3. Optymalizacja budowy strony
- indywidualny projektowe i merytoryczne należy bezwzględnie spełniające swoją rolę projektowe i merytorycznej treści tekstowych i graficy zaprojektowanie strony i jakiegoś hasła potrzebny na zrealizować strategię rozwoju.
Każda następna poprawa pozycjonowanie profesjonalny SEO copywriting. Dzięki tej operacji naszą strona i profilem działalności jaka prowadzonych aplikacji: 89
| ייִדיש | |
| Obszar | Stany Zjednoczone, Litwa, Rosja, Francja, Izrael, Ukraina, Niemcy, Białoruś, Kanada, Brazylia, Argentyna, Australia oraz wiele innych |
| Liczba mówiących | 3-4 miliony |
| Ranking | ok. 120~130 |
| Klasyfikacja genetyczna | języki indoeuropejskie *języki germańskie **języki zachodniogermańskie ***języki wysokoniemieckie ****jidysz |
| Pismo | hebrajskie |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy | Żydowski Obwód Autonomiczny Federacji Rosyjskiej. Na terenach zamieszkanych przez mniejszość żydowską: Szwecja, Mołdawia |
| Regulowany przez | YIVO de facto |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | yi |
| ISO 639-2 | yid |
| SIL | yds – jidysz (migowy) ydd – jidysz wschodni yih – jidysz zachodni |
| W www.pozycjonowanie-bydgoszcz.tk | |
| Sprawdź też: język, języki świata |
|
 |
|
 |
|
Jidysz – ייִדיש (dosłownie: żydowski – od pierwotnego określenia w tym języku ייִדיש־טײַטש jidisz-tajcz; żydowski niemiecki) – język Żydów aszkenazyjskich, powstały ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysokoniemieckiego (Mittelhochdeutsch) z dodatkiem elementów hebrajskich, słowiańskich oraz romańskich.
Zwany nieraz także מאַמע־לשון (mame-loszn; matczyny-język) albo לשון־אַשכּנז (loszn-aszkenaz; język-aszkenazyjski) w przeciwieństwie od לשון־קודש (loszn-kojdesz; język święty), którym to terminem określany jest tradycyjny język hebrajski.
Spis treści |
Język ten tradycyjnie zapisywany jest alfabetem hebrajskim. Czasem jednak, współcześnie, spotyka się zapis przy użyciu alfabetu łacińskiego[1]. W tym przypadku stosuje się najczęściej metodę transkrypcji fonetycznej właściwej dla własnego języka; oraz tak np. osoba anglojęzyczna wyrażenie: "איך בין אַ ייִד" ("Jestem Żydem") zapisze jako: ikh bin a yid, polskojęzyczna zaś jako: ich bin a jid. Istnieje także, oparta na angielskiej, zmodyfikowana transkrypcja opracowana w instytucie YIVO (p. dalej). Transkrypcja ta, zwana podług nomenklatury YIVO romanizacją, stosowana jest z reguły przez środowiska akademickie oraz stanowi odmiana międzynarodowego standardu. Z uwagi na to, iż alfabet hebrajski nie rozróżnia małych oraz wielkich liter, przy transkrypcji bądź transliteracji pisma jidysz, dopuszcza się zapis używający jedynie minuskuły. Pełna tabela zawierająca romanizację YIVO, polską transkrypcję fonetyczną oraz dodatkowo zapis IPA istnieje na Wikisłowniku.
Ludność żydowska, która przybyła z południa nad dolinę Renu, nie mówiła już po hebrajsku. Jej poprzednim językiem potocznym był bliżej nieokreślony język romański (możliwe, że był to język zarfatit), odmiana starofrancuskiego bądź włoskiego. W zetknięciu z miejscową ludnością germańską zaczął się proces powolnego przyswajania nowego języka. Jednakże już na tym etapie występowały różnice pomiędzy żydowskim niemieckim a niemieckim, bowiem poza tradycyjnymi zapożyczeniami hebrajskimi, które stanowią stały element wszystkich języków żydowskich, mówiono używając także zapożyczeń ze starszego języka romańskiego. Do dziś dnia przetrwały w jidysz pojedyncze słowa, będące śladem tamtego okresu. Są to m.in. imiona własne pochodzenia romańskiego: יענטע (Jente; od romańskiego gentile), ביילע (Bejle; od Bella) czy też czasownik: בענטשן (benczn; od benedicere – błogosławić). Zatem język, którego używali Żydzi na poziomie podstawowych kontaktów społecznych był tożsamy z językiem używanym przez ludność miejscową (co umożliwiało np. handel), zaś w kwestiach związanych z obyczajowością, kulturą oraz religią (konfesyjnych) był przez nią niezrozumiały (co zapewniało mu swego rodzaju hermetyczność, analogicznie jak obecne slangi, czy żargony społeczno-zawodowe).
Od XIII wieku rozpoczęły się stopniowe migracje Żydów na tereny słowiańskie. Głównie do Czech, Polski a z czasem oraz dalej na wschód, w wyniku których, jak oraz kontaktów handlowych, jidysz zaczął absorbować elementy słowiańskie, mające olbrzymi wpływ na jego ostateczny kształt. Najstarszymi słowiańskimi zapożyczeniami używanymi po dziś dzień są takie słowa jak: נעבעך (nebech; od nebocha; staropol. nieboga – biedactwo, biedaczek, godny pożałowania) czy: זיידע (zejde – dziadek) a także niektóre, zapomniane już, ale używane jeszcze do XIX w. imiona własne jak: טשארנה (Czarna), סלאווה (Slawa) czy זלאטה (Zlata)[2]. Istnieje teoria wedle której miałyby być to zapożyczenia nie bezpośrednio od Słowian, a od ludności żydowskiej zamieszkującej ich obszar oraz posługującej się na co dzień językiem bądź językami judeo-słowiańskimi takimi jak knaan. O języku tym, czy też językach (bo nie wiadomo nawet ile ich było), wiemy niewiele. Bezspornie jednak miały one wpływ na dalszy rozwój języka jidysz przez który, z czasem, zostały wyparte bądź zasymilowane.
Warto także wspomnieć o nader śmiałej hipotezie izraelskiego lingwisty Paula Wexlera. W 1991 roku opublikował on ponad 100-stronicowy artykuł w International Journal of the Sociology of Language zatytułowany Yiddish – The fifteenth Slavic language. A study of partial language shift from Judeo-Sorbian to German. (pol. Jidysz – piętnasty język słowiański. Studium częściowego przesunięcia językowego z judeo-łużyckiego do niemieckiego.) Na podstawie przykładów zaczerpniętych z materiału językowego stara się on udowodnić pochodzenie jidysz z języków łużyckich. Wedle niego oba języki z czasem uległy silnej germanizacji, co dodatkowo pomaga w zaproponowanej analizie porównawczej. Teoria ta, choć bardzo kontrowersyjna oraz nieznajdująca uznania pośród większości współczesnych badaczy, niejednokrotnie jako jedyna wyjaśnia pochodzenie części elementu słowiańskiego, którego stosunkowo duży zasięg nie bywa – zdaniem autora – zaledwie wynikiem zewnętrznych kontaktów językowych.
Pierwszy datowany dokument piśmienniczy pochodzi z roku 1272. Jest to krótkie rymowane błogosławieństwo znajdujące się w machzorze przeznaczonym dla kantora, napisanym najprawdopodobniej w Norymberdze:
| jidysz[3] | גוּט טַק אִים בְּטַגְֿא שְ וַיר דִּיש מַחֲזֹור אִין בֵּיתֿ הַכְּנֶסֶתֿ טְרַגְֿא |
| transkrypcja | gut tak im betage se vaer dis makhazor in beis hakneses terage |
| tłumaczenie | niech będzie błogosławiony ten, który będzie nosił ten modlitewnik do synagogi |
Rozkwit języka oraz literatury jidysz przypada na okres od końca XIX wieku do wybuchu II wojny światowej. Jidysz jako wyłączny język bez kraju miał swój oddział w PEN Clubie. Siedziba oddziału mieściła się w Wilnie.
Przed 1939 rokiem w Polsce wydawano pisma (m.in. Hajnt, Der Moment, Fołks-Cajtung) oraz książki oraz produkowano filmy w jidysz (Jidl mitn fidl, Mamełe, Dybuk).
Po wojnie ukazywał się organ CKŻP Dos Naje Leben. Bund wydawał Fołks Cajtung oraz dwujęzyczny Biuletyn, Poalej Syjon – Arbajter Cajtung, PPR – Fołks Sztyme. Ukazywało się też pismo naukowe Jidisze Szriftn, kwartalnik literacki Literarisze Bleter, historyczne Bleter far Geszichte.
Liczbę aktualnie mówiących w jidysz szacuje się na 3-4 miliony, z reguły w USA, Izraelu, Rosji, Ukrainie, Białorusi, Meksyku oraz Argentynie.
Ważną rolę w badaniach nad jęz. jidysz, a także nad kulturą oraz historią Żydów odgrywa instytut YIVO (od Yidisher Visnshaftlekher Institut, Żydowski Instytut Naukowy), zał. w 1925 r. w Wilnie; od 1940 r. z siedzibą w Nowym Jorku. Instytut ten jest de facto regulatorem języka, choć ze względu na jego transgraniczny charakter nie wszystkie środowiska za taki go uznają. Jego prace nad standaryzacją zostały rozpoczęte jeszcze przed II wojną światową przez zespół najbardziej wówczas kompetentnych w tej kwestii lingwistów z założycielem YIVO – Maxem Weinreichem na czele. Między innymi takie były założenia powstania tej instytucji, która swoją misję wypełnia do dziś. Bezspornie jednak to w wyniku jej, pomiędzy innymi, bezpośrednich bądź pośrednich działań, da się w ostatnim czasie zauważyć wzrost zainteresowań językiem jidysz na świecie oraz to nie tylko w społecznościach żydowskich. Trend ten zauważalny jest także w Polsce, gdzie dotychczas wybitnym popularyzatorem literatury jidysz był Michał Friedman (zm. 2006), autor licznych przekładów najważniejszych dzieł powstałych w tym języku.
W 2006 nakładem wydawnictwa słowo/obraz terytoria ukazała się dwujęzyczna oraz bogato ilustrowana Warszawska awangarda jidysz – antologia tekstów pod red. Karoliny Szymaniak (ISBN 83-7453-711-6) – która przedstawia jedno z najciekawszych zjawisk przedwojennej kultury jidysz w Polsce. W książce, oprócz manifestów, ekspresjonistycznych wierszy oraz poematów oraz krótkich utworów prozatorskich, znalazły się teksty podejmujące problematykę kina abstrakcyjnego, nowoczesnego malarstwa oraz rzeźby konstruktywistycznej.
Na przełomie 2006/2007 nakładem wydawnictwa Austeria ukazał się reprint największego przedwojennego Słownika polsko-jidysz pod red. Arona Marka (ISBN 978-83-89129-38-3), zaś pod koniec roku 2007 nakładem wydawnictwa Szolem Alejchem ukazał się pierwszy drukiem powojenny dwustronny Słownik polsko-jidysz jidysz-polski autorstwa Julii Makosz zawierający około 12 tys. haseł. (ISBN 978-83-914036-5-5).
Warto także nadmienić, iż słownik języka jidysz znajdujący się na Wikisłowniku jest, po uwzględnieniu, iż jedno hasło może posiadać parę znaczeń, największym tego typu słownikiem dostępnym w Polsce. Jest też wyłącznym w Polsce dostępnym online oraz największym pośród wszystkich innych wersji językowych Wiktionary.
Duży wkład w odkrywaniu na nowo kinematograficznej spuścizny języka jidysz ma Fundacji Ochrony Dziedzictwa Kultury Żydów „Wspólne Korzenie”. Z jej inicjatywy w dniach 16-18 października 2006 odbyła się w Łodzi pierwsza edycja, a w dniach 23-25 września 2007, w Kazimierzu Dolnym, oraz 23-25 października, ponownie w Łodzi, druga edycja Festiwalu Sztuki Filmowej Jidysz. Podczas festiwalu prezentowano wycinek ogromnego dorobku filmowego polskich Żydów. W tym filmy ze ścisłego kanonu kina jidysz, niejednokrotnie częściej znane poza granicami kraju niż tu, gdzie powstały (Dybuk 1937, Błazen purymowy 1937, Weseli biedacy 1937, Judeł gra na skrzypcach 1936, Mateczka 1938, Bezdomni 1939, List do matki 1939, Pięć Miast 1938).
Poza tym nieustannie od lat, częściowo w jidysz drukowany jest dwutygodnik Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce "Dos Jidisze Wort – Słowo Żydowskie", a na scenie Państwowego Teatru Żydowskiego w Warszawie wystawiane są klasyczne sztuki literatury żydowskiej w tym języku.
Dla osób chcących uczyć się jidysz prowadzone są lektoraty języka na germanistyce uniwersytetów w Warszawie, Krakowie, Łodzi, Wrocławiu oraz Lublinie. W 2009 roku w Toruniu otwarto pierwszą w Europie szkołę kształcąca na kierunku filologia hebrajska (Wyższa Szkoła Filologii Hebrajskiej). Na uczelni prowadzone kursy języka jidysz. Poza tym od roku 2002 w ramach Centrum Kultury Jidysz fundacji "Shalom" organizowane są corocznie Letnie Międzynarodowe Seminaria Języka Jidysz w Śródborowie z udziałem najwybitniejszych znawców oraz lektorów tego języka na świecie – w tym także profesorów YIVO. Dodatkowo Fundacja organizuje całoroczne kursy językowe, na wielorakich poziomach zaawansowania, w Warszawie oraz Łodzi. Pewne artykuły w gazecie Forverts ukazują się w jidisz.
Wyróżnia się dwie główne, historyczne odmiany języka jidysz:
Współczesny jidysz ukształtował się na bazie tej drugiej.
Istnieją trzy podstawowe dialekty wschodniego jidysz, z których największe znaczenie posiadają pierwsze dwa:
Wszystkie trzy dialekty – w zależności od pochodzenia – są nadal kultywowane wśród dzisiejszych Żydów.
Istnieje też parę odłamów oraz dialektów powstałych już po II wojnie światowej np. Jinglisz – odmiana slangu łączącego tradycyjny jidysz z angielskim[4], a także parę systemów ortograficznych oraz kodyfikacji z czego najważniejsza wydaje się ortografia YIVOwska, bazująca na dialekcie litewskim oraz polskim, w której to konsekwentnie podawane są zapisywane na tej stronie przykłady. Z innych systemów ortograficznych trzeba zaznaczyć ten zbudowany w byłym Związku Radzieckim, używany aktualnie w Rosji (m.in. w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym) oraz innych byłych krajach ZSRR pozostających aktualnie w tej strefie wpływów. Charakteryzuje się on przede wszystkim fonetycznym aszkenazyjskim zapisem zapożyczeń hebrajskich (np. שאבעס zamiast tradycyjnego שבת – szabes) oraz brakiem litery pasech alef – אַ zamiast której konsekwentnie stosuje się zwykły alef א).
|
|||||||||||||||||
