Istnieją dwa podstawowe sposoby klasyfikacji języków – klasyfikacja genetyczna oraz klasyfikacja strukturalna. Rzadziej stosowane są też klasyfikacje funkcjonalne.
Klasyfikacja genetyczna
Klasyfikacja genetyczna opiera się na ułożeniu języków wedle ich pokrewieństwa. Są one klasyfikowane w rodziny, podrodziny, grupy oraz podgrupy językowej, albo przedstawiane w postaci drzewa pokrewieństwa, analogicznie jak się to robi w klasyfikacjach gatunków w biologii (zobacz: taksonomia, kladystyka, systematyka).
Klasyfikacja genetyczna w powyższym ujęciu dotyczy języków naturalnych, nie zawiera w sobie natomiast języków sztucznych, jak np. esperanto czy język klingoński. Podział języków na naturalne oraz sztuczne jest zatem elementem nadrzędnym klasyfikacji genetycznej.
Klasyfikacji tej umykają też rozliczne języki kreolskie, które ze swojej natury należą do więcej niż jednego kladu.
Jak dotąd udało się ustalić pokrewieństwo języków, które rozwinęły się ze wspólnego prajęzyka nie wcześniej niż ok. 9-10 tys. lat. Podejmowane są próby przekroczenia tej granicy, jednak jak dotąd przynoszą one wątpliwe rezultaty.
Dolną (współczesną) granicą klasyfikacji genetycznej języków jest próba jednoznacznego zdefiniowania różnicy pomiędzy językiem a dialektem. O uznaniu jakiejś mowy za język, raczej niż za dialekt innego (nadrzędnego) języka decydują w wydatnie większym stopniu czynniki pozajęzykoznawcze, niż ściśle lingwistyczne czy językoznawcze. Przykładem mowy o nieustalonym statusie jest kaszubszczyzna, uznawana przez poniektórych specjalistów za dialekt języka polskiego, a przez innych za odrębny język. Również wśród użytkowników mowy kaszubskiej nie ma jednomyślności na powyższy temat; Ministerstwo Edukacji RP uznało ostatecznie w 1996 r. kaszubszczyznę za odrębny język regionalny. Z drugiej strony język chiński oficjalnie (i przez przeważajaca ilość użytkowników) uznawany jest za jeden język o dużej liczbie dialektów, pomimo że całkowicie wzajemnie niezrozumiałych, a specjaliści uznają go za raczej zespół języków.
Inne dolne jednostki klasyfikacji genetycznej to narzecze, L-complex, gwara, żargon, socjolekt, idiolekt, etnolekt.
Sprawdź też: lista języków świata w klasyfikacji genetycznej.
Klasyfikacja strukturalna (typologia języków)
Natomiast zróżnicowane klasyfikacje strukturalne dzielą języki zależnie od pewnych cech struktury. Najczęściej stosowane kryteria to:
Kryterium fonologiczno-fonetyczne
- ze względu na liczbę fonemów:
- języki bogate w fonemy (>50) – np. języki kaukaskie
- języki średnio bogate w fonemy – np. przeważajaca ilość języków europejskich
- języki ubogie w fonemy (<20) – np. j. hawajski
- ze względu na stosunek samogłosek oraz spółgłosek:
- języki samogłoskowe (>30% samogłosek) – np. j. francuski, pewne języki polinezyjskie
- języki spółgłoskowe (>70% spółgłosek) – np. przeważajaca ilość języków kaukaskich
- ze względu na prozodię
- języki prozodyczne:
- o niestałym akcencie – np. j. rosyjski, angielski
- oparte na iloczasie – np. łacina
- oparte na intonacji – np. j. chiński
- języki nieprozodyczne:
- o stałym akcencie inicjalnym – np. j. czeski, węgierski, chiński, mongolski
- o stałym akcencie oksytonicznym – np. j. francuski, armeński
- o stałym akcencie paroksytonicznym – np. j. włoski
- o stałym akcencie proparoksytonicznym – np. j. macedoński
Kryterium morfologiczne
- języki izolujące – przeważajaca ilość pojedynczych morfemów bywa samodzielnymi wyrazami. Najbardziej typowym przykładem jest język chiński. Mniej typowym jest język angielski.
- języki analityczne – stosunki gramatyczne wyrażają luźne morfemy w postaci form czasownika posiłkowego, przysłówków oraz przyimków. Przykładem bywa język francuski.
- języki aglutynacyjne – typowy wyraz to jeden morfem znaczeniowy oraz jeden albo więcej morfemów gramatycznych, z których każdy ma określoną pojedynczą funkcję, a ich wybór w niewielkim stopniu zależy od morfemu bazowego. Przykładem bywają język turecki, węgierski, fiński, estoński. Mniej typowe języki aglutynacyjne to język japoński oraz esperanto. Wymarły język etruski też był aglutynacyjny.
- języki fleksyjne (inaczej syntetyczne) – wyraz składa się zwykle z jednego morfemu znaczeniowego oraz jednego albo więcej morfemów gramatycznych, które bardzo wielokrotnie spełniają więcej niż jedną funkcje gramatyczną, oraz spełniają ją tylko przy pewnej grupie morfemów bazowych. Typowe przykłady to polski oraz łacina.
- języki alternacyjne – w których funkcję gramatyczną spełniają alternacje samogłosek, czyli wymiany samogłosek zachodzące wewnątrz morfemu. Rdzeń spółgłoskowy pozostaje bez zmian. Typowym przykładem są tu języki semickie.
- języki polisyntetyczne – w których elementy morfologiczne łączą w sobie rozliczne funkcje, a równocześnie nie ma ściśle określonej kategorii części mowy. Rozmywa się różnica pomiędzy wyrazem a zdaniem. Zaliczamy tu np. języki eskimo-aleuckie.
- języki pozycyjne – decyduje szyk wyrazów, np. język angielski: Mark killed a lion vs. a lion killed Mark. W pewnych sytuacjach szyk decyduje o znaczeniu także w języku polskim: psy gonią koty vs. koty gonią psy. Języki pozycyjne są zwykle izolujące.
- języki przypadkowe – decyduje forma wyrazów określających, np. język polski: Marek zabił lwa albo lwa zabił Marek vs. lew zabił Marka. Języki przypadkowe są zwykle fleksyjne bądź aglutynacyjne.
- języki koncentryczne (inkorporujące) – decyduje forma wyrazu określanego, np. język odżibwe māpa enima u-wītekēmākenan – 'ten człowiek jego-żona' ('żona tego człowieka'), nen-tawēmā u-kī-ness-ā-n wāwāškēššu-wan 'mój brat on-zabić-ją sarna'. Podobne konstrukcje spotyka się czasem w języku polskim: dom zasłania drzewa albo drzewa zasłania dom vs. drzewa zasłaniają dom itp. Języki inkorporujące są zwykle polisyntetyczne.
Kryterium syntaktyczne – szyk wyrazów w zdaniu
W większości języków są zdania, które da się podzielić na podmiot (S, od łac. subiectum, ang. Subject), orzeczenie (V, od łac. verbum, ang. Verb) oraz dopełnienie (O, od łac. obiectum, ang. Object), choć wielokrotnie typowe zdanie nie zawiera ich wszystkich, albo zawiera w formie złączonej, np. informacje o podmiocie bywają zawarte w końcówce czasownika. Zwykle pewna kolejność tych 3 elementów w zdaniu jest dominująca. W językach pozycyjnych reguła ta jest przestrzegana bardzo ściśle, w językach fleksyjnych nie musi być tak rygorystyczna, ale oraz tak decyduje o budowie typowego zdania wypowiedzianego bez kładzenia nacisku na któryś z wyrazów. Np. w języku polskim naturalnym szykiem będzie Cezar zbudował most, z tym że w łacinie powiedzielibyśmy raczej Caesar pontem fecit czyli Cezar most zbudował. Polski jest więc językiem typu SVO (podmiot – orzeczenie – dopełnienie), zaś łacina reprezentuje typ SOV (podmiot – dopełnienie – orzeczenie).
Okazuje się, że w językach świata spotykamy każdą z następujących 6 możliwych permutacji pozycji tych trzech istotnych elementów budowy zdania, przy czym w niewielu językach dopełnienie jest przed podmiotem. Niezbyt wielokrotnie też orzeczenie jest na początku zdania:
- Podmiot Orzeczenie Dopełnienie (SVO) – jeden z dwóch najpopularniejszych szyków; m.in. polski, angielski, chiński,
- Podmiot Dopełnienie Orzeczenie (SOV) – drugi najpopularniejszy szyk; m.in. łacina, japoński, koreański,
- Orzeczenie Podmiot Dopełnienie (VSO) – m.in. walijski, arabski,
- Orzeczenie Dopełnienie Podmiot (VOS) – m.in. malgaski,
- Dopełnienie Orzeczenie Podmiot (OVS) – hixkaryana,
- Dopełnienie Podmiot Orzeczenie (OSV) – apurinatilde.
Istnieją języki, które przy analitycznych (wielowyrazowych) formach czasownika stosują odmienny szyk wyrazów niż przy formach syntetycznych (jednowyrazowych). Odmienny szyk może obowiązywać także w zdaniu podstawowym (nadrzędnym), odmienny w zdaniu podrzędnym. Tak zachowują się m.in. niemiecki ("Ich habe einen Fuchs im Wald gesehen" – *"Ja widziałem w lesie lisa. ", gdzie gesehen jest imiesłowem czasu przeszłego czasownika widzieć ,a "habe " jest czasownikiem posiłkowym wskazującym że jest to czas przeszły), niderlandzki ("Hans vermoedde dat Jan Piet Marie zag leren zwemmen" – *"Hans podejrzewał, że Jan Piet Marie widział uczyć pływać"), walijski ("Mae'r gwirio sillafu wedi'i gwblhau" – *"Jest sprawdzanie pisowni po zakończyć"). W językach tego rodzaju typologia jest oparta na syntetycznych formach czasownika albo na pozycji słowa posiłkowego. Niemiecki jest zatem językiem typu SVO (podmiot znajduje zwykle się na pierwszym miejscu, a czasownik posiłkowy na drugim w typowym zdaniu głównym, np. "Ich habe einen Fuchs im Wald gesehen"), analogicznie walijski jest językiem typu VSO, albowiem szyk orzeczenie – podmiot – dopełnienie obowiązuje w zdaniu głównym.
Niemiecki oraz niderlandzki są też zaliczane do specjalnego typu języków, dla których charakterystyczny szyk V2, to znaczy takich języków, w których odmienna forma czasownika ukazuje się w zdaniu stale na drugim miejscu.
We wszystkich językach szyk morfemów ma znaczącą rolę. Nie stale jednak ma ją szyk wyrazów. Dla przykładu w języku polskim pary morfem tematu + morfem "końcówka rzeczownika" potrafią poruszać się nader dowolnie w zdaniu, nie da się tego jednak powiedzieć o którymś z tych morfemów z osobna.
Strukturalne zróżnicowanie argumentów predykatów
Inną znaną klasyfikacją typologiczną jest podział języków wedle stosunków morfosyntaktycznych – w najbardziej uproszczonej wersji na akuzatywne (zob. biernik) oraz ergatywne (zob. ergativus). Jeżeli język ma przypadki, podział ten oparty na tym, czy podmiot w zdaniu nieprzechodnim używa tego samego przypadka, co podmiot w zdaniu przechodnim, czy też może tego, co dopełnienie. Jeżeli dany język nie ma przypadków, ale ma ustalony szyk SVO albo OVS, zaliczenie do typu akuzatywnego albo ergatywnego jest możliwe poprzez porównanie tego szyku z szykiem zdania nieprzechodniego.
Wiele języków wykazuje charakter mieszany, akuzatywno-ergatywny, np. ma ergatywną morfologię, ale akuzatywną składnię. Istnieją języki, zwane aktywnymi, w których pewne czasowniki nieprzechodnie ("aktywne") wymagają podmiotu w takim przypadku, jak podmiot zdania przechodniego, a inne czasowniki nieprzechodnie ("statyczne") – w takim przypadku jak dopełnienie. Wreszcie są też języki, które ograniczają ergatywną składnię oraz morfologię do pewnych kontekstów (zjawisko to wyznacza się terminem ergatywność rozszczepiona), zwykle do określonej osoby podmiotu albo dopełnienia, albo też do określonego czasu albo aspektu czasownika (np. język gruziński cechuje składnia ergatywna, jeżeli czasownik użyty jest w czasie przeszłym określanym jako aoryst, poza tym tylko pewne czasowniki posiadają składnię ergatywną).
Wedle bardziej rozbudowanej wersji wyróżnia się:
Ligi językowe
Języki, genetycznie ze sobą niepowiązane, które wskutek wielowiekowego obcowania ze sobą upodobniły się do siebie pod względem strukturalnym (a nie tylko w aspekcie licznych zapożyczeń słownictwa), łączy się w w tzw. ligi językowe, np. liga bałkańska obejmująca m.in. bułgarski, rumuński, serbski, nowogrecki oraz albański, czy liga rokytnicka, obejmująca języki polski, litewski, ukraiński, białoruski, kaszubski.
Klasyfikacje funkcjonalne
Istnieją dwa typy klasyfikacji funkcjonalnej, ze względu na liczbę oraz odmiana użytkowników danego języka. Pierwsza klasyfikacja funkcjonalna dzieli języki na:
- żywe (zdolne do zaspokajania bieżących potrzeb komunikacji określonej grupy ludności, która posługuje się nim od urodzenia, np. język polski),
- martwe (kiedyś żywe, ale aktualnie nie posiadające już żadnych użytkowników "od urodzenia", np. język sumeryjski),
- wegetujące (takie, które jeszcze używane są przez niewielkie grupy ludności, ale raczej się już nie rozwijają, nie dostosowują do bieżących potrzeb, np. używane przez wieki tylko przez elity, jak sanskryt, czy zagrożone wymarciem, jak język jukagirski, albowiem przeważajaca ilość Jukagirów młodego pokolenia uległa rusyfikacji)
- odrodzone (języki pierwotnie martwe albo wegetujące, aktualnie ponownie żywe wskutek decyzji politycznej zaakceptowanej przez ludność, np. język nowohebrajski; podejmowane próby odrodzenia innych martwych języków, np. języka kornijskiego, raczej nie odnoszą sukcesu z powodu braku użytkowników).
Druga klasyfikacja funkcjonalna dzieli języki na:
- narodowe albo etniczne (czyli używane przez określone grupy etniczne; tzw. etnolekty), oraz na
- wehikularne, służące komunikacji pomiędzy różnymi grupami etnicznymi. Podobnym zjawiskiem są tzw. pidżiny, języki kreolskie oraz interlingwy itp., powstałe w wyniku zmieszania się kilku wielorakich etnolektów. Z kolei etnolekty dzieli się na języki lokalne, regionalne, narodowe oraz ponadnarodowe.
Inne klasyfikacje
Można dzielić jeszcze języki na piśmienne oraz niepiśmienne; na języki zwarte (posiadające określone terytorium) oraz rozproszone (diasporowe oraz ludów migrujących oraz koczowniczych; na języki nieoficjalne, oficjalne urzędowe oraz kongresowe itp.
Sprawdź też
Bibliografia
- Alfred F. Majewicz, Języki świata oraz ich klasyfikowanie, Warszawa 1989.
- Anna Kozłowska, Klasyfikacja języków, USKW; [1], [2]