Jezioro Kaindy powstało w wyniku osuwiska, które przegrodziło dolinę rzeki. Kazachstan południowo-wschodni.
Generał-Gubernatorstwo Stepowe – obecny Kazachstan – w roku 1903
Kazachstan, Republika Kazachstanu (kaz. Қазақстан, Қазақстан Республикасы, trl. Ķazaķstan, Ķazaķstan Respublikasy, trb. Kazakstan, Kazakstan Respublikasy; ros. Казахстан, Республика Казахстан trl. Kazahstan, Respublika Kazahstan, trb. Kazachstan, Riespublika Kazachstan) – państwo leżące częściowo w Europie (12% powierzchni – tereny na zachód od rzeki Emba) oraz częściowo w Azji, powstałe w 1991 w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. Graniczy z następującymi państwami: Chinami (1460 km granicy), Kirgistanem (980 km), Turkmenistanem (380 km), Uzbekistanem (2300 km) oraz Federacją Rosyjską (6467 km). Łączna długość granic Kazachstanu wynosi 12 187 km. Kazachstan ma także dostęp do największego jeziora świata – Morza Kaspijskiego na długości 2340 km.
Ustrój polityczny
Kazachstan to republika. Na czele państwa stoi prezydent, wybierany w wyborach powszechnych na pięcioletnią kadencję (do 2007 kadencje były siedmioletnie). Od 1 grudnia 1991 jest nim Nursułtan Nazarbajew, a konstytucja gwarantuje mu możliwość ubiegania się o reelekcję dowolną liczbę razy. Władza prezydenta jest bardzo silna. Powołuje oraz odwołuje on rząd. Ma prawo rozwiązywania parlamentu oraz zarządzania referendum bez żadnych konsultacji politycznych. Tylko prezydent może wnosić projekty zmian w konstytucji. Władza ustawodawcza trzeba do dwuizbowego parlamentu.
W Izbie niższej (Mażilis) zasiada 107 deputowanych, z czego 98 jest wybieranych w wyborach proporcjonalnych, w głosowaniu na partyjne listy krajowe, przy wyborczej klauzuli zaporowej wynoszącej 7%. Dziewięciu deputowanych wybiera Zgromadzenie Narodów Kazachstanu. Kadencja izby trwa pięć lat.
W Senacie, izbie wyższej parlamentu, zasiada 39 senatorów. Siedmiu z nich wyznacza prezydent. Po dwóch wybierają specjalne zgromadzenia elektorów (maslichaty) każdej z 14 prowincji oraz miast Astana oraz Ałma-Ata (Ałmaty). Kadencja senatora trwa sześć lat. Co dwa lata następuje wymiana 1/3 składu izby. Dożywotni mandat senatora przysługuje także byłym prezydentom republiki.
W wyborach 18 sierpnia 2007 roku 98 bezpośrednio wybieranych miejsc w parlamencie przypadły partii Nur-Otan Nursułtana Nazarbajewa (na którą zagłosowało 88% uprawnionych).
Mimo iż Kazachstan uważany jest za państwo, które w porównaniu do innych krajów Azji Środkowej czyni największe postępy we wdrażaniu reform demokratycznych, to sytuacja w tym kraju wciąż daleka jest od standardów zachodnich. Międzynarodowe oraz pozarządowe organizacje zajmujące się ochroną praw człowieka wskazują na częste przypadki ich łamania przez miejscowe władze. Przykładem jest głośny proces opozycyjnego dziennikarza Siergieja Duwanowa.
Kazaskie święta narodowe to: 30 sierpnia – Dzień Konstytucji, 25 października – Dzień Republiki oraz 16 grudnia – Święto Niepodległości.
Nowelizacja konstytucji z 18 maja 2007
18 maja 2007 prezydent Nursułtan Nazarbajew dokonał zmiany konstytucji republiki.
W Izbie niższej (Mażilis) trzeciej kadencji – od września 2004 do czerwca 2007 – zasiadało 77 deputowanych, wybieranych w większości w okręgach jednomandatowych. Dziesięcioro było wybieranych w wyborach proporcjonalnych, w głosowaniu na partyjne listy krajowe, przy wyborczej klauzuli zaporowej wynoszącej 7%. Kadencja trzeciego Mażilisu uległa skróceniu wskutek uchwalenia zmiany konstytucji.
W Mażilisie czwartej kadencji – wybranym 18 oraz 20 sierpnia 2007 roku – zasiada 107 deputowanych, z czego 98 jest wybieranych w bezpośrednich wyborach proporcjonalnych na partyjne listy krajowe. Pozostałych 9 członków wybiera Zgromadzenie Narodów Kazachstanu – organ składający się z przedstawicieli organizacji reprezentujących narodowości zamieszkujące Kazachstan.
Wyborcy głosują tylko na partie polityczne – po wyborach partie wyznaczają deputowanych spośród zgłoszonych do wyborów kandydatów. W przypadku odejścia z partii albo zmiany przynależności deputowany może utracić mandat.
Gospodarka
Niemal w równym stopniu gospodarka Kazachstanu ma za podstawę na przemyśle oraz rolnictwie. Kraj ma nader bogate złoża surowców energetycznych (węgiel kamienny, ropa naftowa, gaz ziemny) oraz rudy żelaza, miedzi, cynku, ołowiu, fosforytów, chromu, manganu, srebra oraz złota. Od kilku lat zajmuje pierwsze miejsce na świecie w wydobyciu rud uranu, wyprzedzając wieloletniego lidera,Kanadę. Dzięki ich wydobyciu rozwija się przemysł hutniczy, maszynowy, chemiczny, a rolnictwo dostarcza surowców przemysłowi włókienniczemu oraz spożywczemu. nieoczekiwanie roślin przemysłowych (głównie bawełna, tytoń, buraki cukrowe) uprawia się zboża (pszenicę, jęczmień oraz owies) , ziemniaki. Spory odsetek upraw prowadzony jest na polach sztucznie nawadnianych. W hodowli dominują owce, bydło, konie, wielbłądy oraz kozy, a w okolicach większych miast – trzoda chlewna oraz drób.
Historia
-
W I tysiącleciu p.n.e. Kazachstan zamieszkiwany był przez związki plemienne Saków oraz Issydonów. Od II w. – III w. zajęty przez Xiongnu. Później w składzie kaganatu tureckiego. Od VIII w. – X w. pod panowaniem dynastii Karachanidów. W latach 1219–1221 podbity przez Mongołów, należał do Złotej Ordy. Po jej rozpadzie podzielony na Chanat Uzbecki (na wschodzie) oraz Ordę Nogajską (na zachodzie). W połowie XV w. w Chanacie Uzbeckim wyodrębnili się Kazachowie (tzn. ludzie wolni). Na innych ziemiach powstały 3 ordy (żuzy) – Wielka (Siedmiorzecze), Średnia oraz Mała.
Kazachstan stał się podbity przez Rosję oraz wcielony do tego kraju w 1868. Po utworzeniu Związku Radzieckiego na terenie kraju założono autonomię dla Kazachów, początkowo (1920) jako wchodzącą w skład Rosyjskiej FSRR Kirgiską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką, w 1925 przemianowaną na Kazachską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką. W 1936 Kazachska ASRR zmieniła swój status oraz jako Kazachska Socjalistyczna Republika Radziecka weszła bezpośrednio w skład ZSRR.
W czasie rządów Stalina Kazachstan był znany ze znajdujących się na jego terenie obozów pracy (łagrów) oraz jako miejsce deportacji m.in. ludności polskiej oraz Czeczenów. Później Kazachstan stał się miejscem kilku ambitnych radzieckich projektów, takich jak: umiejscowione w Semeju laboratoria jądrowe, próby z bronią jądrową, kosmodrom Bajkonur, zagospodarowywanie bezludnych terytoriów. 16 grudnia 1991 Kazachstan, jako ostatnia z republik ZSRR, proklamował niepodległość. W 1997 stolica kraju była przeniesiona z położonego na południu kraju miasta Ałmaty do znajdującej się bliżej geograficznego centrum kraju oraz dalej od granicy z Chinami Akmoły, przemianowanej później na Astanę.
Podział administracyjny
Kazachstan dzieli się na 14 obwodów oraz 3 miasta wydzielone. Obwody dzielą się dalej na rejony.
Obwody (w nawiasie podana stolica):
Miasta wydzielone:
Geografia
-
Ogólne położenie
Zdecydowana przeważajaca ilość terytorium Kazachstanu leży w Azji, tylko stosunkowo niewielka cząstka północno-zachodniego Kazachstanu leży w Europie. Przeważająca przeważajaca ilość terytorium kraju trzeba do Azji Środkowej, której Kazachstan zajmuje największą część. Do Kazachstanu należą także południowe obrzeża zachodniej Syberii.
Ukształtowanie terenu
Zachodnią oraz środkową cząstka Kazachstanu stanowią niziny. Idąc od zachodu jest to Nizina Wschodnioeuropejska, a ściślej rzecz biorąc jej skrajnie południowa cząstka – Nizina Nadkaspijska (pow. 200 tys. km²). Równoleżnikowy pas nizin jest rozdzielony przez południkowe pasmo niskich gór Mugodżarów - 657 m n.p.m. (południowe przedłużenie Uralu) oraz stanowiący jego kontynuację na południu płaskowyż Ustiurt (pow. 200 tys. km²). Na wschód od Mugodżarów oraz Jeziora Aralskiego (pow. 16,6 tys. km²) rozciąga się kazachska cząstka Niziny Turańskiej. W północnej części kraju leży Płaskowyż Turgajski, rozcięty dolinną Bramą Turgajską. Wschodnią cząstka Kazachstanu zajmuje rozległe Pogórze Kazachskie z izolowanymi pasmami gór średnich. Wschodnie pogranicze kraju zajmują góry – zachodnie krańce Ałtaju oraz Tienszanu. Na północy kraju do Kazachstanu trzeba południowy skraj Niziny Zachodniosyberyjskiej.
Klimat
Klimat Kazachstanu jest zdeterminowany przez jego położenie w sercu olbrzymiego kontynentu, z dala od oceanu, przez co nie docierają tu masy powietrza morskiego. Klimat kraju jest umiarkowany, suchy, skrajnie kontynentalny. Różnice temperatur lata (do +40 °C) oraz zimy (do -45 °C) oraz nocy oraz dnia są nadzwyczaj duże. Lato jest długie oraz gorące, zima równie długa oraz mroźna, zaś wiosna oraz jesień są bardzo krótkie. W centralnej części Kazachstanu opady praktycznie nie występują, na północnych oraz południowych obrzeżach dochodzą zaledwie do 300 mm rocznie.
Stosunki wodne
Wskutek suchości klimatu Kazachstan trzeba do krajów cierpiących na niedostatek wody. Sieć rzeczna kraju jest słabo rozwinięta. Częste są rzeki nieuchodzące do żadnego zbiornika wodnego, lecz wysychające w piaskach pustyń oraz rzeki okresowe. Maksymalne stany rzek są wiosną – w porze topnienia śniegów na stepach.
Przeważajaca ilość terytorium państwa trzeba do bezodpływowego obszaru zlewisk Morza Kaspijskiego (rzeki Ural oraz Emba), Jeziora Aralskiego (Syr-daria) oraz jeziora Bałchasz (Ili) oraz innych, pomniejszych bezodpływowych jezior, w większości zasolonych.
Północne pogranicze Kazachstanu trzeba do zlewni Obu (Toboł, Iszym oraz Irtysz).
Przyroda ożywiona
Północne obrzeże Kazachstanu leży w strefie lasostepu – na czarnoziemach spotyka się tu zagajniki brzozowo-osikowe, a na piaskach – sosnowe. Poza tym lasy spotyka się tylko wysoko w górach na obrzeżach kraju. Centralny równoleżnikowy pas kraju zajmują stepy – cząstka Wielkiego Stepu eurazjatyckiego. Na południu stepy te przechodzą w półpustynie z dużym udziałem słonych bagien, częściowo pozbawionych roślinności. Na południe od pasa półpustyń leżą pustynie gliniaste oraz piaszczyste (Kyzył-kum, Mujun-kum), które łącznie zajmują 2/3 powierzchni państwa.
Ten pierwotny układ roślinności stał się znacząco zaburzony przez człowieka, zwłaszcza w czasach najnowszych. Znaczną cząstka stepów zajęto pod uprawy rolne, które jednak wymagają sztucznego nawadniania.
Główne miasta
Astana, Ałmaty, Karaganda, Szymkent, Pawłodar, Taraz, Öskemen, Uralsk, Temirtau, Kostanaj, Aktiubińsk, Petropawł, Semej, Ekibastuz, Kyzyłorda, Aktau, Kokszetau, Atyrau, Kapczagaj.
Problemy ekologiczne
Olbrzymie kazachskie pustynie były dla radzieckich władz jednym z powodów umiejscowienia w Kazachstanie prób z bronią jądrową. Te dawne eksperymenty w połączeniu z brakiem kontroli zanieczyszczeń wpłynęły na alarmująco wysoki współczynnik zachorowań w wielu regionach wiejskich. W granicach Kazachstanu zanotowano dwie wielkie katastrofy ekologiczne: wysychanie Jeziora Aralskiego oraz wysokie skażenie radioaktywne na obszarach dawnych prób jądrowych (skażona jest wielka strefa na południe od miasta Kursatow oraz obszary wzdłuż granicy z Chinami). Po zakończeniu II wojny światowej, decyzją władz radzieckich zaorano 250 tys. km² kazachskiego stepu oraz przekształcono go w pola uprawne. Po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 oraz upadku kołchozów, przeważajaca ilość owych terenów stała się nieużytkami rolnymi oraz aktualnie ekolodzy obserwują intensywną regenerację ekosystemu trawiastych równin.
Kazachstan jest sygnatariuszem tzw. konwencji waszyngtońskiej (Międzynarodowej Konwencji o Międzynarodowym Handlu Dzikimi Zwierzętami oraz Roślinami Gatunków Zagrożonych Wyginięciem). W Kazachstanie ma swoją siedzibę Środkowoazjatyckie Regionalne Centrum Ekologiczne, rozwijające współpracę lokalnych państw w dziedzinie ochrony środowiska.
Demografia
Ludność Kazachstanu jest bardzo zróżnicowana. Spośród blisko 16 mln mieszkańców (2008) Kazachstanu największe grupy etniczne stanowią Kazachowie –blisko 65% oraz Rosjanie – ponad 25% Islam sunnicki wyznaje 47% społeczeństwa, natomiast wyznawcy prawosławia stanowią 44% (ogólnie chrześcijanie stanowią prawie 47% społeczeństwa). Przeważajaca ilość z ok. 100 tys. katolików stanowią Niemcy, Polacy, Ukraińcy, Białorusini, Estończycy – potomkowie ludzi deportowanych za czasów Związku Radzieckiego.
| Demografia Kazachstanu w latach 1926-2009 na podstawie spisów powszechnych oraz udział Kazachów w ogólnej liczbie ludności.[1][2][3] |
| Rok |
1926
spis |
1939
spis |
1959
spis |
1970
spis |
1979
spis |
1989
spis |
1999
spis |
2009
spis |
| Populacja |
6,198,465 |
6,151,102 |
9,309,847 |
12,848,573 |
14,684,283 |
16,464,464 |
14,981,281 |
16,009,597 |
| Kazachowie |
3,627,612 |
2,327,625 |
2,794,966 |
4,161,164 |
5,289,349 |
6,534,616 |
8,011,452 |
10,096,763 |
| Kazachowie % |
58,5% |
37,8% |
30% |
32,4% |
36% |
39,7% |
53,5% |
63,1% |
Religia
-
-
-
-
Statystyki demograficzne
Liczba ludności w latach 1992–2003
| (2010) |
| Liczba ludności |
15 460 484 |
| Ludność wedle wieku |
| 0–14 lat |
21,8% |
| 15–64 lat |
70,2% |
| ponad 64 lata |
7,9% |
| Wiek (mediana) |
| W całej populacji |
29,9 lat |
| Mężczyzn |
28,4 lat |
| Kobiet |
31,6 lat |
| Przyrost naturalny |
0,399% |
| Współczynnik urodzeń |
16,66 urodzin/1000 mieszkańców |
| Współczynnik zgonów |
9,39 zgonów/1000 mieszkańców |
| Współczynnik migracji |
-3,28 migrantów/1000 mieszkańców |
| Ludność wedle płci |
| przy narodzeniu |
1,06 mężczyzn/kobiet |
| poniżej 15 lat |
1,04 mężczyzn/kobiet |
| 15–64 lat |
0,95 mężczyzn/kobiet |
| powyżej 64 lat |
0,53 mężczyzn/kobiet |
| Umieralność noworodków |
| W całej populacji |
24,93 śmiertelnych/1000 żywych |
| płci męskiej |
29,29 śmiertelnych/1000 żywych |
| płci żeńskiej |
20,32 śmiertelnych/1000 żywych |
| Oczekiwana długość życia |
| W całej populacji |
68,19 lat |
| Mężczyzn |
62,91 lat |
| Kobiet |
73,78 lat |
| Rozrodczość |
1,87 urodzin/kobietę |
| Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS |
0,4% (2008) |
| Liczba osób zakażonych HIV/AIDS |
11 699 (2008) |
| Liczba zmarłych na HIV/AIDS |
230 (2008) |
Kultura
Święta państwowe
| Data |
Polska nazwa |
Oryginalna nazwa |
| 1 stycznia |
Nowy Rok |
Жаңа жыл |
| 8 marca |
Dzień Kobiet |
Халықаралық әйелдер күні |
| 22 marca |
Święto Wiosny |
Наурыз мейрамы |
| 1 maja |
Święto Jedności Narodów Kazachstanu |
Қазақстан халық бірлігі мейрамы |
| 9 maja |
Dzień Zwycięstwa |
Жеңіс күні |
| 30 sierpnia |
Dzień Konstytucji |
Қазақстан Республикасы Конституциясы күні |
| 25 października |
Dzień Republiki |
Республика күні |
| 16 grudnia |
Dzień Niepodległości |
Тәуелсіздік күні |
Sprawdź też
Przypisy
Linki zewnętrzne
|
Państwa Europy |
|
|
|
 |
|
Państwo nieuznawane
na arenie międzynarodowej |
|
|
| Terytoria zależne |
|
|
| Państwo sui generis/terytorium sporne |
|
|
- ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo.
- ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.
|
|
|
Członkostwo w organizacjach międzynarodowych |
|
|
Organizacja Bezpieczeństwa oraz Współpracy w Europie (OBWE) |
|
|
|
|
|
|
Szanghajska Organizacja Współpracy (SCO) |
|
|
|
|
|
|
.svg&filetimestamp=20081101171046)
