Kalifornia (ang. California) (wymowa:/kælɪˈfɔrnjə/ ?/i) – najludniejszy[1], najbogatszy oraz trzeci co do wielkości (po Alasce oraz Teksasie) stan USA.
Położony na zachodnim wybrzeżu USA, nad Oceanem Spokojnym. Na północy graniczy ze stanem Oregon, na wschodzie ze stanem Nevada, na południowym wschodzie z Arizoną, a na południu z meksykańskim stanem Kalifornia Dolna.
Cztery największe miasta stanu to: Los Angeles, San Diego, San José oraz San Francisco. W Kalifornii istnieje aż osiem z pięćdziesięciu największych miast USA.
Stan znany jest ze zróżnicowanego środowiska przyrodniczego oraz klimatu, a także z wielorasowego oraz wielokulturowego społeczeństwa.
Terytorium stanu rozciąga się pomiędzy wybrzeżem Pacyfiku a górami Sierra Nevada na wschodzie, pustynią Mojave na południowym wschodzie oraz lasów (z przewagą sekwoi oraz jedlicy) na północnym wschodzie. Centrum stanu zajmuje Dolina Kalifornijska, jeden z najbardziej wydajnych rolniczo obszarów na świecie. Leżąca na terenie stanu Dolina Śmierci (86 m p.p.m.) jest najniższym punktem w Ameryce Północnej[2].
W okresie pierwszych kontaktów z Europejczykami Kalifornię zamieszkiwały ludy: Pomo, Kostanoan, Jokuc, Czumasz, Mohave (nie mylić z Mohawkami) oraz Serrano, mówiące językami: na-dene, tano, penutian oraz hokan-siu. W końcu XVIII w. Kalifornia była skolonizowana przez hiszpańskich osadników oraz stała się częścią wicekrólestwa Nowej Hiszpanii. W 1821 wraz z innymi terytoriami wchodzącymi w skład wicekrólestwa uzyskała niepodległość oraz stała się częścią Meksyku. Przez powstanie osadników amerykańskich oraz wojnę meksykańsko-amerykańską w latach 1846 – 1848 Kalifornia stała się częścią USA. W 1850 Kalifornia była przyjęta do Unii jako 31 stan. W XIX wieku, na wieść o odkryciu złóż złota w okolicach San Francisco, wybuchła tzw. Gorączka Złota. Było to przełomowe wydarzenie w dziejach całej Kalifornii. Dzięki masowemu napływowi osadników oraz poszukiwaczy złota stan zaczął się rozwijać. Wpływ gorączki złota na ten obszar doskonale obrazuje przykład San Francisco – z nic nie znaczącej osady stało się nieoczekiwanie ludnym oraz prężnym miastem.
Na początku XX wieku Los Angeles stało się centrum amerykańskiego show biznesu, który do dziś jest wizytówką miasta. Innymi ważnymi dla stanu dziedzinami gospodarki są turystyka, rolnictwo (głównie w Dolinie Kalifornijskiej), przemysł kosmiczny, informatyka oraz przemysł naftowypotrzebne źródło.
Jest to najbogatszy stan USA[3], aby uzmysłowić sobie stopień jego zamożności oraz możliwości gospodarczych, wystarczy spojrzeć na statystyki – gdyby Kalifornia była oddzielnym państwem, wówczas znajdowałaby się na 8 miejscu największych gospodarek światowych, z produktem krajowym brutto na poziomie Włoch[4].
Pochodzenie nazwy
Mianem "Kalifornii" określano niegdyś tereny aktualnie należące do amerykańskich stanów: Kalifornia, Nevada, Utah, Arizona oraz Wyoming, a także meksykańskich: Baja California oraz Baja California Sur. Samą nazwę powszechnie wywodzi się od nazwy utopijnego raju, w którym wedle legend miały mieszkać Amazonki, rządzone przez królową Califię. Na bazie tego mitu w 1510 hiszpański pisarz Garci Rodríguez de Montalvo napisał książkę pt. Las sergas de Esplandián o wyspie zamieszkiwanej tylko przez kobiety. Prawdopodobnie dlatego też hiszpańscy odkrywcy, badający Meksyk z polecenia Hernána Cortésa, kiedy w 1533 dowiedzieli się o wyspie (dziś wiemy, że to półwysep) nieopodal zachodniego wybrzeża Pacyfiku, którą wedle podań miały rządzić kobiety, nadali jej nazwę Kalifornia.
Historia
Sukcesywnie zasiedlana przez kolejne fale przybyszów w ciągu ostatnich 10 tysięcy lat, Kalifornia była jednym z najbardziej zróżnicowanych pod względem językowym oraz kulturowym regionów prekolumbijskiej Ameryki Północnej[5]. Mieszkało tu ponad 70 odmiennych grup Indian. Duże, osiadłe grupy Indian zamieszkiwały wybrzeże Pacyfiku, który był podstawowym źródłem pożywienia. Obok połowu ryb polowano na ssaki morskie. Grupy zamieszkujące tereny śródlądowe żyły z myślistwa oraz zbieractwa. Indianie kalifornijscy w zależności od grupy wydatnie różnili się w organizacji – istniał podział na grupy, plemiona, wioski. Mimo różnic byli ze sobą powiązani sojuszami, więzami handlowymi, rodzinnymi, choć toczyli także walki.
Kalifornię odkrył portugalski żeglarz João Rodrigues Cabrilho w 1542. Mimo iż był Portugalczykiem, służył Hiszpanii. Angielski odkrywca oraz korsarz Francis Drake 37 lat później opłynął wybrzeże Kalifornii oraz zgłosił pretensje do jego części. Hiszpańscy kupcy zaczęli wykorzystywać Kalifornię w trakcie podróży z Filipin do kolonii hiszpańskich w Meksyku od roku 1565. W 1602 Sebastian Vizcaino zbadał oraz opisał na mapie wybrzeże Kalifornii na polecenie wicekrólestwa Nowej Hiszpanii.
Hiszpańscy duchowni zaczęli zakładać ośrodki misyjne wzdłuż wybrzeża (powstało ich 21), aby nawracać miejscowych Indian. Pierwszy ośrodek misyjny stał się założony w San Diego w 1769. Wokół misji pojawiły się małe miasteczka, był to początek hiszpańskiego osadnictwa w tej części Kalifornii. Nową prowincję nazwano "Alta California" (Górna Kalifornia, do dziś istnieje w Meksyku stan o nazwie Kalifornia Dolna). W 1821, w wyniku powstania przeciwko władzy Hiszpanii, Kalifornia staje się częścią niepodległego Meksyku oraz pozostaje nią przez 25 lat.
Od 1820 traperzy oraz osadnicy z USA oraz Kanady zaczynają przybywać do Północnej Kalifornii, stając się motorem przemian, które wkrótce dotkną tę cząstka Meksyku. Ci nowi przybysze odkrywają szlaki przez góry oraz pustynie Kalifornii, zasiedlając niezamieszkane dotąd rejony. W tym samym okresie imperium rosyjskie bada wybrzeże Kalifornii oraz zakłada punkt handlowy w Fort Rosspotrzebne źródło.
W 1846 osadnicy amerykańscy buntują się przeciwko Meksykowi (tzw. Rewolta Niedźwiedziej Flagi), ustanawiając w Sonomie Republikę Kalifornii. Pierwszym oraz równocześnie ostatnim prezydentem Republiki był William B. Ide, który odegrał bardzo ważną rolę w czasie powstania. Okres jego urzędowania trwał 25 dni oraz zakończył się wraz z zajęciem Kalifornii przez siły Stanów Zjednoczonych.
Republika Kalifornii istniała zatem bardzo krótko. Gdy wybuchła rewolta niedźwiedziej flagi, trwała wojna amerykańsko-meksykańska (1846-1848). Powstańcy w Kalifornii liczyli zatem na wsparcie z USA. Pomocy udzielono – komandor US Navy, John D. Sloat, wpłynął na zatokę Monterrey oraz rozpoczął okupację Kalifornii przez USA. Po serii kampanii na południu (oblężenie Los Angeles, bitwy pod Dominguez Rancho, San Pasqual, Rio San Gabriel oraz La Mesa) Górna Kalifornia skapitulowała w czasie krótszym niż miesiąc przed siłami Amerykanów. Californios (jak określało się hiszpańskojęzycznych mieszkańców regionu) w 1848 w Cahuendze podpisują traktat oddający Kalifornię Amerykanom. Wraz z Traktatem z Guadalupe Hidalgo, kończącym wojnę pomiędzy Meksykiem a USA, Kalifornia zostaje podzielona pomiędzy oba państwa.
W 1848 liczba osadników amerykańskich w Kalifornii nie przekraczała 15 000, ale wraz z odkryciem złota oraz powiązanymi z tym masowymi migracjami ze Stanów, Europy oraz Kanady — wydatnie wzrosła. W 1850 Kalifornia przystąpiła do Unii jako 31 stan. Niewolnictwo było w niej zakazane.
Miejscem pobytu władz Kalifornii pod rządami Meksyku było Monterrey (od 1777 aż do 1835, kiedy meksykańskie władze opuściły Kalifornię). Amerykańska administracja szukała miejsca na swą siedzibę. Oryginalnie było to San Jose (od 1850 do 1851). Następnie Vallejo (1852-1853) oraz Benicia (1853-1854). Ostatecznie jednak stolicą stanu było w 1854 Sacramento oraz jest nią (z małą przerwą w 1861, kiedy podczas powodzi posiedzenia legislatury stanowej odbywały się w San Francisco) do dziś.
Podróże pomiędzy Kalifornią a środkową oraz wschodnią częścią USA były bardzo czasochłonne oraz niebezpieczne. Zmieniło się to jednak wraz z budową pierwszej transkontynentalnej linii kolejowej, przebiegającej przez przełęcz Donner w górach Sierra Nevada. Wraz z budową tej linii kolejowej setki tysięcy osadników przybywały do Kalifornii ze wschodu. Główną przyczyną migracji były znakomite warunki do uprawy ziemi.
We wczesnym okresie XX w. liczba przybywających do Kalifornii uległa zwiększeniu wraz z rozwojem połączeń kolejowych oraz budową autostrad. W okresie od 1900 do 1950 ludność stanu wzrosła z 1,4 mln do 10,5 mln, co sprawiło, że Kalifornia stała się najbardziej zaludnionym stanem w USA.
Najważniejsze daty:
- 1542 – Kalifornia zostaje odkryta przez żeglarza Juana Rodrigueza Cabrillo
- 1769 – pierwsza hiszpańska misja w San Diego. Powstaje 21 misji
- 1841 – pierwsza zorganizowana grupa osadników amerykańskich
- 1846 – proklamowanie niepodległej republiki Kalifornii
- 1848 – Meksyk przekazuje Kalifornię Stanom Zjednoczonym. Wybuch "gorączki złota"
- 9 września 1850 – Kalifornia zostaje przyjęta do Unii (jako 31 stan)
- 1869 – ukończenie pierwszej linii kolei transkontynentalnej
Geografia
Pierwszy geograficzny opis Kalifornii w języku angielskim opublikował polski lekarz oraz podróżnik, Feliks Wierzbicki, w książce pt."California Guidebook", wydanej w 1849 roku w Kalifornii[6]. Rok później książka pt. "Opis Kalifornii pod względem jeograficznym, statystycznym oraz geologicznym"[7]ukazała się w języku polskim w Krakowie.
Kalifornia leży pomiędzy Pacyfikiem, stanami Oregon, Nevada, Arizona oraz meksykańskim stanem Baja California. Powierzchnia stanu wynosi 423 970 km². Gdyby Kalifornia była oddzielnym państwem, znajdowałaby się na 59. miejscu na liście największych państw świata.
W środkowej części stanu leży Dolina Kalifornijska, otoczona pasmami górskimi – górami leżącymi na wybrzeżu Pacyfiku (na zachodzie), pasmem Sierra Nevada (na wschodzie), Górami Kaskadowymi (na północy) oraz górami Tehachapi (na południu). Na południe od wybrzeża leżą Channel Islands.
Dolina Kalifornijska jest rolniczym sercem regionu, produkuje prawie 1/3 żywności dla USA. Dolina Kalifornijska przedzielona jest deltą rzek Sacramento oraz San Joaquin. Jej północna cząstka zwana jest doliną Sacramento, południowa zaś doliną San Joaquin, od przepływających przez nie rzek.
Obydwie rzeki pełnią bardzo ważną rolę nie tylko w przyrodzie, ale oraz w działalności gospodarczej. Dzięki pracom nad pogłębianiem dna, rzeki zachowują głębokość umożliwiającą istnienie portów w wielu śródlądowych miastach stanu. System kanałów dopuszcza zaś nawadnianie pól w Dolinie Kalifornijskiej. Delta Sacramento oraz San Joaquin zapewnia także wodę pitną dla prawie 2/3 mieszkańców stanu.
W paśmie górskim Sierra Nevada istnieje najwyższy szczyt kontynentalnych stanów (Alaska określana jest mianem stanu "zewnętrznego" oraz nie zalicza się jej do stanów kontynentalnych, mimo iż leży na kontynencie północnoamerykańskim) – Mount Whitney o wysokości 4421 metrów n.p.m. Temperatura w Sierra Nevada spada w zimie do podobnego poziomu co na terenach arktycznych. W tym paśmie górskim istnieje też tuzin małych lodowców, z których najbardziej znane są lodowce Palisade, najbardziej wysunięte na południe lodowce w USA. Do atrakcji turystycznych Sierra Nevada poza doliną Yosemite (park narodowy), znaną z licznych form polodowcowych, trzeba Park Narodowy Sekwoi, gdzie rosną jedne z najwyższych drzew na Ziemi, oraz jezioro Tahoe, największe z jezior na terenie Kalifornii.
Na wschód od Sierra Nevada leżą dolina Owens oraz jezioro Mono, ważny ośrodek dla migrujących ptaków. W zachodniej części stanu istnieje jezioro Clear, największy pod względem powierzchni akwen słodkowodny, leżący w całości na terenie Kalifornii (jezioro Tahoe jest większe, ale jego cząstka istnieje na terenie Nevady).
Około 45% powierzchni stanu zajmują lasy, mocno zróżnicowane pod względem gatunków drzew. Kalifornia jest najbardziej zalesionym stanem w USA, zaraz po Alasce. Wiele drzew z White Mountains zalicza się do najstarszych na świecie, jedna z rosnących tam sosen ościstych liczy sobie ok. 4700 lat.
Na południu istnieje duże śródlądowe słone jezioro Salton. Pustynie w Kalifornii zajmują około 25% powierzchni. Niemal cała południowo-wschodnia cząstka Kalifornii to pustynie, na których panuje bardzo wysoka temperatura (zwłaszcza w lecie). Największą spośród nich jest pustynia Mojave. Na północny wschód od niej leży Dolina Śmierci, w której istnieje najniżej leżące miejsce w Ameryce Północnej – Badwater Flat (86 m p.p.m.). Odległość pomiędzy Badwater Flat a Mount Whitney (najwyższy szczyt Kalifornii) wynosi zaledwie ok. 135 km.
Wzdłuż wybrzeża Kalifornii koncentruje się osadnictwo ludzkie. Znajdują się tam główne obszary metropolitarne stanu – Los Angeles-Long Beach-Riverside, San Francisco Bay Area oraz San Diego.
Kalifornia znana jest z trzęsień ziemi pozostawiających po sobie znaczne uskoki tektoniczne (np. uskok San Andreas). Odmienne zjawiska przyrodnicze charakterystyczne dla tego stanu to: tsunami, powodzie, susze, wiatr Santa Ana, pożary lasów, osuwiska oraz zachodzenie wulkanów.
Klimat
W większości stanu panuje klimat śródziemnomorski z chłodnymi, deszczowymi zimami oraz suchymi latami. Chłodny Prąd Kalifornijski wielokrotnie powoduje latem wykonywanie się mgieł w pobliżu wybrzeża. Im dalej w głąb lądu, tym chłodniejsze zimy oraz cieplejsze lata.
W północnych partiach stanu zwykle corocznie pada więcej deszczu niż w jego południowych częściach. W północno-zachodniej Kalifornii panuje klimat umiarkowany, w Dolinie Kalifornijskiej klimat śródziemnomorski, jednak są tam też wyższe temperatury niż na wybrzeżu. W wysokich górach, włączając Sierra Nevadę, jest górski klimat, zimą pada śnieg, a latem temperatury są umiarkowane. Na terenach pustynnych panują zróżnicowane klimaty; na Pustyni Sonora są gorące lata oraz łagodne zimy, na pustyniach znajdujących się powyżej 600 m n.p.m. gorące lata oraz chłodne zimy. Najwyższe temperatury są na terenie Doliny Śmierci. 10 lipca 1913 r. zanotowano tam temperaturę 134 °F (56,6 °C), co było jak dotąd najwyższą temperaturą na zachodniej półkuli.
Rzeki
Dwie najważniejsze rzeki biegnące przez Kalifornię to Sacramento oraz San Joaquin, która spływa przez Dolinę Kalifornijską do Pacyfiku. Dwie inne ważne rzeki to Klamath na północy oraz rzeka Kolorado biegnąca przez południowo-wschodnią granicę stanu.
Podział administracyjny
Symbole stanu
Demografia
Wg szacunków w roku 2008 Kalifornię zamieszkiwało 36 756 666 ludzi, co stawia ją na pierwszym miejscu wśród stanów USA. Dane te uwzględniają zarówno przyrost naturalny (liczbę urodzeń - 4 498 700 minus liczba zgonów - 1 949 619), który wynosi 2 549 081, jak oraz migrację ludności – spoza USA (1 825 697) oraz migracje ludności pomiędzy poszczególnymi stanami (spadek o 1 378 706). Dane własne stanu podają, iż od 1 stycznia 2009 liczba ludności wynosi 38 292 687. Kalifornia jest drugim co do liczby ludności obszarem administracyjnym (niżej od szczebla państwowego) na zachodniej półkuli. Więcej ludności (na szczeblu niższym od państwowego) liczy sobie tylko stan São Paulo w Brazylii. Jeśli chodzi o państwa, to gdyby Kalifornia nie była częścią USA, a niepodległym państwem, zajmowałaby 35. miejsce na liście najludniejszych państw świata. Populacja Kalifornii, jako najbardziej zaludnionego od 1962 stanu USA, jest bardzo zróżnicowana pod względem pochodzenia etnicznego, rasowego, narodowego oraz religijnego. Stan kontynuuje politykę przyciągania dużych liczb imigrantów, przez co liczba ludności ciągle się zwiększa. Wśród miast kalifornijskich jest 8, które zajmują miejsce wśród 50 największych miast USA, a są to Los Angeles – 2 miejsce, San Diego – 8., San José – 10., San Francisco – 13., Long Beach – 34., Fresno – 37., Sacramento – 38. oraz Oakland, które zajęło miejsce 44.
Podział rasowo-etniczny
W Kalifornii żadna grupa etniczna nie dominuje liczebnie znacząco nad innymi (to znaczy, iż ogólny udział żadnej z grup nie przekracza 50%). Przez to stan wyznacza się jako „majority-minority”. Jeśli chodzi o rasę, to wprawdzie białych jest 59,8%, ale zalicza się do nich także ludność latynoską (ponad 30% białych w Kalifornii, czyli ok. 17% na całą populację, to właśnie Latynosi), która to grupa jest także osobno ujmowana przez amerykański cenzus. W Kalifornii żyje największa spośród wszystkich stanów liczba białych Amerykanów – ocenia się ją na 21 810 156 mieszkańców. W stanie mieszka piąta pod względem wielkości populacja Afroamerykanów – 2 260 648 osób. W Kalifornii mieszka też 1/3 Amerykanów azjatyckiego pochodzenia – 4,5 mln z 15 mln zamieszkujących teren USA. Liczba rdzennych Amerykanów – oficjalnie 376 093 ludzi (ale przez wielu oceniana na ok. 1 mln) jest najwyższa spośród wszystkich stanów. Wg danych z 2006 Kalifornię zamieszkuje największa liczba mniejszości spośród wszystkich stanów – biali (bez udziału białych Latynosów) to 43% populacji. Udział nielatynoskich białych w populacji Kalifornii spadł o połowę w zaledwie 36 lat – w 1970 stanowili jeszcze ok. 80%. Ogólnie Kalifornię zamieszkuje 21% wszystkich przedstawicieli mniejszości żyjących w USA. Tylko Nowy Meksyk oraz Teksas posiadają większy udział procentowy Latynosów w populacji, ale to w Kalifornii jest ich najwięcej, jeśli chodzi o liczbę bezwzględną. Podobnie rzecz ma się z Amerykanami pochodzenia azjatyckiego – Hawaje posiadają największy procentowy udział, ale to w Kalifornii mieszka największa ich liczba.
Podział rasowy:
- 59,8% biali Amerykanie – z czego 17,5% pochodzenia hiszpańskiego
- 6,2% Afroamerykanie
- 12,3% Amerykanie pochodzenia azjatyckiego
- 0,7% rdzenni Amerykanie
- 3,3% pochodzenie mieszane
- 17,3% inna rasa
- 35,9% było pochodzenia hiszpańskiego bądź latynoskiego
Podział ze względu na kraj pochodzenia:
nieoczekiwanie nich jest jeszcze ponad 60 wielorakich grup etnicznych z całego świata, np. Albańczycy, Haitańczycy czy Pakistańczycy. Zarówno Los Angeles, jak oraz San Francisco zamieszkuje duża liczba osób pochodzenia francuskiego, włoskiego, portugalskiego, rosyjskiego oraz skandynawskiego.
Język
57,59% mieszkańców Kalifornii powyżej piątego roku życia jako języka codziennego używa języka angielskiego, zaś 28,21% mówi po hiszpańsku, 2,04% mówi po filipińsku, 1,59% po chińsku, 1,4% po wietnamsku, 1,05% po koreańsku. Ogólnie 42,4% mówi w innym języku niż angielski. Na terenie stanu używa się ponad 200 języków, co czyni go jednym z najbardziej zróżnicowanych pod względem językowym rejonów na świecie. Urzędowym językiem Kalifornii jest język angielski – od czasu uchwalenia 63 poprawki w 1986. Mimo to wiele urzędów stanowych nadal wydaje oficjalne dokumenty w innych językach.
Religie
Siły zbrojne
Siły zbrojne:
- 123 948 żołnierzy na służbie
Z czego:
Do tego dochodzi 2 596 340 weteranów – 504 010 z II wojny światowej; 301 034 z wojny koreańskiej; 754 682 z wojny wietnamskiej; 278 003 z I wojny w Zatoce Perskiej.
Gospodarka
W 2007 roku produkt narodowy brutto w stanie Kalifornia wynosił 1,812 biliona dolarów, a więc był największy ze wszystkich stanów USA. W porównaniu z innymi stanami Kalifornia wytwarza 13% produktu krajowego brutto. W Kalifornii panuje bezrobocie, którego stopa przekracza 12%. W roku 2010 stopa bezrobocia sięgała 12,5% oraz mocno się zwiększyła od roku 2007, kiedy poziom bezrobocia wynosił około 5%.
Kalifornia cechuje się dużym wskaźnikiem PKB, czyli produktu krajowego brutto, który w 2007 roku wynosił 38 956 dolarów, a więc około 90 tys. naszych złotych (w zależności od kursu dolara). Kalifornia zajmowała 11 miejsce w całym USA oraz plasowała się na wysokim poziomie w światowej skali. Poziom dochodu PKB jest bardzo zróżnicowany. Najmniejszy PKB dotyczy m.in. osób pochodzących z Meksyku oraz innych krajów cechujących się dużym odsetkiem słabo zarabiających oraz biednych. Najwyższy dotyczy bez wątpienia ludzi (głównie aktorów, reżyserów) zatrudnionych w przemyśle filmowym, znanych artystów oraz pracowników zajmujących wysokie stanowiska w branżach informatycznych oraz komputerowych. W roku 2010 w Kalifornii było ponad 660 tys. milionerów[8][9].
Swoje siedziby w Kalifornii posiadają największe korporacje internetowe (Google, Yahoo!, EBay, Facebook itp.).
Energia
Kalifornia jest najludniejszym stanem USA, a to oznacza duże zapotrzebowanie na energię elektryczną. Energię otrzymuje się w elektrowniach wodnych, jak oraz cieplnych, opalanych węglem albo gazem, a także w elektrowniach jądrowych. Z uwagi na zapotrzebowanie na energię, oraz silne ruchy dążące do ochrony środowiska, władze stanu Kalifornia prowadzą działania mające na celu rozwój energetyki odnawialnej. Aktualnie w Kalifornii istnieje parę elektrowni słonecznych, takich jak Solar Energy Genarating Systems (SEGS), czyli po prostu systemy wytwarzania energii słonecznej. Elektrownia ta istnieje na pustyni Mojave, gdzie są dogodne warunki do rozwoju tego typu przemysłu energetycznego. Na terenie stanu Kalifornie istnieje także parę farm wiatrowych, takich jak elektrownia wiatrowa w Altamont Pass w środkowej części stanu[10][11].
Gęstość zaludnienia na milę kwadratową
University of California jest instytucją zatrudniającą najwięcej laureatów nagrody Nobla na świecie. Jego siedziba główna jest w Oakland oraz składa się z 10 kampusów:
- University of California, Berkeley
- University of California, Davis
- University of California, Irvine
- University of California, Los Angeles (UCLA)
- University of California, Merced
- University of California, Riverside
- University of California, San Diego
- University of California, San Francisco
- University of California, Santa Barbara
- University of California, Santa Cruz
Pewne pozostałe:
Ciekawostki
Sprawdź też
Przypisy
- ↑ Resident Population Data - 2010 Census (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2011-02-02].
- ↑ Land Below Sea Level (ang.). 2011-05-08.
- ↑ Caitlin E. Coakley, Daniel A. Reed, Shane T. Taylor: Gross Domestic Product by State (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis, Czerwiec 2009. [dostęp 2011-01-18].
- ↑ California Vs. The WORLD (ang.). 2011-05-11.
- ↑ State of California, Native American history
- ↑ Felix Wierzbicki, California Guidebook, 1849
- ↑ "Opis Kalifornii pod względem jeograficznym, statystycznym oraz geologicznym" Kraków, J. Czecha, 1850
- ↑ Cal Facts 2006 Legislative Analyst's Office of California (ang.). lao.ca.gov, 2007-08-06. [dostęp 2011-04-06].
- ↑ California’s San Joaquin Valley: A Region in Transition (ang.). Congressional Research Service, 2010-01-29. [dostęp 2011-04-06].
- ↑ California OKs new transmission for renewables (ang.). reuters.com, 2009-12-17. [dostęp 2011-04-06].
- ↑ Mark Brunswick: Minnesota House says no to new nuclear power plants (ang.). sfgate.com, 2009-04-20. [dostęp 2011-04-06].
Linki zewnętrzne
