Kambodża, Królestwo Kambodży (khm. ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា, trl. Kâmpǔchéa, Preăhréachéanachâkr Kâmpǔchéa) w latach 1976–1989 Kampucza – państwo w południowo-wschodniej Azji, na Półwyspie Indochińskim, nad Zatoką Tajlandzką. Graniczy od zachodu oraz północy z Tajlandią (długość granicy – 803 km), od północy z Laosem (541 km), a od wschodu z Wietnamem (930 km).
Geografia
-
Kambodża leżąca jest pomiędzy 10°50' a 15°00'N oraz 102°50' a 107°50'E.
Rzeźba
75% powierzchni kraju zajmuje równinna, aluwialna Nizina Mekongu, wypełniająca stare zapadlisko tektoniczne osadami czwartorzędowymi. Przez jej wschodnią cząstka przepływa główna rzeka kraju Mekong, a w zachodniej części leży rozległe jezioro Tonle Sap (2,7-16 tys. km²). Na południowy wschód od równiny leży wierzchołek delty Mekongu, rozciągającej się na terytorium Wietnamu w kierunku M. Południowochińskiego. Centralna równina oraz delta otoczone są pasmami górskimi od południowego zachodu (Góry Kardamonowe oraz Góry Słonia oraz od północy Góry Dangrek). Góry Kardamonowe (najwyższy szczyt kraju – Aural 1813 m n.p.m.) oraz Góry Słonia składają się na naturalną barierę fizycznogeograficzną ciągnącą się wzdłuż całego wybrzeża (małe przybrzeżne wyspy, największa w zatoce Kompong Som). Góry Dangrek stanowią naturalną północną granicę kraju. Na wschód od Mekongu teren stopniowo podnosi się w kierunku Gór Annamskich. Między obszarami górskimi a równiną centralną rozciąga się równinny obszar przejściowy o średniej wysokości nieprzekraczającej 200 m n.p.m.
Klimat w Kambodży
W Kambodży panuje klimat zwrotnikowy monsunowy z wyraźnym podziałem na dwie główne pory roku: suchą oraz deszczową. Wiejący od połowy maja do połowy października południowo-zachodni monsun przynosi ulewne deszcze. Od początku listopada do połowy marca słabe wiatry północno-wschodnie. W porze tej zachmurzenie jest zmienne, wilgotność powietrza niska, a deszcze padają sporadycznie. Średnia temperatura miesięczna waha się od 21 °C w grudniu do 30 °C w maju. Średnia temperatura roczna na terenach nizinnych wynosi ok. 25 °C. Temperatury są najwyższe tuż przed rozpoczęciem pory deszczowej oraz potrafią przekraczać 38 °C. Najwyższe opady atmosferyczne notuje się na eksponowanych w kierunku morza stokach górskich (5000 mm), a najniższe na nizinnych obszarach centralnych (750–1400 mm). Średnia roczna suma opadów wynosi 1000–2000 mm. Ponad 70% przypada na okres wilgotnego letniego południowo-zachodniego monsunu.
Wody
Sieć rzeczna Kambodży jest dobrze rozwinięta. Niemal cały obszar kraju istnieje w dorzeczu Mekongu. Dział wodny I stopnia stanowią pasma Gór Kardamonowych oraz Gór Słonia. Rzeki na wschodnich zboczach tych gór spływają do jeziora Tonle Sap, a na zachodnich do Zatoki Tajlandzkiej. Osią hydrograficzną kraju jest Mekong płynący na terenie Kambodży w kierunku południowym na odcinku ok. 500 km. Drugim ważnym elementem hydrograficznym kraju jest Tonle Sap o powierzchni od 2600 km² w porze suchej do 10400 km² w porze deszczowej. Z Tonle Sap wypływa rzeka o tej samej nazwie, która podczas pory suchej płynie na południe w kierunku Mekongu. W czasie pory deszczowej nadmiar wody w Mekongu powoduje cofanie się wód rzeki w kierunku jeziora, które rozlewa się w centralnej części niziny. Jego głębokość wzrasta wówczas z 1–3 m do 12 m. Z tego powodu zbiornik ten ma jedne z najliczniejszych zasobów ryb słodkowodnych na świecie. Doroczne wylewy wód Mekongu przyczyniają się także do akumulacji żyznych aluwiów na terenie równiny centralnej. Odmienne większe rzeki to: Tonle Srepok, Tonle San, Stung Sen, Stung Sreng, Stung Chinit, Prek Chhlong, Sangke.
Gleby
Na terenach nizinnych przede wszystkim czerwone gleby ferralitowe (ferralsole, akrisole, luwisole) oraz żyzne gleby aluwialne (fluwisole), występujące m.in. w dolinach Mekongu oraz Tonle Sap. Na wyżej położonych terenach są czerwonożółte laterytowe gleby wilgotnych lasów tropikalnych oraz czerwone gleby laterytowe okresowo wilgotnych lasów tropikalnych (czerwonożółte oraz czerwone gleby ferralitowe).
Flora
Lasy zajmują ok. 40% powierzchni kraju. Na południu oraz w części środkowej są wilgotne lasy równikowe, przechodzące ku północy w monsunowe, tracące liście w porze suchej, z drzewami sandałowymi, kamforowymi, tekowymi, oraz damarzynkiem, a następnie w sawanny o trawach dochodzących do 1,5 m. Powyżej 800 m n.p.m. lasy sosnowe. Na wybrzeżu lasy namorzynowe, a na okresowo zalewanych obszarach – bagienne. Symbolem Kambodży są powszechnie występujące tzw. palmy cukrowe (Arenga pierzasta; Arenga pinnata), które wykorzystuje się jako surowiec budowlany oraz podstawowy składnik do wyrobu cukru, octu, lekarstw oraz wina. Drewno stanowi podstawowy surowiec energetyczny kraju, dlatego środowisko naturalne zagrożone jest przez silne wylesianie.
Fauna
Skład fauny jest typowy dla Regionu Indochińskiego. Z dużych ssaków żyją tu: słoń indyjski, tapir malajski, banteng, nosorożec sumatrzański oraz antylopa garna. Największe drapieżniki to: tygrys, lampart, niedźwiedź malajski. Wilgotne lasy zamieszkuje lotokot oraz kalong. Z ssaków naczelnych są gibony, makaki oraz langury. Ponadto: pawie, bażanty, kameleony, gekony, pytony – siatkowany oraz tygrysi.
Historia
- od I w. n.e. – państwo Funan
- VI w. – Funan zostaje podbity przez powstałe w wyniku secesji księstwo Czenla
- 802 – powstanie zjednoczonego państwa Khmerów pod rządami dynastii angkorskiej (pozostałością tego okresu jest kompleks archeologiczny Angkor, znajdujący się w pobliżu rzeki Siem Reap)
- 1432 – imperium Khmerów zostaje zajęte przez Tajów, a stolica przeniesiona z Angkor Thom do Phnom Penh
- od XV w. uzależnienie od Syjamu oraz Wietnamu
- XVI w. – do Kambodży przybyli pierwsi Europejczycy
- 1863 – znalazła się pod protektoratem francuskim
- 1884 – stała się kolonią francuską
- 1887 – włączenie kolonii do Indochin Francuskich
- 1941-1945 – okupacja japońska
- 1945-1946 – okupacja tajlandzka
- 1949 – proklamowanie niepodległości w ramach Unii Francuskiej
- 1955 – wystąpienie z Unii Francuskiej oraz przyjęcie do ONZ
- 1970 – w wyniku zamachu stanu rządy przejął generał Lon Nol; wybuch wojny domowej; przeciw wojskom rządowym są zbrojnie Czerwoni Khmerzy oraz zwolennicy obalonego, sprzyjającego komunistom księcia Norodoma Sihanouka
- 1975-78/79 – rządy Czerwonych Khmerów. Masowe egzekucje oraz ludobójstwo. Zginęło ponad dwa miliony mieszkańców kraju (według poniektórych źródeł – ponad dwa oraz pół miliona); izolacja kraju; wysiedlenie wszystkich mieszkańców miast do wiejskich komun, likwidacja szkół, zmuszanie ludzi do niewolniczej pracy.
-
Osobny artykuł: Czerwoni Khmerzy.
-
- 1979 – Interwencja wietnamska. Wojska wietnamskie wspierane przez ZSRR wkraczają do Kambodży oraz obalają reżim Czerwonych Khmerów; przeistoczenie nazwy państwa na Ludową Republikę Kampuczy oraz objęcie władzy przez polityków prowietnamskich; Czerwoni Khmerzy przechodzą do partyzantki.
-
- 1982 – Sihanouk zawiera w sobie kierownictwo koalicyjnego rządu na emigracji
- wrzesień 1989 – Wietnam wycofuje swoje wojska z Kambodży, u władzy pozostaje rząd premiera Hun Sena. Po zakończeniu wycofywania się wojsk z Kampuczy, rozpoczęto rokowania pokojowe, które były wspierane przez mediatorów wysłanych przez ONZ.
- październik 1991 – powstanie Najwyższej Rady Narodowej Kambodży, w której skład weszli przedstawiciele wszystkich ugrupowań opozycyjnych.
- 23 X 1991 – po ponad 2 latach rozmów podpisano chwiejny, aczkolwiek ważny dla dalszych przemian układ pokojowy. Sygnatariuszami pokoju były 4 strony konfliktu kampuczańskiego – prowietnamski rząd Hun Sena, Czerwoni Khmerzy, Khmerski Ludowy Front wyzwolenia Narodowego oraz neutraliści- oraz przedstawiciele 8 państw zaangażowanych w konflikt.
- maj 1993 – pierwsze wybory parlamentarne nadzorowane przez ONZ; zwycięstwo odnoszą zwolennicy Sihanouka dochodzi do utworzenia koalicji z ugrupowaniem prowietnamskim
- październik 1993 – przywrócenie monarchii; królem zostaje Sihanouk
- 1998 – śmierć Pol Pota oraz poddanie się przywódców Czerwonych Khmerów (grudzień), informacje te nie zostały wcale potwierdzone oficjalnie przez rząd kampuczański. Przypuszcza się, że może on nadal żyć oraz ukrywać się, aby uniknąć kary za ciążące na nim zbrodnie;
- 1999 – Kambodża oficjalnie zostaje członkiem Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN)
- 2000 – wizyta przewodniczącego ChRL w Kambodży zaowocowała podpisaniem porozumienia o współpracy oraz handlu. Chiny zobowiązały się także do bezinteresownej pomocy finansowej.
- 2001 – przyjęcie ustawy o powołaniu trybunału do osądzenia zbrodni Czerwonych Khmerów
- 2003 - powołanie Nadzwyczajnej Izby Sądu dla Kambodży[1]. Jej zadaniem jest postawienie przed sądem odpowiedzialnych za zbrodnie w czasie ery Czerwonych Khmerów. Swoją pracę Izba rozpoczęła dopiero w 2006 roku. Pierwszy wyrok ws. zbrodni przeciwko ludzkości zapadł 26 lipca 2010 r.[2].
- 2004 – król Norodom Sihanouk abdykuje; na tron wstępuje jego syn, Norodom Sihamoni.
Ustrój polityczny
Kambodża jest monarchią konstytucyjną. Pierwsze wybory parlamentarne w tym kraju odbyły się w maju 1993 oraz były nadzorowane przez ONZ (UNTAC). W 1993 oraz 1998 najsilniejsze okazały się rojalistyczny Zjednoczony Front Narodowy na rzecz Niezależnej, Neutralnej, Pokojowej oraz Współpracującej Kambodży (Front Uni National pour un Cambodge Indépendant, Neutre, Pacifique, et Coopératif) oraz demokratyczna Kambodżańska Partia Ludowa (do 1991 Ludowo-Rewolucyjna Partia Kambodży).
Głową państwa jest monarcha wybierany przez tzw. "Radę Tronu", w której zasiadają potomkowie trzech linii królewskich (choć rada jest zwolenniczką monarchii dziedzicznej). Władza ustawodawcza trzeba do Zgromadzenia Narodowego, wybieranego co 5 lat w wyborach powszechnych. Władza wykonawcza istnieje w rękach rządu (Królewski Rząd Kambodży), na czele którego stoi premier który bywa odwołany przez króla wedle uznania. Król może wydać dekret z mocą ustawy jak oraz dać weto absolutne wobec ustaw parlamentu.
W wyborach w 2003 Kambodżańska Partia Ludowa odniosła zwycięstwo. Jednak nie na tyle, by móc sprawować samodzielne rządy. W rezultacie uformowano koalicję rządową z rojalistyczną partią Funcinpec. Premierem stał się Hun Sen.
Kolejne wybory odbyły się 27 lipca 2008, wstępne wyniki wskazują na kolejną wygraną Kambodżańskiej Partii Ludowej.
Podział administracyjny
Administracja Kambodży dzieli się na 20 prowincji (khett):
Siły zbrojne
Łączna liczba żołnierzy – ok. 135 tysięcy (1992):
- 80 tys. – siły lądowe
- 4 tys. – marynarka wojenna
- 1 tys. – lotnictwo
Zasadnicza służba wojskowa trwa 5 lat. Na terenie kraju stacjonują siły pokojowe ONZ – 10,2 tys. żołnierzy z 29 państw (1992).
Demografia
- Przyrost naturalny: 2,2%
- Skład etniczny: Khmerzy (94%), Chińczycy (3%), Czamowie, Tajowie, Wietnamczycy, Laotańczycy oraz inni (3%)
- Główne wyznania: buddyści (80%), muzułmanie (2%), chrześcijanie (1%), ateiści (17%)
- Analfabetyzm: 65%
- Urbanizacja: 13%
- Języki: khmerski (urzędowy), chiński, wietnamski
Kambodża jest krajem dosyć słabo zaludnionym. W latach 1975-1985 nastąpił spadek liczby ludności spowodowany bombardowaniami wojsk amerykańskich oraz ludobójstwem rządów Czerwonych Khmerów oraz wojną domową. Po 1986 – szybki przyrost naturalny (ok. 25‰ rocznie) oraz powrót uchodźców z Tajlandii. Ludność rozmieszczona jest nierównomiernie. Blisko 80% ludności skupia się w dolinie Mekongu oraz nad jeziorem Tonle Sap. Najmniej ludzi mieszka w odizolowanych porośniętych lasem równikowym prowincjach Ratanakiri oraz Mondolkiri, w których gęstość zaludnienia wynosi poniżej 5 osób/km². Wysoki poziom urodzeń oraz stopa zgonów jedna z najwyższych w Azji. Pomimo tego szybki wzrost liczby ludności. Średnia długość życia (57 lat): mężczyźni – 55 lat, kobiety – 59.
Kambodża to kraj prawie jednolity etnicznie – Khmerzy stanowią 94%. Odmienne mniejszości narodowe to Chińczycy, mieszkający w większych miastach. Czamowie oraz Wietnamczycy żyją w oddzielnych osadach rozproszonych po całym kraju. Tajowie oraz Laotańczycy – na terenach przygranicznych. Gwałtowne migracje ludności nastąpiły w latach 70. – unikanie walk, rządy Czerwonych Khmerów. W obawie przed egzekucjami oraz represjami wiele osób uciekło do Tajlandii oraz Wietnamu. W 1992 do Kambodży powróciło wielu uchodźców z całego świata.
Osadnictwo
Kambodża trzeba do najsłabiej zurbanizowanych krajów azjatyckich. W miastach mieszka tylko 13% ludności. Stolicą, największym miastem, podstawowym ośrodkiem handlowym, przemysłowym oraz edukacyjnym jest Phnom Penh. Pozostałe większe miasta to: Battambang, Kampong Czam, Pursat, Kompong Som oraz Kampot. Osadnictwo wiejskie rozproszone – centralna oraz południowa cząstka kraju. Typowa wioska (phum), jednolita etnicznie liczy do 500 mieszkańców. Stanowi ona cząstka większej jednostki osadniczej skupiającej parę wiosek (khum), w której istnieje wspólna szkoła, świątynia buddyjska oraz parę sklepów.
Religia (2000)
-
-
[3]
Kultura
Literatura
Literatura khmerska powstawała oraz rozwijała się pod wpływem kultury indyjskiej. Najstarsze zabytki (sanskryckie na kamiennych płytach, stelach oraz kolumnach świątyń) pochodzą z III w. (okres przedangkorski III-VIII w.) Z okresu angkorskiego (IX-XIII w.) zachowały się wierszowane panegiryki na cześć bogów oraz władców. Najstarsze teksty w języku khmerskim pochodzą z XIV w., m.in. poemat Legenda o Angkorze.
Prawdopodobnie w XIV w. powstała epopeja kosmogoniczna Treiphet (zachowały się zaledwie późniejsze wersje). Od XIV w., wraz z rozwojem buddyzmu therawady, zaczęły się pojawiać religijne teksty w języku palijskim (Tripitaka – palijski kanon buddyjski) oraz w języku khmerskim.
Do naszych czasów w niezmienionej postaci przetrwały ustne przekazy legendy, bajek oraz cudownych historii opowiadanych przez kapłanów oraz bajarzy.
Dzieje literatury kambodżańskiej zaczynają się od najsłynniejszej epopei, zwanej Reamker – odpowiednik staroindyjskiej Ramajana (najstarsze fragmenty z XV-XVII w.). W XIX w. powstały tzw. Roczniki królewskie, które stanowią główne źródło historyczne dla poznania dziejów Kambodży. W 1936 ukazała się pierwsza powieść khmerska Nhok Thema. Po uzyskaniu niepodległości w 1953 rozwinął działalność Instytut Buddyjski w Phnom Penh. Powstawała literatura oparta na wzorach europejskich (zapoczątkowana w czasach kolonizacji francuskiej). W latach 1970-1978 wymordowano praktycznie wszystkich twórców oraz działalność literacka zanikła. Po 1979 życie literackie odrodziło się, a utwory przybrały charakter rozliczeniowy oraz dotyczyły lat 1975-1978.
Gospodarka
- PKB: 2000 USD/osobę (2004)
- Struktura PKB (2004): rolnictwo – 35%, przemysł – 30%, usługi – 35%
- Struktura zatrudnienia (1994): rolnictwo – 68%, przemysł – 13%, usługi – 19%
- Struktura użytkowania ziemi (1993): grunty orne – 16,8%, użytki zielone – 3,2%, lasy – 39%, inne – 41%
Jest to jeden z najbiedniejszych krajów na świecie. Od 1986 zaczął się proces prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz zakładów rzemieślniczych. Przemysł jest słabo rozwinięty – funkcjonują tylko małe fabryki kauczuku, tartaki oraz zakłady przemysłu spożywczego, dlatego wielce ważnym elementem gospodarki kraju jest rolnictwo.
Baza surowcowa
Kambodża ma niewiele surowców mineralnych, są to:
Aktualnie wydobywa się sól kamienną, fosforyty, kamienie szlachetne oraz rudy żelaza. Nieeksploatowane są boksyty. W 1992 zasoby gazu ziemnego w Kambodży oszacowano na 1500-3500 mld m³, a rezerwy ropy naftowej na 50-100 mln baryłek.
Transport oraz łączność
Kambodża ma rozwiniętą żeglugę śródlądową na Mekongu oraz jego dopływach, a długość dróg wodnych wynosi 2400 km (2004). Długość dróg kołowych – 34 100 km, z czego 3000 km to drogi pierwszej klasy (drogi narodowe). Długość różnotorowych linii kolejowych wynosi 649 km (0,4 km na 100 km² – 1988). W 1975 długość ta wynosiła 1370 km, lecz w latach 1976-1978 80% uległo zniszczeniu. Od 1978 trwa ich odbudowa. Główne połączenia kolejowe oraz drogowe to: Phnom Penh-Kompong Som oraz Phnom Penh-Bangkok (Tajlandia). Podstawowy port morski istnieje w Kompong Som. W Pochetong koło Phnom Penh – międzynarodowy port lotniczy.
Handel zagraniczny
Kambodża ma ujemny bilans handlowy. W 2004 import wyniósł 3129 mln USD, a eksport – 2311 mln USD. Głównymi odbiorcami eksportu są: Stany Zjednoczone 56,2%, Niemcy 11,5%, Wielka Brytania 7%, Kanada 4,3%. Głównymi partnerami w imporcie są: Tajlandia 23,9%, Hongkong 15%, Chiny 13,5%, Singapur 11,5%, Wietnam 7,6%, Tajwan 7,3%.
Turystyka
Od 1986 r. istnieje możliwość zwiedzania Kambodży. Do najbardziej interesujących miejsc da się wymienić:
W 1987 Kambodżę odwiedziło ok. 1000 turystów, a w 1993 już 118 tys.; wpływy z turystyki wynosiły 48 mln USD.
Przypisy
Linki zewnętrzne
|
Dawne kolonie oraz protektoraty Francji |
|
| Ameryka |
|
|
| Afryka |
Algieria Francuska • Francuska Afryka Równikowa ( Czad, Gabon, Kongo Środkowe, Ubangi-Szari) • Francuska Afryka Zachodnia ( Dahomej, Górna Wolta, Gwinea, Mauretania, Kolonia Nigru, Senegal, Sudan Francuski, Wybrzeże Kości Słoniowej) • Komory • Madagaskar • Maroko Francuskie • Mauritius • Seszele • Somali Francuskie • Tunezja
|
|
| Azja |
|
|
| Australia oraz Oceania |
|
|
| Francuska kolonizacja Ameryki Północnej • Historia Kanady Francuskiej |
|
|
Członkostwo w organizacjach międzynarodowych |
|
|
Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN) |
|
| Członkowie |
|
|
| Obserwatorzy |
|
|
| Dialog |
|
|
| Kraje kandydujące |
|
|
|
Światowa Organizacja Handlu (WTO) |
|
|
|
 |
|
|
|
