioleci Jerozolima przeszła pod panowanie Persji, a następnie ponownie wróciła do Rzymian. Perski władca Chosrow II Parwiz na początku VII wieku zajął Syrię oraz Judeę z miastem Jerozolimą, nazwaną przez Persów Dej Houdkh. Jerozolima była zdobyta w 614 po 21 dniach oblężenia. Żydowscy bojownicy dołączyli do Persów walcząc przeciwko chrześcijanom. Miasto było odzyskane przez Bizancjum w 629^[28].

Panowanie muzułmanów

W roku 638 Jerozolima była zdobyta przez będących od niedawna muzułmanami Arabów. Wraz z arabskim podbojem Żydzi odzyskali prawo wstępu do miasta^[29]. Kalif Umar ibn al-Chattab podpisał traktat z chrześcijańskim patriarchą Sofroniuszem, zapewniając go, że wszystkie chrześcijańskie miejsca Jerozolimy wraz z ludnością będą chronione zgodnie z muzułmańskimi zasadami wiary. Umar nakazał wówczas wybudowanie na Wzgórzu Świątynnym Kopuły na Skale oraz Meczetu Umara^[30]. Rok 750 to początek rządów Abbasydów w Jerozolimie. W roku 1072 miasto zdobyli Turcy seldżuccy.

Królestwo Jerozolimskie

Zdobycie Jerozolimy przez Krzyżowców w 1099 roku.

W 1095 roku papież Urban II wezwał do krucjaty, mającej na celu wyzwolenie Ziemi Świętej. Armia Krzyżowców zdobyła Jerozolimę w 1099 roku oraz wymordowała muzułmańskich oraz żydowskich mieszkańców^[31]. Krzyżowcy uczynili z Jerozolimy stolicę Królestwa Jerozolimskiego. W 1187 roku Saladyn, kurdyjski sułtan Egiptu oraz Syrii, pokonał Krzyżowców oraz zdobył Jerozolimę. Miasto było odzyskane przez Krzyżowców w 1229, oraz ostatecznie utracone przez chrześcijan w 1244^[32]. Rok 1260 to początek panowania egipskich Mameluków w Jerozolimie.

W Imperium Ottomańskim

W 1517 Jerozolimę zdobyli Turcy, którzy utrzymali panowanie nad tym rejonem do XX wieku. W XVI oraz XVII wieku odbudowano mury obronne miasta. Był to okres rozkwitu regionalnego handlu oraz gospodarki Jerozolimy, jednak już w XVIII-XIX wieku nastąpiło osłabienie związane ze stopniowym upadkiem potęgi Imperium Osmańskiego. Na początku XIX wieku w Jerozolimie pojawiły się rozliczne międzynarodowe misje oraz konsulaty, co było momentem przełomowym we współczesnej historii miasta. W tym okresie wybudowano pierwsze dzielnice mieszkaniowe leżące poza murami Starego Miasta. Wybudowali je w latach 40. XIX wieku angielscy oraz niemieccy protestanci, którzy chcieli przynieść ulgę miastu cierpiącemu od przeludnienia oraz złych warunków sanitarnych. Na krawędzi niemieckiej kolonii powstały bogate wille tureckie, dając początek nowym arabskim dzielnicom. W tym okresie do Palestyny napłynęła pierwsza fala żydowskich imigrantów z Europy, którzy założyli nowe żydowskie dzielnice w Jerozolimie^[33]. Nastąpiło ożywienie budownictwa oraz kultury, które trwało nieprzerwanie aż do wybuchu I wojny światowej.

Mandat Palestyny

Widok na Stare Miasto Jerozolimy około 1900 r. Na pierwszym planie widoczne synagogi Hurva oraz Tiferet Israel, zburzone przez Jordańczyków w 1948 r.

Panowanie osmańskie nad Jerozolimą zakończyło się w grudniu 1917 roku, kiedy miasto zajęły wojska brytyjskie. Na mocy międzynarodowych porozumień powojennych Palestyna weszła w skład brytyjskiego mandatu na Bliskim Wschodzie. Powstał w ten sposób Mandat Palestyny^[34]. Pod brytyjskim panowaniem powstały nowe podmiejskie dzielnice na północnych oraz zachodnich przedmieściach Jerozolimy, a w 1925 otworzono Uniwersytet Hebrajski^[35].

W 1947 roku w ONZ-owskich planach podziału Palestyny zalecono ustanowienie z miasta oraz okolic strefy neutralnej pod międzynarodową kontrolą^[36].

I wojna izraelsko-arabska

Plan ONZ nie stał się jednak zrealizowany, albowiem żydowska Hagana oraz jordański Legion rozpoczęły walki o przejęcie kontroli nad Jerozolimą. 28 maja 1948 Jordańczycy zdobyli Stare Miasto oraz wygnali stamtąd wszystkich Żydów (część była jeńcami, cząstka przekazano Międzynarodowemu Czerwonemu Krzyżowi, a cząstka wygnano do zachodnich dzielnic miasta kontrolowanych przez Izraelczyków)^[37].

I wojna izraelsko-arabska 1948-1949 uczyniła ogromne wysiedlenia ludności arabskiej oraz żydowskiej w okolicach Jerozolimy. Ze Starego Miasta było usuniętych siłą 1500 Żydów, którzy schronili się w dzielnicach zachodnich. Arabska miejscowość Lifta (obecnie dzielnica Jerozolimy) była zajęta przez Izraelczyków, a jej mieszkańcy wywiezieni ciężarówkami do Wschodniej Jerozolimy^[38]. Wysiedlenia Arabów objęły także wioski Deir Jassin, Ein Karem, oraz al-Maliha.

Koniec wojny przyniósł podzielenie Jerozolimy na dwie części: wschodnia należała do Transjordanii, a zachodnia do Izraela. Linia demarkacyjna przecinała centrum miasta. W 1949 Izrael uznał Zachodnią Jerozolimę za swoją stolicę. Natomiast Transjordania złamała warunki Porozumienia o Zawieszeniu Broni z 1949 oraz odmówiła Żydom prawa dostępu do świętych miejsc Judaizmu we Wschodniej Jerozolimie. Wiele z tych miejsc było zniszczonych albo sprofanowanych. Ograniczenia w dostępie dotyczyły także społeczności chrześcijańskiej oraz chrześcijańskich miejsc świętych w mieście^[39][40].

Status miasta po wojnie

W następstwie wojny sześciodniowej w 1967 wojska izraelskie zajęły Wschodnią Jerozolimę. W 1980 Izraelczycy ogłosili zjednoczenie Jerozolimy jako stolicy państwa Izraela^[41]. Jednakże te działania zostały skrytykowane przez społeczność międzynarodową. ONZ potępiło tę decyzję w Rezolucji nr 478, która domagała się uznania suwerenności Jerozolimy "bez mocy prawnej"^[42]. Ponadto palestyńscy Arabowie zaczęli domagać się uznania Wschodniej Jerozolimy za stolicę swojego państwa. Status prawny miasta pozostaje nadal nierozstrzygnięty.

Status Jerozolimy

30 lipca 1980 izraelski parlament Kneset uchwalił ustawę Podstawowe Prawo Jerozolimy, która stwierdza, że zjednoczona Jerozolima jest stolicą Izraela, co oznacza, że jest ona siedzibą prezydenta, parlamentu, rządu oraz Sądu Najwyższego, oraz że święte miejsca wszystkich religii są tu nietykalne, a Izrael zobowiązuje się zapewnić swobodny dostęp do nich. Społeczność międzynarodowa nie uznaje tego aktu oraz ambasady większości państw leżą w Tel Awiwie.

Pretensje do Wschodniej Jerozolimy zgłaszają Palestyńczycy, uznający ją za stolicę ich przyszłego niepodległego państwa. Konstytucja Organizacji Wyzwolenia Palestyny z 1968 roku określiła Jerozolimę jako "siedzibę OWP". Spór o status Jerozolimy jest jednym z powodów konfliktu izraelsko-palestyńskiego.

Demografia

Zgodnie z danymi Izraelskiego Centrum Danych Statystycznych w 2007 roku w mieście żyło 743 tys. mieszkańców, z czego 68% Żydzi, 30% Arabowie (Muzułmanie) oraz 2% Chrześcijanie (w tym chrześcijańscy Arabowie)^[5]. W 2005 w Jerozolimie osiedliło się 2850 imigrantów, w większości ze Stanów Zjednoczonych, Francji oraz krajów byłego ZSRR. Jednak liczba emigrantów wyjeżdżających z miasta przewyższa liczbę napływających imigrantów. W 2005 ponad 10 tys. Żydów osiedliło się w Jerozolimie, z tym że ponad 16 tys. wyjechało z miasta^[43]. Wzrost populacji miasta wynika w większości z dużej liczby urodzeń, zwłaszcza w społeczności arabskiej oraz ultraortodoksyjnych Żydów. Wskutek tego liczba urodzeń w Jerozolimie (4,02) jest dużo wyższa niż w innych miastach Izraela (Tel Awiw 1,98; średnia w kraju 2,90). Średnia wielkość rodziny w Jerozolimie wynosi 3,8 osób^[43].

Osiedla mieszkaniowe

Jerozolima ma rozliczne osiedla mieszkaniowe: Abu Tor, at-Tur, Amerykańska Kolonia, Arnona, Atarot, Bab-a-Zahara, Baka, Batei Ungarin, Bayit Vegan, Beit HaKerem, Beit Hanina, Beit Safafa, Beit Israel, Bukharim, East Talpiot, Ein Karem, Etz Chayim, Ezrat Torah, French Hill, French Compound, German Colony, Geula, Gilo, Givat Masua, Givat Oranim, Givat HaMatos, Givat HaVradim, Givat Mordechai, Givat Ram, Givat Shapira, Givat Shaul, Greek Colony, Katamon, Har Homa, Har Nof, Ir David, Ir Ganim, Issawiya, Jabel Mukaber, Jebel Batan al-Hawa, Katamon, Kerem Avraham, Kiryat Belz, Kiryat Yovel, Kiryat Mattersdorf, Kiryat Menachem, Kiryat Moshe, Kiryat Shmuel, Machane Yehuda, Machane Israel, Malha, Mamilla, Mazkeret Moshe, Meah Shearim, Mekor Chayim, Mekor Baruch, Mishkenot Sha’ananim, Motza, Mount Scopus, Mount of Olives, Mount Zion, Musrara, Nachalat Shiva, Nachlaot, Neve Granot, Neve Sha'anan, Neve Yaakov, Nayot, Pat, Pisgat Ze'ev, Ramat Denya, Ramat Eshkol, Ramat Sharett, Ramat Shlomo, Ramot, Ramot Polin, Rassco, Rehavia, Romema, Russian Compound, San Simon, Sanhedria, Sheikh Jarrah, Shmuel haNavi, Shuafat, Silwan, Stare Miasto, Sur Baher, Talbiya, Talpiot, Tel Arza, Umm Tuba, Unsdorf, Wadi Al-Joz, Yefeh Nof, Yemin Moshe, Zichron Moshe, Zichron Yosef.

W przyszłych dekatach przeważajaca ilość osiedli izraelskich zostanie stworzonych po stronie zielonej linii należącej do Wschodniej Jerozolimy (na tzw. "terytoriach okupowanych").^[44]

p • d • e Osiedla Jerozolimy Zachodnia Jerozolima Arnona • Arzei HaBira • Batei Ungarin • Beit Dawid • Beit HaKerem • Beit Izrael • Beit Jakov • Beit VeGan • Buharim • Ein Kerem • Ezra Tora • Geula • Geulim • Givat Beit HaKerem • Givat Massuah • Givat Mordechai • Givat Oranim • Givat Ram • Givat Saul • Har Hotzvim • Har Nof • Ir Ganim • Jefeh Nof • Jemin Moses • Katamon • Kerem Abraham • Kirjat Belza • Kirjat HaJovel • Kirjat Mattersdorf • Kirjat Menachem • Kirjat Moses • Kirjat Sanz • Kirjat Szmuel • Kolonia Grecka • Kolonia Niemiecka • Malha • Mamilla • Mazkeret Moses • Mea Szearim • Mekor Baruch • Mekor Chaim • Migrasz HaRussim • Miszkenot Szaananim • Morasza • Motza • Nachlaot • Nahalat Sziva • Najot • Neve Granot • Neve Szaanan • Pat • Ramat Beit Hakerem • Ramat Denja • Ramat Szarett • Rassco • Rehavia • Romema • Sanhedrija • Sanhedrija Murhevet • San Martin • San Simon • Sza'arei Chesed • Szmuel HaNavi • Talbija • Talpiot • Tel Arza • Unsdorf • Ziemia Święta • Zikaron Josef • Zikaron Moses Wschodnia Jerozolima Abu Tor • Al-Issawija • At Tur • Bab a-Zahara • Bejt Hanina • Bejt Safafa • Gilo • Givat HaMatos • Givat HaMivtar • Har Homa • Jabel Mukabir • Kolonia Amerykańska • Maale HaZeitim • Ma'alot Dafna • Neve Jaakov • Pisgat Ze'ev • Ramat Eszkol • Ramat Szlomo • Ramot • Ramot Polin • Ras al-Amud • Silwan • Stare Miasto • Sur Baher • Szeik Jarrah • Szuafat • Umm Tuba • Wadi al-Joz • Wschodni Talpiot • Wzgórze Francuskie Inne: Wzgórze Świątynne • Góra Oliwna • Góra Skopus • Wzgórze Syjon • Wzgórze Herzla • Wzgórze Amunicyjne

Władze miejskie

Jerozolimska Rada Miejska liczy 31 wybieranych członków, z których jeden jest burmistrzem. Burmistrz sprawuję władzę przez okres pięciu lat oraz mianuje sześciu swoich zastępców. Poza burmistrzem oraz jego zastępcami, członkowie Rady Miejskiej nie otrzymują żadnych pensji oraz pracują społecznie"^[45]. Przeważajaca ilość obrad Rady Miejskiej jest zamkniętych, ale każdego miesiąca przebiega się jedna sesja otwarta dla publiczności. W Radzie Miejskiej szczególnie silną pozycję posiadają religijne stronnictwa polityczne, które posiadają przeważajaca ilość głosów.

Obecny burmistrz Jerozolimy, Nir Barkat stał się wybrany w listopadzie 2008. Na urzędzie najdłużej zasiadał Teddy Kollek, przez 28 lat.

Kultura

Muzeum Izraela - Sanktuarium Zwojów w Jerozolimie

Biblioteka Narodowa Izraela

Dolina zniszczonych gmin żydowskich w Yad Vashem

narodowy cmentarz Izraela - Wzgórze Herzla

Jerozolima to miejsce na styku Izraela z Arabią, miejsce w którym przenikają się kultury Zachodu ze Wschodem. Silne arabskie wpływy obecne w części miasta składają się na specyficzną egzotyczną atmosferę. Jerozolima jest znana na świecie przede wszystkim ze względu na swoje religijne znaczenie, jest także siedzibą wielu instytucji kulturalnych. Najważniejszym jest Muzeum Izraela, które jest podstawowym muzeum prezentującym sztukę w Jerozolimie. Przyciąga ono każdego roku prawie milion gości, z czego jedna trzecia to turyści zagraniczni^[46]. Kompleks muzealny zajmuje obszar o powierzchni 20 akrów oraz zawiera w sobie parę budynków z ekspozycjami. W Sanktuarium Zwojów prezentowane są dokumenty znad Morza Martwego. Skrzydło młodzieżowe, w którym realizuje się szeroki program edukacyjny, odwiedza każdego roku 100 tys. dzieci. Muzeum ma także ogród rzeźby.

Innym znanym muzeum jest Muzeum Archeologiczne Rockefellera, pierwsze muzeum archeologicznym na Bliskim Wschodzie powstałe w 1938. Aktualnie istnieje we Wschodniej Jerozolimie^[47]. Dom Ticho, w śródmieściu Jerozolimy, mieści bogatą kolekcję judaików zgromadzoną przez dr. Avrahama Alberta Ticho, który otworzył w 1912 pierwszą poradnię okulistyczną w mieście^[48]. Na terenie Starego Miasta leżą muzea Ortodoksyjnego Patriarchatu Jerozolimskiego, Patriarchatu Ormiańskiego^[49] oraz Muzeum Archeologiczne Franciszkańskiego Studium Biblijnego przy klasztorze Biczowania na Via Dolorosa. Jednym z ważniejszych muzeów miejskich jest Muzeum Cytadeli Dawida, w którym umieszczono makiety miasta oraz kopie historycznych eksponatów z wielorakich epok. W pobliżu domu prezydenta istnieje Instytut Sztuki Islamskiej.

Inną wiodącą placówką kulturalną Jerozolimy jest Instytut Yad Vashem, który przyznaje tytuł "Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata". Znajduje się tu narodowy pomnik ofiar Holocaustu oraz największa na świecie biblioteka z informacjami o Holocauście (około 100 000 książek oraz artykułów). Kompleks Instytutu zawiera w sobie nowoczesne muzeum przedstawiające historię ludobójstwa narodu żydowskiego, prezentujące także eksponaty z historii poszczególnych rodzin oraz jednostek. Jeden z pomników upamiętnia 1,5 mln żydowskich dzieci, które zginęły z rąk nazistów. Instytut jest placówką muzealną, kulturalną, oświatową oraz badawczą^[50].

Budynek Teatru Jerozolimy

Jedną z czołowych orkiestr grających w mieście jest Orkiestra Symfoniczna Jerozolimy, która funkcjonuje od lat 40. XX wieku. Występowała ona w wielu miastach całego świata, wliczając w to Wiedeń, Frankfurt oraz Nowy Jork^[51]. Najbliższe otoczenie Starego Miasta jest centrum kulturalnym Jerozolimy, w którym leżą Teatr Chana oraz Kino Jerozolimy. Innymi ważnymi obiektami są Międzynarodowe Centrum Kongresowe (Binyanei HaUma), Centrum Gerard Behar w śródmieściu, Centrum Muzyczne Jerozolimy w Yemin Moshe oraz Targ Music Center w Ein Kerem. Palestyński Teatr Narodowy, założony w 1984, działa we Wschodniej Jerozolimie oraz przedstawia sztukę arabską^[52].

Ogrody botaniczne w Jerozolimie

Przy Uniwersytecie Hebrajskim założono Jerozolimskie Ogrody Botaniczne^[53]. Na terenie kampusu istnieje także Biblioteka Narodowa oraz budynek archiwów Alberta Einsteina.

Z innych obiektów na wybitną uwagę zasługuje biblijne ZOO, w którym zgromadzono zwierzęta wspominane w Biblii. ZOO istnieje w południowej części miasta oraz jest finansowane przez rodzinę Tisch^[54].

Doroczne wydarzenia kulturalne

• Festiwal Poezji (marzec)
• Targi Książki (kwiecień)
• Festiwal Sztuki oraz Rzemiosł Arabskich (maj)
• Dzień Jerozolimy (maj) – trwa przez trzy dni.
• Festiwal Izraelski (maj-czerwiec) – przebiega się corocznie od 1961. Są na nim krajowi oraz międzynarodowi artyści, muzycy oraz teatry uliczne.
• Festiwal Sztuki oraz Rzemiosł (lipiec-sierpień)
• Festiwal Teatrów Lalek (sierpień)
• Tydzień Artystów (sierpień)
• Festiwal Muzyki Dawnej (wrzesień-październik)
• Marsz Jerozolimski (październik)
• Maraton (październik)
• Międzynarodowy Festiwal Filmowy
• Festiwal Filmów Żydowskich

Edukacja

Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie

W Jerozolimie swoją siedzibę ma parę uczelni, z Uniwersytetem Hebrajskim (założony w 1925) na czele. W zarządzie szkoły zasiadali intelektualiści o żydowskich korzeniach, tacy jak Albert Einstein oraz Zygmunt Freud^[55]. Kilku laureatów Nagrody Nobla jest absolwentami tego uniwersytetu, ostatni z nich to: Avram Hershko, David Gross oraz Daniel Kahneman. Uniwersytet mieści w swoich murach Bibliotekę Narodową, która zawiera ponad 5 mln książek^[56]. Biblioteka jest jednym z największych na świecie strażników książek na temat narodu żydowskiego. Uniwersytet ma trzy kampusy: na Górze Skopus, w osiedlu Giv'at Ram oraz medyczny kampus przy Szpitalu Hadassah Ein Kerem.

W 1984 powstał Palestyński Uniwersytet Al-Quds. Jest on przedstawiany jako "jedyny arabski uniwersytet w Jerozolimie"^[57]. Uniwersytet istnieje w południowo-wschodniej części miasta oraz zajmuje powierzchnię 47 akrów^[58].

Innymi wyższymi uczelniami w Jerozolimie są Jerusalem Academy of Music and Dance oraz Bezalel Academy of Art and Design. Jerusalem College of Technology, założony w 1969, naucza inżynierii oraz najnowszych nauk programistycznych oraz informatycznych. Dodatkowo w mieście istnieje wiele innych szkół religijnych oraz świeckich.

Religia

 Osobny artykuł: Znaczenie religijne Jerozolimy.

Wzgórze Świątynne oraz Ściana Płaczu

Jerozolima odgrywa ważną rolę dla trzech wielkich religii monoteistycznych: judaizmu, chrześcijaństwa oraz islamu oraz kilku mniejszych grup religijnych. Rocznik statystyczny z 2000 roku wymienia w mieście: 1204 synagogi, 158 kościołów oraz 73 meczety^[59]. Co jakiś czas dochodzi do wielorakich tarć oraz kontrowersji, zwłaszcza wokół Wzgórza Świątynnego.

Jerozolima była świętym miastem Żydów od X wieku p.n.e. To tutaj znajdowała się Świątynia Jerozolimska, o której Biblia wspomina 632 razy. Dzisiaj, Zachodni Mur (pozostałości Świątyni) jest świętym miejscem Żydów^[60]. Synagogi na całym świecie tradycyjnie skierowane są w kierunku Jerozolimy, także codzienne modlitwy żydowskie odmawiane są w kierunku Jerozolimy. Wielu Żydów zawiesza na ścianach swoich domów obrazki miasta, aby wskazywać kierunek modlitwy^[61]. Największymi synagogami Jerozolimy są: Wielka Synagoga chasydów z Bełza oraz Wielka Synagoga.

Bazylika Grobu Świętego

Chrześcijaństwo szanuje Jerozolimę nie tylko za wielką rolę jaką odegrało to miasto w Starym Testamencie, lecz także za jego znaczenie w życiu Jezusa Chrystusa. Zgodnie z biblijnymi opisami, Jezus stał się zaniesiony do Jerozolimy wkrótce po urodzeniu, a późniejsze jego życie bardzo wielokrotnie przeplatało się ze Świątynią Jerozolimską^[62]. Przypuszczalne miejsce ostatniej wieczerzy Jezusa znajdowało się na Górze Syjon, w budynku w którym mieści się grobowiec króla Dawida^[63].

Innym ważnym miejscem dla chrześcijaństwa jest Golgota, miejsce ukrzyżowania Jezusa. Ewangelia Jana przedstawia to miejsce, jako znajdujące się poza miastem, jednak niedawne odkrycia archeologiczne wskazują, że Golgota znajdowała się blisko poza obrębem dawnych murów miejskich, a aktualnie w obrębie miasta^[64]. Szczególnym miejscem jest Bazylika Grobu Świętego, do której chrześcijanie pielgrzymują od dwóch tysięcy lat.

Kopuła na Skale w Jerozolimie

Jerozolima jest uważana za trzecie święte miasto islamu. Muzułmanie wierzą, że Mahomet odbył Miradż – "nocną podróż" na cudownym wierzchowcu Al-Burāq z Mekki do Najdalszego Meczetu znajdującego się w Jerozolimie (Al-Masğid al-Aqsà). W Jerozolimie Mahomet miał dostąpić wniebowstąpienia w towarzystwie archanioła Dżibrila ze skały, na której dziś istnieje Kopuła na Skale^[65]. Aktualnie te dwie budowle wznoszące się na Wzgórzu Świątynnym są szczególnie ważnymi miejscami dla wszystkich Muzułmanów na całym świecie.

Gospodarka

Historycznie, gospodarka Jerozolimy opierała się prawie jedynie na obsłudze turystycznego ruchu religijnych pielgrzymów, którzy przybywali do świętych miejsc Chrześcijaństwa, Judaizmu oraz Islamu w mieście. Te święte miejsca są najczęściej odwiedzanymi w mieście punktami przez zagranicznych turystów, których przeważajaca ilość odwiedza Stare Miasto oraz Zachodni Mur. Jednak w ostatnim półwieczu stało się jasne, że przyszłość Jerozolimy nie może opierać się jedynie na religii.

Zgodnie z danymi Izraelskiego Centrum Danych Statystycznych w 2006 średni dochód na pracującego w Jerozolimie wyniósł 5940 NIS. Są to dochody niższe niż w pozostałych miastach Izraela. Wynika to ze specyfiki ludności arabskiej oraz grup żydowskich ortodoksów. Roczniki statystyczne wskazują także postępujący rozwój gospodarczy miasta od 1967, jednak Wschodnia Jerozolima przez cały czas pozostaje zacofana względem Zachodniej Jerozolimy. Pomimo to procent zatrudnienia w rodzinach arabskich (76,1%) jest wyższy niż w rodzinach żydowskich (66,8%). Podczas brytyjskiego pełnomocnictwa w Palestynie, prawo zezwalało wznosić nowe budynki z zachowaniem szczególnego historycznego charakteru miasta^[66]. Te przepisy budowlane obowiązują do dnia dzisiejszego. Jest to decydujący czynnik, który odpycha ciężki przemysł od Jerozolimy. Zaledwie około 2,2% ziemi miasta jest przeznaczonych pod przemysł oraz infrastrukturę. Z uwagi na z tym, zaledwie 8,5% populacji miasta jest zatrudniona w sektorze przemysłu (średnia kraju wynosi 15,8%). Przeważajaca ilość populacji znajduje zatrudnienie w edukacji (17,9% – średnia kraju 12,7%), służbie zdrowia (12,6% – średnia kraju 10,7%), administracji publicznej (8,2% – średnia kraju 4,7%), pomocy społecznej (6,4% – średnia kraju 4,7%) oraz turystyce (6,1% – średnia kraju 4,7%)^[67].

W ostatnich latach coraz więcej przedsiębiorstw high-tech przeprowadza się do Jerozolimy, dostarczając w 2006 12 tys. miejsc pracy^[68]. W północnej części miasta założono strefę przemysłową Har Hotzvim, w której swoje siedziby wybudowały pomiędzy innymi Intel, Teva Pharmaceutical Industries oraz Telecom ECI.

Turystyka

Jerozolima stanowi fascynujące połączenie starego oraz nowego. Szczególnie wyjątkowa jest Wschodnia Jerozolima, której częścią jest Stare Miasto znajdujące się na Liście światowego dziedzictwa UNESCO. Licznie przybywają tutaj pielgrzymki z całego świata.

Panorama Jerozolimy widziana ze szczytu Góry Oliwnej we wschodniej części miasta. Na dole zdjęcia rozciąga się stary cmentarz żydowski. Po prawej widoczne są drzewa oraz krzewy ogrodu Getsemani. W centrum widoczne jest Wzgórze Świątynne, gdzie dawniej stała Świątynia Jerozolimska. Aktualnie leżą tam Meczet Al-Aksa, który prawdopodobnie był dawniej bizantyjską bazyliką (z lewej strony) oraz Kopuła na Skale, z której, wedle muzułmańskiej tradycji, Mahomet wstąpił do nieba (pozłacana, w samym środku fotografii). Szara kopuła, na zdjęciu widoczna bezpośrednio po lewej stronie Kopuły na Skale, trzeba do Bazyliki Grobu Świętego, w której istnieje grób Chrystusa oraz Golgota. Ściana Płaczu jest niewidoczna na zdjęciu, albowiem przylega do Wzgórza Świątynnego od zachodu. Stare miasto otoczone jest osmańskimi murami obronnymi. Pod murami rozciąga się Dolina Jozafata, która po lewej przechodzi w Dolinę Cedronu oraz Dolinę Gehenny. Poza murami obronnymi po lewej stronie u góry istnieje Góra Syjon. Widoczna wieża trzeba do kościoła oraz klasztoru Zaśnięcia NMP. Na terenie Syjonu istnieje także Wieczernik (miejsce ostatniej wieczerzy Jezusa) oraz symboliczny grób króla Dawida.

Stare Miasto jest otoczone murami obronnymi, które posiadają długość 4,5 km oraz są wzmocnione 35 basztami oraz cytadelą. Aktualnie otwartych jest siedem bram miejskich. W Dzielnicy Chrześcijańskiej istnieje około 40 świętych miejsc Chrześcijaństwa, z których najważniejszą jest Bazylika Grobu Świętego. Bazylika jest sercem dzielnicy. Wokół niej wybudowano inne kościoły oraz klasztory. Dzielnica Muzułmańska stanowi gęsto zaludniony labirynt uliczek, na których leżą setki hałaśliwych straganów, typowych dla arabskiego Bliskiego Wschodu. Przez środek dzielnicy przebiega droga Via Dolorosa, jednak najważniejszą częścią tej dzielnicy jest Wzgórze Świątynne z Kopułą na Skale oraz meczetem Al-Aksa. Dzielnica Żydowska jest najbardziej zadbaną oraz najspokojniejszą dzielnicą Starego Miasta, w której leżą rozliczne synagogi oraz Ściana Płaczu. Natomiast Dzielnica Ormiańska jest dzielnicą kościołów oraz klasztorów odizolowanych od całego świata.

Każdego roku do miasta przyjeżdża ponad milion turystów. Do obsługi tak dużego ruchu turystycznego w Jerozolimie powstała cała sieć hoteli, restauracji itp., z których znaczna cząstka istnieje w Zachodniej Jerozolimie.

Sport

Najbardziej popularnymi sportami w Jerozolimie są piłka nożna oraz koszykówka^[69]. W Jerozolimie jest jeden z najpopularniejszych klubów Izraela, Beitar Jerozolima. Wśród kibiców drużyny istnieje kilku byłych oraz obecnych wpływowych polityków, którzy wielokrotnie są obecni na meczach^[70]. Drugą drużyną piłkarską jest Hapoel Jerozolima. Prowadzą one rozgrywki na stadionie Teddy Kollek. Z koszykówki jest tutaj klub Hapoel Jerusalem B.C.

W Jerozolimie jest także Centrum Tenisowe z kortami na otwartym powietrzu^[54].

Osoby związane z miastem

Historyczne

• Melchizedek – kapłan Boga Najwyższego, król Szalemu (Salemu, obecnej Jerozolimy).
• Salomon – osoba biblijna, król Izraela, syn oraz następca króla Dawida.
• Józef Flawiusz – żydowski historyk pochodzący z rodu kapłańskiego, urodzony w Jerozolimie.
• Cyryl Jerozolimski – biskup, doktor Kościoła, urodzony w Jerozolimie.
• Izaak Luria – żydowski uczony oraz mistyk, urodzony w Jerozolimie. Jest uważany za twórcę nowożytnej Kabały.
• Papież Teodor I – był Grekiem z Jerozolimy, synem biskupa Teodora.
• Duńska królowa Bodil, żona Eryka I, która zmarła na Górze Oliwnej w Jerozolimie w 1103 r. podczas pielgrzymki do Ziemi Świętej, oraz była tutaj pochowana^[71].
• Wilhelm z Tyru – średniowieczny kronikarz urodzony w Jerozolimie, autor dzieła, w którym opisywał dzieje I krucjaty oraz Królestwa Jerozolimskiego.
• Mohammad Amin al-Husajni – wielki mufti Jerozolimy, arabski działacz oraz publicysta nacjonalistyczny oraz antyżydowski, emigrant polityczny.

Współczesne

• Mili Avital – izraelsko-amerykańska aktorka, urodzona w Jerozolimie.
• Avraham Burg – izraelski polityk, urodzony w Jerozolimie.
• Eliahu Inbal – wybitny dyrygent orkiestrowy, urodzony w Jerozolimie.
• Natalie Portman (właściwie Natalie Hershlag) – amerykańska aktorka, urodzona w Jerozolimie.
• Amos Oz – izraelski pisarz, eseista oraz publicysta piszący w języku hebrajskim, urodzony w Jerozolimie.
• Dawid Grossman – izraelski pisarz, autor przede wszystkim książek dla dzieci, urodzony w Jerozolimie.
• Icchak Rabin – premier oraz polityk izraelski, były generał, laureat pokojowej Nagrody Nobla z 1994 r., urodzony w Jerozolimie.
• Edward Said – lewicowy intelektualista, profesor amerykański pochodzenia palestyńskiego, wykładowca na Uniwersytecie Columbia, urodzony w Jerozolimie.
• Dalia Itzik – izraelska polityk, członkini Knesetu z listy partii Kadima oraz minister komunikacji w rządzie Ehuda Olmerta, w 2006 wybrana jako pierwsza kobieta na przewodniczącego (speakera) parlamentu, urodzona w Jerozolimie.
• Icchak Nawon – piąty prezydent państwa Izraela, urodzony w Jerozolimie.

Komunikacja

Centralny dworzec autobusowy w Jerozolimie

Przez centrum miasta przebiega główna droga Talpiot-Atarot, która mniej więcej dzieli Jerozolimę na cząstka wschodnią oraz zachodnią. Druga główna droga to Herzl Boulevard, która zaczyna się na północnych przedmieściach oraz biegnie na południe przez Górę Herzla oraz pomnik Muzeum Yad Vashem. Odmienne ważne trakty komunikacyjne łączą poszczególne dzielnice z głównymi drogami oraz autostradą. Planowana jest budowa nowej obwodnicy, która połączyłaby północne oraz zachodnie dzielnice miasta. Centralny dworzec autobusowy jest równocześnie dworcem międzynarodowym. Blisko 100 linii autobusowych rozjeżdża się stąd po całym mieście, dzielnicach podmiejskich oraz Izraelu. Arabskie autobusy utrzymują komunikację z terenami Autonomii Palestyńskiej.

Izraelskie koleje Israel Railways utrzymują połączenia z dwoma stacjami kolejowymi w Jerozolimie: Jerozolima Malha (obok centrum handlowego Kanyon Malha) oraz Jerozolima Biblijne ZOO. Po siedmiu latach prac budowlanych linia była uruchomiona 9 kwietnia 2005. Planuje się uruchomienie w 2016 linii szybkiej kolei łączącej Jerozolimę z Tel Awiwem.

Najbliższym lotniskiem jest port lotniczy Atarot, który był używany do krajowych połączeń lotniczych. Jednak od wybuchu palestyńskiego powstania Intifady w 2001 port lotniczy jest zamknięty ze względów bezpieczeństwa. Cały ruch lotniczy stał się przeniesiony na międzynarodowy port lotniczy im. Dawida Ben Guriona. Jerozolima jest połączona z portem lotniczym drogą ekspresową nr 1 , która biegnie do nadmorskiej aglomeracji Gusz Dan, położonej wokół Tel Awiwu.

Przypisy

Sprawdź też

• archeologia
• Kustodia Ziemi Świętej
• Ziemia Święta (kwartalnik)

Bibliografia

• Andrzej Sebastian Jasiński, Paweł Kumelowski: Jerozolima: promień miłości Jahwe. Kraków: Fundacja Komisariat Ziemi Świętej, 1999. ISBN 83-912251-0-0. 
• Amir Cheshin, Bill Hutman, Avi Melamed: Separate and Unequal: The Inside Story of Israeli Rule in East Jerusalem. Harvard University Press. ISBN 0-674-00553-8.  (ang.)
• Larry Collins, Dominique Lapierre: O Jerusalem!. New York: Simon & Schuster, 1988. ISBN 0-671-66241-4.  (ang.)
• Eric H. Cline: Jerusalem besieged: from ancient Canaan to modern Israel. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2004. ISBN 0-472-11313-5.  (ang.)
• Larry Collins, Dominique Lapierre: O Jerusalem!. New York: Simon & Schuster, 1988. ISBN 0-671-66241-4.  (ang.)
• Dore Gold: The Fight for Jerusalem: Radical Islam, the West, and the Future of the Holy City. Regnery Publishing, Inc.. ISBN 978-1-59698-029-7.  (ang.)
• Bernard Wasserstein: Divided Jerusalem: the struggle for the Holy City. New Haven, CT: Yale University Press, 2002. ISBN 0-300-09730-1.  (ang.)
• Hans Köchler, The Legal Aspects of the Palestine Problem with Special Regard to the Question of Jerusalem. Vienna: Braumüller 1981; ISBN 3-7003-0278-9.

Linki zewnętrzne

Sprawdź hasło Jerozolima w Wikisłowniku

• Zdjęcie satelitarne Jerozolimy Google Maps
• Mapa Jerozolimy
• Najnowsza mapa Jerozolimy w formacie pdf Israel Wonders
• Animacje 3D miasta
• City of David

p • d • e Judaizm oraz Żydzi Żydowskie ruchy religijne: Ortodoksyjny (Haredim • Hardal • Chasydyzm • Nowoczesna ortodoksja) • Konserwatywny (Konserwadoks) • Reformowany • Rekonstrukcjonistyczny • Humanistyczny • Odnowienia • Karaimizm • Samarytanie • Mesjanistyczni • Schizmy • Wzajemne stosunki Filozofia żydowska: Zasady wiary • Naród wybrany • Eschatologia • Etyka • Halacha • Teologia Holokaustu • Kabała • Koszerność • Mesjanizm • Ruch Mussar • Imię Boga • Siedem Praw Noego • Cdaka • Tzniut Teksty religijne: Tanach (Tora • Newiim • Ketuwim) • Miszna • Talmud • Tosefta • Midrasz • Literatura rabiniczna • Miszne Tora • Arba'ah Turim • Szulchan Aruch • Miszna Berura • Zohar • Hagada • Pijut • Sidur Żydowscy przywódcy: Hillel • Szammaj • Juda ha-Nasi • Saadja ben Josef • Gerszom z Moguncji • Izaak Alfasi • Raszi • Juda Halevi • Aben Ezra • Mojżesz Majmonides • Nahmanides • Asher ben Jechiel • Levi ben Gerson • Josef Albo • Izaak Abrabanel • Izaak Luria Życie oraz kultura: Kto jest Żydem? • Etymologia słowa Żydzi • Brit mila • Brit shalom • Bar oraz bat micwa • Szidduch • Małżeństwo • Nida • Pidyon haben • Minjan • Żałoba w judaizmie • Kuchnia żydowska • Hiloni • Świecka kultura żydowska • Konwersja na judaizm Ważne miejsca oraz osoby: Przybytek Mojżeszowy • Świątynia Jerozolimska • Cztery święte miasta judaizmu (Jerozolima • Safed • Hebron • Tyberiada) • Ściana Płaczu • Synagoga • Jesziwa • Mykwa • Bejt din • Gabaj • Chazan • Kohen • Magid • Rabin • Rebe • Rosz jesziwy • Mashgiach • Mohel Modlitwy oraz przedmioty kultu: Amida • Szema Jisrael • Aleinu • Hallel • Kol Nidre • Ma Tovu • Hawdala • Kadisz • Arba Minim • Sefer Tora • Gartel • Kitel • Talit • Tefilin • Cicit • Menora (Chanukija) • Mezuza • Szofar • Jad • Kipa/Jarmułka Języki: Hebrajski • Judeo-arabski • Judeo-aramejski • Judeo-perski • Jidysz • Knaan † • Ladino Historia: Starożytny Izrael • Świątynia Jerozolimska • Niewola babilońska • Powstanie Machabeuszów • Herod Wielki • Sanhedryn • Faryzeusze • Saduceusze • Esseńczycy • Pierwsza wojna żydowsko-rzymska • Powstanie Bar-Kochby • Diaspora żydowska • Historia Żydów w średniowieczu • Historia Żydów w świecie muzułmańskim • Ziemia Izraela • Historia Palestyny • Haskala • Historia Izraela Polityka: Syjonizm (Światowa Organizacja Syjonistyczna • Ogólni Syjoniści • Socjalistyczny • Religijny • Rewizjonistyczny) • Żydowskie ruchy polityczne • Bund • Agudat Israel • Partie polityczne Izraela • Prawo Powrotu Antysemityzm: Historia antysemityzmu • Prześladowania Żydów • Antysemityzm współczesny • Antysemityzm rasowy • Antysemityzm religijny Izrael

p • d • e Dystrykt Jerozolimy Miasta Beit Szemesz • Jerozolima Samorządy lokalne Abu Gosz • Mevasseret Syjon • Qiryat Je'arim Samorząd regionu Mateh Yehuda Pozostałe Dystrykty: Centralny • Hajfy • Judei oraz Samarii • Południowy • Północny • Tel Awiwu

p • d • e Miasta Izraela z populacją powyżej 50 000 mieszkańców > 500 000 Jerozolima 100 000 - 499 999 Aszdod • Aszkelon • Bat Jam • Beer Szewa • Bene Berak • Cholon • Hajfa • Netanja • Petach Tikwa • Ramat Gan • Rechowot • Riszon le-Syjon • Tel Awiw-Jafa 50 000 - 99 999 Beit Szemesz • Hadera • Herclijja • Kfar Saba • Lod • Modi'in-Maccabim-Re'ut • Naharijja • Nazaret • Ra'anana • Ramla