John Maxwell Coetzee (wymowa angielska: [kʊtˈsiː], wymowa afrikaans: [kutˈseə]; ur. 9 lutego 1940 w Kapsztadzie) – pisarz południowoafrykański, aktualnie obywatel oraz mieszkaniec Australii, laureat Literackiej Nagrody Nobla (2003). Z uzasadnienia komisji noblowskiej, otrzymał ją za prozę cechującą się analityczną błyskotliwością oraz wymownymi dialogami[1]. Autor prozy psychologicznej silnie inspirowanej egzystencjalizmem oraz prozą poetycką, nieraz porównywany z Josephem Conradem (Józefem Korzeniowskim) oraz Gabrielem Garcíą Márquezem[1]. W twórczości skupia się na portretach samotników oraz ludzi uwikłanych w przemiany społeczno-gospodarcze oraz polityczne. Coetzee jest uważany w anglojęzycznym świecie za jednego z najważniejszych żyjących pisarzy[2]. nieoczekiwanie Nagrody Nobla, jako pierwszy twórca otrzymał dwukrotnie najbardziej prestiżową nagrodę literacką dla literatury anglojęzycznej, Bookera - w 1983 oraz 1999[3].
Życie
Coetzee[4] urodził się w Kapsztadzie. Jego ojciec był prawnikiem, a matka nauczycielką. Ze strony ojca, anglojęzycznego Afrykanera, jest potomkiem holenderskich osadników z XVII w., ale pisarz ma także polskie korzenie. Jego pradziadek ze strony matki Baltazar (lub Balcer) Dubiel był Polakiem, pochodził ze wsi Czarnylas, w województwie wielkopolskim (powiat ostrowski). Dubiel wyemigrował do Afryki w wieku kilkunastu lat, zmarł w 1929. Podczas wizyty w Polsce w roku 2006 pisarz odwiedził Czarnylas oraz pobliski Odolanów, gdzie jego pradziadek uczęszczał do szkoły[5]. Spędził przeważajaca ilość swego dzieciństwa w Kapsztadzie oraz Worcester w Prowincji Przylądkowej Zachodniej. Uczęszczał do prywatnej katolickiej szkoły St. Joseph's College w Rondebosch na przedmieściach Kapsztadu, następnie studiował matematykę oraz anglistykę na Uniwersytecie Kapsztadzkim (uzyskał tytuły licencjata z angielskiego w 1960 oraz matematyki w 1961).
We wczesnych latach 60. Coetzee przeniósł się do Londynu, gdzie pracował przez krótki czas dla IBM jako programista, w 1963 uzyskał tytuł magisterski (Master of Arts, M.A.).
Coetzee uzyskał doktorat (Ph.D.) z lingwistyki na amerykańskim University of Texas at Austin. Tematem dysertacji była komputerowa analiza stylistyczna prac Samuela Becketta. Po studiach doktorskich do 1971 wykładał angielski oraz literaturę na University at Buffalo, The State University of New York. Chciał uzyskać status rezydenta USA, jednak uniemożliwił mu to udział w protestach przeciwko wojnie wietnamskiej. Później wrócił do RPA oraz był profesorem literatury angielskiej na University of Cape Town. Po przejściu na emeryturę w 2002 przeniósł się do Adelajdy w Australii oraz stał się honorowym członkiem naukowym w departamencie (wydziale) anglistyki University of Adelaide, gdzie wykłada jego partnerka, Dorothy Driver. Do 2003 był członkiem-profesorem komitetu przyznającego tytuły doktorskie z socjologii na Uniwersytecie Chicagowskim.
6 marca 2006 Coetzee stał się obywatelem australijskim. Na ceremonii naturalizacyjnej obecna była australijska minister ds. imigracji Amanda Vanstone.
Jest jednym z dwóch autorów (obok australijskiego pisarza Petera Carey), którzy zostali dwukrotnie uhonorowani Nagrodą Bookera: za Życie oraz czasy Michaela K. w 1983 oraz za Hańbę w 1999. Został laureatem literackiej Nagrody Nobla w 2003 roku.
Z chęci uniknięcia zainteresowania mediów nie ukazuje się na uroczystościach wręczenia nagród. nieoczekiwanie powieści publikuje także prace krytyczne oraz tłumaczenia z holenderskiego oraz afrikaans.
Pisarz odwiedził Polskę dwukrotnie. Oryginalnie w październiku 2000 roku na zaproszenie profesora Zbigniewa Białasa z Uniwersytetu Śląskiego (był honorowym gościem sympozjum poświęconego literaturze postkolonialnej), a po raz drugi w czerwcu 2006 r. Spotkał się z czytelnikami 7 oraz 8 czerwca w Warszawie, a 9 czerwca w Krakowie.
Otrzymał honorowe doktoraty Uniwersytetu Adelajdy, Uniwersytetu La Trobe, Uniwersytetu Natalu, Uniwersytetu Oksfordzkiego, Uniwersytetu Rhodesa, Skidmore College, Uniwersytetu Stanowego Nowego Jorku w Buffalo, Uniwersytetu Strathclyde oraz Uniwersytetu Technologicznego w Sydney[6][7][8][9][10].
Twórczość
- Dusklands (1974, polskie wydanie: Ciemny kraj, tłum. Magdalena Konikowska, Znak 2009)
- In the Heart of the Country (1977, polskie wydanie: W sercu kraju, tłum. Magdalena Konikowska, PIW 1996, ISBN 83-06-02155-X; Znak 2004, ISBN 83-240-0426-2)
- Waiting for the Barbarians (1980, polskie wydanie: Czekając na barbarzyńców, tłum. Anna Mysłowska, Czytelnik 1990, ISBN 83-07-01517-0; Znak 2003, ISBN 83-240-0386-X)
- Life & Times of Michael K. (1983, polskie wydanie: Życie oraz czasy Michaela K., tłum. Magdalena Konikowska, PIW 1996, ISBN 83-06-02155-X; Axel Springer Polska 2007); Znak 2010.
- Foe (1986, polskie wydanie: Foe, PIW 1996, ISBN 83-06-02155-X; Znak 2006)
- White Writing: On the Culture of Letters in South Africa (1988, polskie wydanie: Białe pisarstwo. O literackiej kulturze Afryki Południowej, tłum. Dariusz Żukowski, Znak 2009)
- Age of Iron (1990, polskie wydanie: Wiek żelaza, tłum. Anna Mysłowska, Znak 2004, ISBN 83-240-0464-5)
- Doubling the Point: Essays and Interviews (1992); polskie wydanie: Punkty nawigacyjne. Eseje oraz wywiady, tłum. Marek Król, Anna Skucińska, Dariusz Żukowski, Znak 2011
- The Master of Petersburg (1994; polskie wydanie: Mistrz z Petersburga, tłum. Wacław Niepokólczycki, PIW 1997, ISBN 83-06-02643-8; Znak 2005, ISBN 83-240-0541-2)
- Giving Offense: Essays on Censorship (1997); polskie wydanie: Obraza. Eseje o cenzurze, tłum. Marek Król, Znak 2011
- Boyhood: Scenes from Provincial Life (1998; polskie wydanie: Chłopięce lata. Sceny z prowincjonalnego życia, tłum. Michał Kłobukowski, Znak 2007)
- Disgrace (1999; polskie wydanie: Hańba, tłum. Michał Kłobukowski, Znak 2001, ISBN 83-240-0053-4, ISBN 83-240-0052-6, Znak 2003, ISBN 83-240-0052-6; Świat Książki 2004, ISBN 83-7391-531-1; Znak 2006, ISBN 83-240-0686-9, ISBN 83-240-0685-0)
- The Lives of Animals (1999; polskie wydanie: Żywoty zwierząt, tłum. Anna Dobrzańska-Gadowska, Świat Książki 2004, ISBN 83-7391-499-4)
- Stranger Shores: Literary Essays, 1986-1999 (2002; polskie wydanie: Dziwniejsze brzegi. Eseje literackie 1986-1999, tłum. Anna Skucińska, Znak 2008))
- Youth: Scenes from Provincial Life II (2002; polskie wydanie: Młodość, tłum. Michał Kłobukowski, Znak 2007)
- Elizabeth Costello (2003; polskie wydanie: Elizabeth Costello, tłum. Zbigniew Batko, Znak 2006, ISBN 83-240-0656-7)
- Slow Man (2005; polskie wydanie: Powolny człowiek, Znak 2006)
- Diary of a Bad Year (2007); polskie wydanie: Zapiski ze złego roku, tłum. Zbigniew Batko, Znak 2008
- Inner Workings: Literary Essays, 2000-2005 (2007)
- Summertime: Scenes from Provincial Life III (2009); polskie wydanie: Lato, tłum. Dariusz Żukowski, Znak 2010
Odbiór oraz krytyka
Najczęściej charakteryzuje się Coetzeego jako pisarza mierzącego się w swojej twórczości z najważniejszymi, odwiecznymi oraz uniwersalnymi problemami ludzkiej kondycji, wysoce etycznego, który tematykę tę porusza z reguły w nawiązaniu do realiów swojej ojczyzny, Republiki Południowej Afryki oraz panującego tam do 1994 r. systemu apartheidu[2]. Komitet Noblowski, który przyznał Coezteemu w 2003 r. literacką Nagrodę Nobla, uzasadniał swoją decyzję - Coetzee przejrzał na wylot obsceniczne pozy oraz fałszywą pompę historii, użyczając swego głosu pogardzanym oraz tym, których go pozbawiono. […] Budząc w nas niepokój oraz zaskoczenie, wkopał się Pan głęboko w glebę kondycji ludzkiej, jej okrucieństwo oraz samotność. Dał Pan głos tym, którzy pozostają poza hierarchiami ustalanymi przez możnych tego świata. Z intelektualną uczciwością oraz głębokim uczuciem, za pomocą prozy o lodowatej precyzji, zdarł Pan maski naszej cywilizacji oraz odkrył topografię zła[11].
Recepcją twórczości Coetzeego w Polsce zajmował się m.in. prof. dr hab. Jerzy Koch z Zakładu Studiów Niderlandzkich oraz Południowoafrykańskich Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W opublikowanej w 2008 r. książce Wenus hotentocka oraz inne rozprawy o literaturze południowoafrykańskiej poświęcił mu rozdział "Mijają się, zbyt zajęci, by się pozdrowić choćby machnięciem ręki." John Maxwell Coetzee oraz jego zagraniczna recepcja na przykładzie Holandii oraz Polski[12][13]. Wcześniejsza wersja tego tekstu napisanego z dr. hab. Pawłem Zajasem (IFA, UAM) ukazała się w języku angielskim jako „They Pass Each Other By, Too Busy Even To Wave”: J.M. Coetzee And His Foreign Reviewers w pracy zbiorowej The Universe Of Histories. Essays On J.M. Coetzee (Frankfurt am Main 2005)potrzebne źródło.
Dr Sławomir Masłoń z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach opublikował w 2009 Coetzee. Przewodnik Krytyki Politycznej, książkę poświęconą twórczości południowoafrykańskiego noblisty, zwracającą uwagę na najważniejsze tematy poruszanego przez autora - kolonializm, rasizm oraz kondycję oraz wewnętrzne sprzeczności oraz napięcia członków współczesnych, liberalnych społeczeństw. Masłoń odwołując się do dorobku Jacques'a Lacana, wykorzystując metody psychoanalityczne, śledzi ewolucję poglądów estetycznych Coetzeego[14]. Wydawca książki, Krytyka Polityczna, organizował w związku z jej ukazaniem się szereg spotkań promocyjnych z panelami dyskusyjnymi, w których udział wzięli znani literaturoznawcy, w tym Kinga Dunin oraz Kazimiera Szczuka[15].
Przypisy
Linki zewnętrzne
