Mini-książka wydana przez UE zawierająca tekst Karty Praw Podstawowych

Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (ang. Charter of Fundamental Rights of the European Union, fr. Charte des droits fondamentaux de l'Union Européenne) – zbiór fundamentalnych praw człowieka uchwalony oraz podpisany w dniu 7 grudnia 2000 r. podczas szczytu Rady Europejskiej w Nicei w imieniu trzech organów Unii Europejskiej: Parlamentu, Rady UE oraz Komisji, powtórnie, z pewnymi poprawkami, podpisany przez przewodniczących tych organów podczas szczytu w Lizbonie 12 grudnia 2007 r. Moc wiążąca dokumentu była mu nadana przez Traktat lizboński podpisany 13 grudnia 2007 roku.^[1], który wszedł w życie 1 grudnia 2009 r.

Historia

Prace nad ustanawianiem fundamentalnych praw UE ruszyły w 1999 roku, w czasie posiedzenia Rady Europejskiej w Kolonii. Dokument ten miał zebrać "wspólną cząstka podstawowych praw obywatelskich, które w tej czy innej formie są wpisane do konstytucji oraz innych aktów prawnych państw członkowskich UE, aby stworzyć spójny zestaw norm dla tworzenia przyszłego prawa UE". Po przegłosowaniu pomysłu w Parlamencie Europejskim było Komisji Europejskiej zlecone zadanie ustalenia kompromisowego tekstu Karty. Kartę tworzył 60-osobowy konwent składający się z przedstawicieli szefów państw oraz rządów UE, parlamentów krajowych, Parlamentu Europejskiego oraz Komisji Europejskiej.

W dniu 7 grudnia 2000 roku tekst Karty stał się przyjęty oraz podpisany przez premierów rządów wszystkich państw UE na szczycie w Nicei. Karta Praw Podstawowych wchodziła w skład Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy (jako jego cząstka II), który ostatecznie nie stał się ratyfikowany. Traktat lizboński podpisany 13 grudnia 2007 roku nadaje moc prawną Karcie. Karta Praw Podstawowych zaczęła obowiązywać po tym, jak wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej ratyfikowały Traktat lizboński.

Rządy Wielkiej Brytanii,Polski oraz Czech ograniczyły dla swoich obywateli ochronę prawną Karty Praw Podstawowych poprzez przyjęcie dodatkowego protokołu, będącego częścią Traktatu lizbońskiego (zob. więcej Karta Praw Podstawowych w Polsce).

Treść Karty

Sprawdź w Wikiźródłach tekst
Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej

Nazwanie owego aktu "kartą" ma charakter tradycyjny. W wyniku tego podkreśla się związek z aktami historycznymi, np. angielską Magna Charta Libertatum z 15 czerwca 1215 roku, której przyjęcie było przełomem w kwestii prawa oraz wolności^[2].

Karta Praw Podstawowych składa się z preambuły oraz 54 artykułów rozdzielonych pomiędzy 7 rozdziałów:

1. Godność człowieka (art. 1–5):
   ochrona godności ludzkiej; prawo do życia (w tym zakaz orzekania oraz wykonywania kary śmierci); prawo do integralności cielesnej (w tym zakaz praktyk eugenicznych, zakaz czerpania zysków z ciała ludzkiego jako takiego oraz jego części, zakaz klonowania w celach reprodukcyjnych); zakaz tortur oraz poniżającego traktowania albo karania; zakaz niewolnictwa oraz pracy przymusowej.
2. Wolności (art. 6–19):
   prawo do wolności oraz bezpieczeństwa osobistego; prawo do poszanowania prywatności oraz życia rodzinnego; ochrona danych osobowych; prawo do zawarcia małżeństwa oraz założenia rodziny; wolność myśli, sumienia oraz religii; wolność przepływu informacji oraz wyrażania opinii; wolność zgromadzania się oraz stowarzyszania się; wolność sztuki oraz badań naukowych; prawo do edukacji; wolność wyboru zawodu oraz prawo do zatrudniania się w każdym państwie UE; wolność prowadzenia działalności gospodarczej; prawo własności (w tym własności intelektualnej); prawo do azylu; ochrona na wypadek wydalenia oraz ekstradycji.
3. Równość (art. 20–26):
   równość wobec prawa; zakaz wszelkiej dyskryminacji; poszanowanie różnorodności kulturowej, religijnej oraz językowej; równość płci ale przy dopuszczeniu "specyficznych korzyści dla płci niedostatecznie reprezentowanych"; prawa dziecka; prawa osób starszych; integracja osób niepełnosprawnych.
4. Solidarność (art. 27–38);
   prawo pracowników do informacji oraz konsultacji; prawo do układów zbiorowych oraz wspólnych działań; prawo do pomocy społecznej oraz mieszkaniowej; prawo do ochrony przed nieuzasadnionym zwolnieniem; prawo do dobrych warunków pracy; zakaz pracy dzieci oraz ochrona pracującej młodzieży; zakaz zwolnień z powodu macierzyństwa, prawo do zasiłku macierzyńskiego oraz opiekuńczego; prawo do pomocy socjalnej; prawo dostępu do służby zdrowia; ochrona środowiska; ochrona konsumenta.
5. Prawa obywatelskie (art. 39–46):
   prawo do głosowania oraz kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego; prawo do głosowania oraz kandydowania w wyborach samorządowych; prawo do dobrej administracji; prawo dostępu do dokumentów unijnych; prawo składania skarg do Rzecznika Praw Obywatelskich; prawo składania petycji do Parlamentu; prawo przemieszczania się oraz osiedlania; prawo do ochrony dyplomatycznej oraz konsularnej.
6. Wymiar sprawiedliwości (art. 47–50):
   prawo do rzetelnego procesu sądowego; domniemanie niewinności oraz prawo do obrony; zasada legalizmu oraz proporcjonalności w procesie karnym; ne bis in idem procedatur (nikt nie bywa ścigany albo skazywany z powodu faktów, co do których stał się już uniewinniony albo skazany; nie bywa sądzony dwa razy o to samo).
7. Postanowienia ogólne (art. 51–54):
   zakres stosowania Karty (podczas implementacji prawa wspólnotowego przez ciała unijne); zakres gwarantowanych praw (mogą być ograniczone tylko, jeśli jest to konieczne dla ochrony dobra publicznego albo innego z praw, przy uwzględnieniu zasady proporcjonalności); zakaz interpretacji Karty w sposób uszczuplający prawa człowieka gwarantowane przez inne akty prawa międzynarodowego; zakaz nadużycia praw (nie bywają interpretowane jako uprawnienie do wydania aktu prawnego niweczącego którekolwiek z praw oraz wolności).

Karta Praw Podstawowych w Polsce

4 października 2007 rząd Jarosława Kaczyńskiego zdecydował, iż polscy obywatele nie będą podlegać ochronie zagwarantowanej w Karcie Praw Podstawowych tak jak obywatele pozostałych krajów członkowskich Unii Europejskiej (z wyjątkiem Wielkiej Brytanii oraz Czech). Decyzje przedstawiciel rządu uzasadnił: Chodzi np. o to, żeby zapobiec jakimkolwiek interpretacjom prawa przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, które doprowadziłyby do zmiany definicji rodziny oraz przymuszały państwo polskie do uznawania małżeństw homoseksualnych^[3][4]

Decyzję ówczesnego rządu poparły pomiędzy innymi:

• Religijna organizacja Stowarzyszenie Kultury Chrześcijańskiej im. Ks. Piotra Skargi w październiku 2007 w Warszawie zorganizowała konferencję "Traktat Konstytucyjny a chrześcijańskie dziedzictwo Europy", na której przedstawiła swoje zarzuty wobec zapisów Karty^[5]. To samo Stowarzyszenie opublikowało także stanowisko prezentujące, wedle organizacji, sprzeczność Karty z wartościami chrześcijańskimi^[6]
• Fundacja "Orientacja" zwróciła uwagę na doświadczenia z bardzo podobną Kanadyjską Kartą Praw, funkcjonującą od 1982 roku w Kanadzie. W opinii organizacji doświadczenia te były negatywne^[7]
• Maciej Brachowicz z Towarzystwa Kulturalno–Oświatowego "Klub Jagielloński"^[8][9], które opublikowało także listę "10 powodów dla odrzucenia Karty Praw Podstawowych"^[10]
• Zapisy karty krytykował Marian Miszalski z czasopisma Najwyższy CZAS!^[11]
• Rzecznik Praw Obywatelskich Janusz Kochanowski w piśmie skierowanym do premiera Donalda Tuska zwrócił uwagę, że formuła prawna Karty (liczne klauzule generalne) może jego zdaniem doprowadzić do licznych konfliktów interpretacyjnych oraz zasugerował, by zamiast Karty Polska postulowała przyłączenie się Unii do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka oraz Podstawowych Wolności z 1950 roku, w stosowaniu której istnieje już ponad półwieczna praktyka^[12].
• ekonomista Robert Gwiazdowski^[13]

W 2003 roku krytycznie na temat zapisów Karty wypowiadał się prof. Andrzej Zoll, wskazując na zawarte w jej zapisach dysproporcje pomiędzy wolnościami indywidualnymi a ochroną praw oraz godności innych osób^[14]. W 2007 roku profesor Zoll w udzielonym wywiadzie postulował by Polska nie odcinała się od jej wprowadzenia, ale równocześnie domagała się poprawienia w jej tekście tych zapisów, które budzą jego wątpliwości^[15].

Polska na szczycie w Lizbonie 18–19 października 2007, kiedy osiągnięto porozumienie w sprawie nowego traktatu, przyłączyła się do brytyjskiego protokołu, ograniczającego stosowanie Karty o następującej treści:

Decyzja rządu była szeroko krytykowana przez przedstawicieli wielorakich partii^[17]. Niezadowolenie stanowiskiem rządu wyrazili:

• Andrzej Adamczyk, szef działu zagranicznego NSZZ "Solidarność", którego zdaniem Karta powinna być przyjęta w całości. Dodając, iż Karta dla "Solidarności" była najważniejszym elementem przyszłego traktatu unijnego.
• Prof. Bronisław Geremek z Partii Demokratycznej, który zwrócił uwagę, iż w Karcie jest odwołanie do godności człowieka, wartości która wedle profesora ma chrześcijańskie korzenie. Stwierdził, że nie rozumie krajów, które obawiają się Karty oraz, że jakiekolwiek wyłączenie spod działania Karty byłoby szkodliwe dla Europy oraz Polski.
• Bogdan Klich, europoseł PO, którego zdaniem rząd Jarosława Kaczyńskiego odrzucając Kartę nie dochowuje zobowiązań wobec związków zawodowych oraz dziedzictwa "Solidarności".
• Józef Pinior z SdPL, którego zdaniem nieprzyjęcie karty przez kraj w którym powstała "Solidarność" byłoby nieprawdopodobną ironią losu.
• Amnesty International, której zdaniem Karta jest niezbędna, aby wewnątrz Unii istniała koherentna polityka praw człowieka oraz funkcjonował sprawny system ochrony tych praw. Organizacja uważa, iż nieprzyjęcie Karty będzie "tworzeniem Europy dwóch prędkości"^[18].
• Władysław Bartoszewski, wedle którego Polska powinna podpisać Kartę Praw Podstawowych, zaś upór w tej sprawie nazwał wyrazem ignorancji oraz nieznajomości prawa europejskiego^[19].
• europoseł Jacek Protasiewicz z PO, którego zdaniem zgłaszane przez MSZ uwagi posiadają jedynie kontekst polityczny. W swojej wypowiedzi zwrócił m.in. uwagę, iż Malta, która religię katolicką ma zapisaną w konstytucji nie wniosła żadnych zastrzeżeń do podpisania Karty. Poseł zasugerował ogólnokrajową debatę nad przyjęciem Karty^[20].

Zdecydowane poparcie dla przyjęcia przez Polskę Karty wyraził szef PO Donald Tusk^[21]. Politycy Platformy Obywatelskiej po wygranej w wyborach parlamentarnych w Polsce w 2007 r. zadeklarowali, że Polska przyjmie Kartę Praw Podstawowych, wbrew zastrzeżeniom poprzednich władz^[22].

W odpowiedzi minister rządu Jarosława Kaczyńskiego Anna Fotyga 24 października 2007 roku stwierdziła, iż karta stanowi zagrożenie dla mieszkańców Ziem Odzyskanych ze względu na roszczenia co do mienia poniemieckiego^[23]. Natomiast Jarosław Kaczyński podczas przedwyborczej debaty z Donaldem Tuskiem stwierdził, że zagrożenie Karty wynika z "praktyki europejskiej"^[24]

Następnego dnia Donald Tusk zapowiedział, że wysłucha opinii specjalistów (...) na temat wad oraz zalet wynikających z ewentualnego podpisania albo nie Karty Praw Podstawowych.

Opinie Fotygi zostały skrytykowane przez szefa Komisji Spraw Zagranicznych Parlamentu Europejskiego Jacka Saryusza-Wolskiego z PO, który uznał obawy minister za "bezzasadne"^[25]. W podobnym tonie wypowiedział się rzecznik Rady Unii Europejskiej Jesus Carmona: Karta Praw Podstawowych nie bywa podstawą do niemieckich roszczeń majątkowych [...] Karta nie działa wstecz. Gdyby działała da się by też z niej korzystać odwołując się do czasów Inkwizycji^[26]. Mark Gray, rzecznik Komisji Europejskiej zwrócił uwagę, iż kwestie restytucji ziemskich pozostają poza zakresem unijnego prawa oraz przypomniał, iż Art. 51 jasno stwierdza, że Karta wiąże państwa członkowskie tylko w tych sprawach, które regulowane są przez Unię Europejską^[27].

Zdaniem prof. Romana Kuźniara w Karcie nie ma zapisów grożących Polsce^[26]. Wypowiedź minister Fotygi była także skrytykowana przez Bronisława Komorowskiego (PO), który nazwał wypowiedź minister "śmiechem" oraz "dyrdymałami" oraz potwierdził, że PO chce aby Karta obowiązywała także w Polsce. oraz, że nie ma żadnego powodu, dla którego obywatele polscy mieliby posiadać mniejsze prawa niż mieszkańcy innych państw Wspólnoty^[28].

Również prof. prawa europejskiego Jan Barcz zaprzeczył jakoby Karta Praw Podstawowych miałaby nieść dla Polski jakiekolwiek niebezpieczeństwo^[29].

12 listopada 2007 europoseł PiS Konrad Szymański stwierdził, iż gdyby polski rząd przyjął Kartę Praw Podstawowych wówczas "należy brać pod uwagę scenariusz", że PiS zagłosuje przeciw Traktatowi Reformującemu^[30].

14 listopada 2007 roku eurodeputowani LiD zaapelowali do Donalda Tuska, by nie ulegał szantażowi politycznemu PiS oraz wywiązał się z powyborczych obietnic, przyjmując nowy traktat UE wraz z Kartą Praw Podstawowych^[31].

21 listopada 2007 Helsińska Fundacja Praw Człowieka oraz Komitet Helsiński w Polsce zaapelowały do Tuska o przyjęcie unijnej Karty Praw Podstawowych, twierdząc, iż jej nieprzyjęcie spowoduje, iż nasze prawa mogłyby być poważnie ograniczone w stosunku do praw, z których korzystają obywatele w innych państwach UE^[32].

22 listopada 2007 roku biskupi polscy poparli ograniczenie Karty wynegocjowane przez Jarosława Kaczyńskiego^[33].

Pomimo wcześniejszej krytyki PiS oraz wcześniejszego pełnego poparcia dla Karty Praw Podstawowych, 23 listopada 2007 podczas swojego expose, Donald Tusk stwierdził, że rząd podpisze Traktat Reformujący, ale z uwzględnieniem protokołu brytyjskiego o ograniczeniu stosowania Karty Praw Podstawowych w Polsce: pojadę do Lizbony oraz Brukseli podpisać traktat reformujący z uszanowaniem efektów negocjacji moich poprzedników^[34].

Decyzja Tuska była uznana za pozytywną oraz rozsądną przez biskupów^[35][36].

Krytycznie o decyzji Tuska wypowiadali się pomiędzy innymi:

• prof. Zbigniew Hołda, który nazwał decyzję Tuska "porażką państwa praw człowieka"^[37]
• prof. Bronisław Geremek, który zaapelował do Tuska o "nieuleganie szantażowi ws. Karty". Stwierdził, iż "Polska "Solidarności", Polska europejska, tolerancyjna oraz otwarta chce Karty"^[38].
• Helsińska Fundacja Praw Człowieka, która zaapelowała do Tuska w otwartym liście "o podjęcie wszelkich starań w celu przyjęcia przez nasz kraj pełnej treści Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, będącej integralną częścią nowego traktatu tworzącego ramy jej funkcjonowania"^[39].
• prof. Marek Safjan, który stwierdził, iż powodami ograniczenia Karty dla polskich obywateli są "fobie oraz przesądy" oraz niezrozumienie podstaw konstrukcji prawa wspólnotowego^[40].

29 listopada 2007 roku Parlament Europejski stosunkiem głosów 534 za, 85 przeciw oraz 21 wstrzymujących się przyjął rezolucję, w której poparł Kartę Praw Podstawowych oraz zwrócił się z apelem do Polski oraz Wielkiej Brytanii, by zrezygnowały z protokołu ograniczającego stosowanie dokumentu w tych krajach^[41].

Wedle telefonicznego sondażu na grupie 500 osób przeprowadzonego przez PBS DGA dla Gazety Wyborczej 29 listopada 2007 roku poparcie dla Karty Praw Podstawowych deklaruje 57% Polaków, zaś 22% jest przeciwko^[42].

Kwestia przyjęcia Karty była też jedną z ważniejszych spraw omawianych przez premiera Donalda Tuska w czasie jego wizyty w Brukseli w dniu 4 grudnia 2007. Zapowiedział wówczas, że polskie władze gotowe są wrócić do rozmów na temat jej pełnego przyjęcia, jeśli tylko zmienią się okoliczności oraz uda się wyjaśnić wątpliwości sceptyków^[43].

7 grudnia 2007 grupa 28 polskich polityków, publicystów oraz intelektualistów (związanych z Prawicą Rzeczypospolitej oraz UPR) podpisała się pod deklaracją^[44], w której zaapelowała do polskich władz o niepodpisywanie Traktatu Reformującego oraz – w szczególności – podtrzymanie decyzji o odrzuceniu Karty. Sygnatariuszami Rezolucji byli m.in. Artur Zawisza, prof. Jacek Bartyzel oraz Stanisław Michalkiewicz.

13 grudnia 2007 roku nastąpiło uroczyste podpisanie Traktatu reformującego nadającego prawny charakter Karty. Decyzją premiera Donalda Tuska oraz wbrew przedwyborczym obietnicom Karta w Polsce będzie podlegać ograniczeniu wynegocjowanemu wcześniej przez rząd Jarosława Kaczyńskiego.

20 grudnia 2007 Sejm głosami koalicji przyjął uchwałę, w której wyraził "nadzieję, że możliwe będzie odstąpienie przez Rzeczpospolitą Polską od protokołu brytyjskiego"^[45].

16 marca 2008 roku prezydent Polski Lech Kaczyński stwierdził, że ograniczenie ochrony Karty Praw Podstawowych dla polskich obywateli to rozwiązanie, które będzie najlepsze dla narodu, dodając iż postanowienia Traktatu związane z wiarą katolicką muszą zostać tak mocno zabezpieczone, jak to w prawie świeckim jest możliwe^[46].

Przypisy

Bibliografia

1. Justyna Skrzeczyńska: Karta Praw Podstawowych (pol.). UniaEuropejska.org, 2010-12-10. [dostęp 31 maja 2011].
2. Tamara Barriga: Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (pol.). UniaEuropejska.org, 2011-05-30. [dostęp 4 czerwca 2011].
3. Damian Witoń: NSZZ „Solidarność” w prawie pierwotnym UE (pol.). UniaEuropejska.org, 17 lutego 2011. [dostęp 4 czerwca 2011].

Linki zewnętrzne

• Tekst Karty w języku polskim (Dz. Urz. UE z 2007 r. C 303 str. 1)
• Tekst Karty w poniektórych językach Unii Europejskiej
• Przewodnik po artykułach Karty (ang.)
• FAQ: Najczęściej zadawane pytania dotyczące Karty (ang.)
• Wyjaśnienia dotyczące Karty Praw Podstawowych (Dz. Urz. UE z 2007 r. C 303 str. 17)