Југославија Jugoslavija Królestwo SHS – Królestwo Jugosławii – – SFRJ – FRJ – SCG
flaga 1922-1941	bandera wojenna 1922-1941
flaga 1945-1992	flaga 1992-2006
herb 1921-1941
godło 1945-1992	herb 1992-2006
Mapy

Królestwo Serbów, Chorwatów oraz Słoweńców w 1918

Mapa fizyczna Jugosławii, 1936

Mapa fizyczna NDH, 1942

Mapa administracyjna Serbii pod rządami Milana Nedicia, 1941

Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii w 1945

Jugosławia – nazwa państwa narodów południowosłowiańskich (słowo jug w większości języków owych narodów znaczy "południe"), używana do 1918 r. jako koncepcja polityczna, od 1918 dla Królestwa Serbów, Chorwatów oraz Słoweńców, następnie od 1929 r. już oficjalne dla Królestwa Jugosławii, od 1943 r. Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii, a po jej rozpadzie (w latach 1991-1992) dla Federalnej Republiki Jugosławii będącej federacją Serbii oraz Czarnogóry – do 2003.

Kalendarium

 Osobny artykuł: Historia Jugosławii.

XIX wiek – początek XX wieku – ukazała się w umysłach intelektualistów serbskich oraz chorwackich idea powstania Jugosławii – państwa południowych Słowian. Za utworzeniem takiego państwa było etniczne pokrewieństwo poszczególnych grup narodowościowych oraz zagrożenie przez wspólnych wrogów – Austriaków, Greków, Węgrów oraz Włochów, a także słowiańskich Bułgarów.

Do 1914 sytuacja ziem południowosłowiańskich wyglądała następująco:

• Bośnia oraz Hercegowina stanowiła mozaikę trzech narodów: Serbów, Chorwatów oraz Boszniaków. Serbowie oraz Chorwaci posiadali wyraźne poczucie odrębności narodowej. Inaczej było z Boszniakami – istniejące w średniowieczu Królestwo Bośni nie zdołało w nich takiego poczucia wyrobić. Po najeździe tureckim przeważająca cząstka Boszniaków przyjęła islam, a niektórzy z nich zrobili oszałamiające kariery na dworze sułtańskim w Stambule. Od 1908 stała się prowincją monarchii austro–węgierskiej, choć już od 1878 znajdowała się pod administracją austriacką, pozostając tylko pod nominalnym zwierzchnictwem sułtana.
• Chorwacja od kilkuset lat pozostawała w unii z Węgrami (z wyjątkiem Dalmacji, stanowiącej osobny austriacki kraj koronny), tworzącymi do 1918 wspólne państwo z Austrią. Węgry – jako silniejszy partner tej unii – zdominowały elitę społeczno-kulturalną Chorwacji oraz w efekcie zaczęła ona ulegać powolnej madziaryzacji. W XIX wieku na ziemiach chorwackich zaczął się proces odrodzenia narodowego, w którym główną rolę odgrywało bogate mieszczaństwo.
• Czarnogóra – leżące w górach królestwo pozostawało niezależne oraz wcale nie było podbite przez imperium osmańskie.
• Macedonia – przed wojnami bałkańskimi w granicach imperium osmańskiego, potem podzielona pomiędzy Serbię, Bułgarię oraz Grecję. Zamieszkana przez Słowian, których Bułgarzy uważali za Bułgarów, a Grecy za mówiących słowiańskim językiem Greków. Sami mieszkańcy tej krainy określali się mianem Macedończyków.
• Słowenia – była częścią Austrii, a przetrwanie narodu słoweńskiego było możliwe jedynie dzięki ogromnemu uporowi słoweńskich chłopów oraz heroicznym działaniom duchownych protestanckich.
• Serbia – od 1878 niezależne państwo, początkowo pod władzą proaustriackiej dynastii Obrenowiciów, później pod władzą prorosyjskiej dynastii Karadziordziewiciów.

28 czerwca 1914 – organizacja serbskich nacjonalistów „Czarna Ręka” dokonała w Sarajewie zamachu na austriackiego następcę tronu arcyksięcia Ferdynanda. Stało się to bezpośrednią przyczyną wybuchu I wojny światowej. Człowiekiem, który oddał strzały do arcyksięcia, był urodzony w Bośni Gawriło Princip. W ten symboliczny sposób rozpoczęli ją południowi Słowianie. Wybuch I wojny światowej stworzył warunki do realizacji idei utworzenia Jugosławii.

1915 – stał się powołany przez zwolenników wspólnego państwa południowych Słowian Komitet Jugosłowiański.

1917 – przewodniczący Komitetu Jugosłowiańskiego, Ante Trumbić oraz premier Serbii Nikola Pašić, podpisali na wyspie Korfu deklarację o zjednoczeniu Słowian południowych w niezależnym królestwie pod panowaniem dynastii Karadziordziewiciów.

październik 1918 – powstała w Zagrzebiu Rada Narodowa Słoweńców, Chorwatów oraz Serbów, której zadaniem było reprezentowanie południowych Słowian z Austro-Węgier, a chorwacki Sabor (parlament) zerwał unię z Węgrami.

31 października 1918 – proklamowanie Państwa Słoweńców, Chorwatów oraz Serbów. Komitet Jugosłowiański stał się jego reprezentacją w Paryżu.

listopad 1918 – deklaracje o zjednoczeniu z Serbią złożyły Wojwodina oraz Czarnogóra, a zagrzebska Rada Narodowa uchwaliła zjednoczenie ziem Słowian południowych w jedno państwo.

1 grudnia 1918 – proklamowano zjednoczone Królestwo Serbów, Chorwatów oraz Słoweńców (SHS) pod berłem regenta Serbii – Aleksandra I Karadziordziewicia. Komitet Jugosłowiański zaprzestał działalności.

1918-1920 – po klęsce Austrii w I wojnie światowej prowadzone są bezskuteczne wysiłki opanowania Karyntii przez Królestwo SHS. W 1919 Słowenia otrzymała niewielką cząstka Karyntii (Słoweńska Karyntia). Południowy, także niewielki skrawek, uzyskały Włochy, pozostała cząstka na mocy plebiscytu w 1920 wcielona była do Austrii. W 1919 Rijeka była przyznana Królestwu SHS.

1920 – na mocy Traktatu w Rapallo pomiędzy Królestwem SHS a Włochami uregulowano częściowo spory terytorialne.

1920-1921 – Królestwo SHS wraz z Czechosłowacją oraz Rumunią utworzyło Małą Ententę w celu wspólnego przeciwstawiania się terytorialnym roszczeniom Węgier. Ten system wzajemnych sojuszy trwał do 1938.

1921 – nastąpiła koronacja Aleksandra I Karadziordziewicia na króla Królestwa SHS. W tym samym roku parlament (Skupsztina) nowego państwa uchwalił demokratyczną konstytucję. Życie polityczne w Królestwie SHS od początku zdominował konflikt pomiędzy dążącymi do dominacji Serbami a Chorwatami oraz Macedończykami. Centralistyczny system rządów w nowym państwie, zwłaszcza podział administracyjny likwidujący historyczne obszary Chorwacji, uczynił niezadowolenie w społeczeństwie chorwackim.

1928 – poseł z Czarnogóry zastrzelił w Skupsztinie trzech przywódców Chorwackiej Partii Chłopskiej, w tym Stjepana Radicia, jej założyciela.

1929 – w zaistniałej po zamachu sytuacji, groźnej dla istnienia państwa, Aleksander I zawiesił konstytucję oraz zdecydował się na rządy osobiste. Zmieniono wówczas nazwę kraju na Królestwo Jugosławii oraz dokonano podziału kraju na okręgi (zwane: banowiny) znosząc historyczne ukształtowanie krain, z których powstało Królestwo SHS.

1931 – król Aleksander I nadał Jugosławii nową konstytucję, wzmacniającą władzę monarchy, ograniczającą prawa oraz wolności obywatelskie oraz samą demokrację.

1934 – Aleksander I zginął w zamachu zorganizowanym przez terrorystów chorwackich oraz macedońskich. W imieniu jedenastoletniego następcy tronu, króla Piotra II Karadziordziewicia, władzę przejęła Rada Regencyjna z uwagi na jego małoletność.

27 marca 1941 – zamach stanu zorganizowany przez generała Dušana Simovicia. W jego wyniku Piotr II Karadziordziewić zawiera w sobie samodzielnie władzę oraz dymisjonuje Radę Regencyjną oraz rząd.

6 kwietnia 1941 – atak III Rzeszy na Jugosławię. Po dwunastu dniach walk państwo jugosłowiańskie upada, a jego ziemie zostają rozdzielone pomiędzy Niemcy oraz państwa sojusznicze: Włochy, Węgry oraz Bułgarię. Z okupantami współpracę podjął ruch ustaszów w celu dokonania secesji Chorwacji od państwa jugosłowiańskiego. Na czele ustaszów stanął Ante Pavelić.

Ważniejsze daty kwietniowe:

• 10 kwietnia – ogłoszenie niepodległości przez Chorwację
• 12 kwietnia – kapitulacja stolicy Jugosławii – Belgradu.
• 13 kwietnia – przystąpienie Węgier do wojny przeciwko Jugosławii.
• 15 kwietnia – Niepodległe Państwo Chorwackie przystępując do paktu trzech staje się sojusznikiem III Rzeszy.
• 17 kwietnia – ogłoszenie kapitulacji Jugosławii.
• 1 maja – podział okupowanej Słowenii pomiędzy Niemcy oraz Włochy.

1941-1945 – państwo jugosłowiańskie istnieje pod okupacją. Część terytorium okupanci włączyli do swoich państw:

• północną Słowenię - do Niemiec,
• Wojwodinę (Baczkę), słoweńskie Prekmurje oraz chorwackie Baranję oraz Medimurje - do Węgier,
• Macedonię - do Bułgarii,
• południową cząstka Słowenii oraz północno-zachodnią cząstka Dalmacji (ze Splitem) oddano pod bezpośrednie rządy Włochów,

a w pozostałej części kraju:

• na terenie Chorwacji, Bośni, Hercegowiny, Slawonii oraz Sremu założono Niepodległe Państwo Chorwackie pod protektoratem niemieckim, z przywódcą Ante Pavelićem,
• w okrojonej Serbii Niemcy powołali marionetkowy rząd Milana Nedicia,
• Czarnogórę stało się włoskim protektoratem, a Kosowo, Metochię oraz niewielką cząstka Macedonii Wardarskiej włączono do należącej wówczas do Włoch Wielkiej Albanii^[1].

Walkę przeciwko okupantom podjęli serbscy partyzanci – czetnicy pod dowództwem Dragoljuba Mihailovicia, wierni królowi oraz rządowi na emigracji oraz komunistyczni partyzanci Josipa Broz Tito. Wojna wyzwoleńcza w Jugosławii stała się wkrótce wojną domową, albowiem po stronie Niemców walczyli chorwaccy ustasze oraz oddziały gen. Nedicia, a czetnicy w czasie wojny zaczęli walczyć przede wszystkim z komunistami, a nie z Niemcami, z którymi nawet kolaborowali. Już w 1941 Mihailović podpisał z okupacyjnymi wojskami włoskimi formalny pakt o wzajemnym nieatakowaniu. Wobec zaistniałej sytuacji pomoc aliantów, pierwotnie wysłana do oddziałów prokrólewskich, była skierowana do oddziałów komunistycznych Tity.

maj 1945 – koniec II wojny światowej. Do przejęcia władzy w Jugosławii przygotowują się komuniści Josipa Broz Tito. Komuniści zaczynają rządy od eliminacji ustaszy oraz czetników.

listopad 1945 – opanowany przez komunistów parlament ustanowił w Jugosławii republikę, pozbawiając Karadziordziewiciów tronu.

Utworzono Socjalistyczną Federacyjną Republikę Jugosławii złożoną z sześciu republik:

• Serbii ze stolicą w Belgradzie – w skład której wchodziły autonomiczny region Wojwodina oraz mający podobny status okręg Kosowo
• Chorwacji ze stolicą w Zagrzebiu
• Macedonii ze stolicą w Skopje
• Bośni oraz Hercegowiny ze stolicą w Sarajewie
• Słowenii ze stolicą w Lublanie
• Czarnogóry ze stolicą w Titogradzie (obecnie Podgorica)

styczeń 1946 – parlament uchwalił konstytucję, która usankcjonowała zniesienie monarchii oraz przeprowadzoną już wcześniej nacjonalizację przemysłu.

1945-1980 – rządy Josip Broz Tito – niepodzielnie panującą w powojennej Jugosławii siłą polityczną była Komunistyczna Partia Jugosławii, na której czele stał dowódca komunistycznej partyzantki z okresu II wojny światowej, marszałek Josip Broz Tito. Partia ta jako jedna z niewielu w bloku wschodnim cieszyła się realnym poparciem społeczeństwa. Rządzona przez Tito Jugosławia była nie mniej totalitarną dyktaturą niż którekolwiek z pozostałych państw socjalistycznych w Europie środkowej oraz wschodniej. Równocześnie Tito prowadził politykę niezależności od ZSRR. Jej skutkiem był, z jednej strony, ostry konflikt ze Stalinem w latach 1947-1948, z drugiej, uzyskanie pomocy gospodarczej od Zachodu. Jugosławia, która była przez komunistów skonstruowana jako państwo formalnie federalne, faktycznie po dyktatorsku rządzone przez Tito, zostaje państwem komunistycznym poza blokiem sowieckim. Charyzma przywódcy oraz rządy silnej ręki utrzymywały spokój w państwie.

1980 – śmierć marszałka Josipa Broz Tito.

1980-1990 – po śmierci marszałka Tito odżyły, tłumione wcześniej jego autorytetem oraz dyktatorską formą sprawowania władzy, antagonizmy narodowościowe. Narastający w latach 80. kryzys gospodarczy oraz strach przed rozpadem federacji – w której, analogicznie jak przed wojną, największą rolę odgrywali Serbowie – wywołały wzrost wśród nich nacjonalizmu.

W 1986 Slobodan Milošević stał się przewodniczącym Związku Komunistów Serbii, a w 1989 – prezydentem Serbii. Po dojściu do władzy Miloševicia najbardziej widocznym zjawiskiem w życiu politycznym Jugosławii stał się serbski nacjonalizm. Jego przejawem było m.in. zniesienie w 1990 autonomii Wojwodiny (z liczną mniejszością węgierską) oraz Kosowa, zamieszkanego z reguły przez Albańczyków. Sytuacja zmieniła się wraz ze zmianami ustrojowymi w bloku komunistycznym. W 1989 pogrążoną w kryzysie ekonomicznym Jugosławię ogarnęła fala dążeń narodowowyzwoleńczych.

od 1991 – sprawdź rozpad Jugosławii

Przypisy

Sprawdź też

Sprawdź hasło Jugosławia w Wikisłowniku

• Hymn Jugosławii – Hymn wszechsłowiański
• Hymn pierwszej Jugosławii
• Wojna w Bośni
• UÇK