Kraków Kraków ?/i (łac. Cracovia) – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, siedziba władz województwa małopolskiego, drugie w kraju pod względem liczby mieszkańców[1][4] oraz pod względem powierzchni[1].
Położone nad Wisłą, na obszarze Bramy Krakowskiej, Niecki Nidziańskiej oraz Pogórza Zachodniobeskidzkiego. Jest jednym z najstarszych miast Polski o ponadtysiącletniej historii, z wieloma wartościowymi obiektami architektonicznymi. Działa w nim także wiele instytucji oraz placówek kulturalnych gromadzących bezcenne zabytki. Do 1795 r. Kraków był formalnie stolicą Polski[5] a do 1611 r. siedzibą władców państwa polskiego. W latach 1596–1795, czyli do III rozbioru Polski, jako stolica Rzeczypospolitej[6] funkcje stołeczne dzielił z Warszawą, która stała się miastem rezydencjalnym króla[7][8].
Aktualnie jest stolicą województwa małopolskiego, a także centralnym ośrodkiem metropolitalnym aglomeracji krakowskiej. W zapisach historycznych jest uznawany za główne miasto historycznej Małopolski. Do historycznej funkcji Krakowa odnosi się jego pełna nazwa[9] – Stołeczne Królewskie Miasto Kraków usankcjonowana prawnie przez Radę Ministrów jak oraz wcześniej przez naczelne władze państwowe II Rzeczypospolitej, które używały tej nazwy w swoich aktach prawnych[10][11]. Również nazwy skróconej tj.: st. król. miasto Kraków, st.kr. miasto Kraków albo stoł. król. miasto Kraków. Pewne z tych aktów prawnych obowiązują do dzisiaj[12][13]. Na arenie międzynarodowej Kraków postrzegany jest jako "duchowe oraz naukowe serce Polski"[14].
W Krakowie leżą główne siedziby m.in. : Polskiej Akademii Umiejętności, Narodowego Centrum Nauki, Europejskiego Towarzystwa Chirurgicznego [15], Polskiego Towarzystwa Promieniowania Synchrotronowego[16], Krajowej Szkoły Sądownictwa oraz Prokuratury[17], dowództwa Wojsk Specjalnych RP[18], Polskiego Związku Narciarskiego[19]. Miasto ma także wiele placówek kulturalnych o znaczeniu oraz statusie narodowym m.in. Narodowy Stary Teatr, Muzeum Narodowe, Drukarnia Narodowa, Biblioteka Jagiellońska, Instytut Książki[20].
Miasto pełni funkcję centrum administracyjnego, kulturalnego, edukacyjnego, naukowego, gospodarczego, usługowego oraz turystycznego. Kraków jest drugim, po Warszawie, największym w kraju rynkiem nowoczesnej powierzchni biurowej[21] a także jednym z kluczowych węzłów drogowych oraz kolejowych w Polsce. W Balicach pod Krakowem istnieje drugi co do wielkości polski port lotniczy o znaczeniu międzynarodowym. Wedle raportu inwestycyjnego Konferencji ds. Handlu oraz Rozwoju ONZ (UNCTAD) z 2011 roku Kraków jest najlepszym miejscem na świecie do lokowania centrów usług dla biznesu[22]. W kwietniu 2012 r. Kraków znalazł się w gronie 120 najatrakcyjniejszych miast świata (tzw. lista hot spots dotycząca konkurencyjności biznesowej) w ujęciu jednostki badawczej Economist Intelligence Unit wykonującej badania na zlecenie banku Citi Handlowy[23][24].
Położenie
Kraków leży w południowej Polsce, w środkowo-północnej części województwa małopolskiego. Miasto leży nad Wisłą oraz na jego terenie leżą ujścia dopływów rzeki Wisły: Białuchy (dolny bieg Prądnika), Rudawy, Dłubni, Drwiny Długiej oraz Wilgi. Kraków istnieje w miejscu zbiegu kilku krain geograficznych: Bramy Krakowskiej, Kotliny Oświęcimskiej, Kotliny Sandomierskiej, Pogórza Zachodniobeskidzkiego, Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Położenie Krakowa sprawia, że jest on bazą dla wycieczek w polskie góry, czy wypadów do malowniczej Jury Krakowsko-Częstochowskiej.
Z Krakowem sąsiadują gminy: Igołomia-Wawrzeńczyce, Kocmyrzów-Luborzyca, Koniusza, Liszki, Michałowice, Mogilany, Niepołomice, Skawina, Świątniki Górne, Wieliczka, Wielka Wieś, Zabierzów, Zielonki. Gminy te należą do dwóch powiatów sąsiadujących z Krakowem: powiat krakowski oraz powiat wielicki.
Podział administracyjny
-
W XIV w. w Krakowie były 22 ulice, w 1866 już w mieście oraz na przedmieściach – 113, w 1880 – 135, w 1909 – 161, a w 1926 – 457 ulic.
Od 27 marca 1991 Kraków dzieli się na 18 dzielnic samorządowych oznaczonych cyframi rzymskimi oraz nazwami. Od roku 2002 Rada Miasta Krakowa uchwałą podjęła decyzję o formalnym przydzieleniu nazw krakowskim dzielnicom. Nazwy te obowiązywały do tej chwili potocznie.
Powszechnie używany jest historyczny podział miasta z lat 1951–1975 na 6 dzielnic administracyjnych: Stare Miasto, Zwierzyniec, Kleparz, Grzegórzki, Podgórze, Nowa Huta albo podział na 4 dzielnice, obowiązujący od 1975: Śródmieście, Podgórze, Krowodrza, Nowa Huta.
W Krakowie nazwy dzielnic pochodzą w większości od nazw miast, wsi, jurydyk, folwarków, osad itp., tworzących dawniej oddzielne jednostki osadnicze a na przestrzeni wieków włączanych w granice administracyjne miasta.
W ujęciu lokalnym Kraków oraz sąsiadujące miejscowości składają się na aglomerację krakowską. W ujęciu regionalnym powiada się o Krakowskim Obszarze Metropolitalnym (KOM), natomiast w ujęciu ponadregionalnym Kraków jest biegunem wzrostu oddziałującym na sąsiadujące województwa – śląskie, świętokrzyskie oraz podkarpackie[25].
Środowisko naturalne
Wydłużoną równoleżnikowo oś miasta stanowi dolina Wisły. Sieć rzeczną tworzy Wisła, jej prawy dopływ Wilga oraz dopływy lewe: Rudawa, Białucha, Dłubnia, Sanka oraz inne.
(do opracowania: stosunki wodne, rzeźba terenu, budowa geologiczna, klimat)
Klimat
Rekord ciepła: +37,4 °C (12 sierpnia 1921) / [+38,4 °C (30 czerwca 1833)]
Rekord zimna: -32,7 °C (10 lutego 1929)[26]
Wartości średnie dla kolejnych miesięcy roku:
| Średnia temperatura oraz opady dla Krakowa |
| Miesiąc |
Sty |
Lut |
Mar |
Kwi |
Maj |
Cze |
Lip |
Sie |
Wrz |
Paź |
Lis |
Gru |
Roczna |
| Rekordowo wysokie temperatury [°C] |
15 |
19 |
23 |
29 |
31 |
31 |
34 |
34 |
29 |
26 |
18 |
18 |
34 |
| Średnie najwyższe temperatury [°C] |
0 |
+1 |
+7 |
+12 |
+17 |
+20 |
+21 |
+21 |
+17 |
+12 |
+5 |
+2 |
+11 |
| Średnie najniższe temperatury [°C] |
-5 |
-4 |
0 |
+3 |
+7 |
+11 |
+12 |
+12 |
+8 |
+4 |
0 |
-3 |
+3 |
| Rekordowo małe temperatury [°C] |
-30 |
-27 |
-17 |
-7 |
-3 |
1 |
6 |
5 |
-2 |
-7 |
-17 |
-23 |
-30 |
| Średnia liczba dni z opadami |
18 |
17 |
15 |
15 |
15 |
16 |
14 |
13 |
13 |
13 |
17 |
20 |
186 |
| Źródło: Weatherbase[27] 2010-08-31 |
Struktura użytkowania terenu
Struktura użytkowania gruntów (2005)[28]
| Rodzaj |
Powierzchnia |
% |
| Użytki rolne |
10 345 ha |
31,65% |
| Lasy oraz grunty leśne |
1172 ha |
3,59% |
| Pozostałe grunty oraz nieużytki |
21 167 ha |
64,76% |
| Razem (Σ) |
32 684 ha |
100% |
Przyroda
Parki oraz ochrona przyrody
-
W Krakowie jest około 40 parków, które łącznie zajmują ok. 318,5 ha (2002 r.) co stanowi niespełna 1% całkowitej powierzchni miastapotrzebne źródło.
W Krakowie istnieje 5 rezerwatów przyrody o łącznej powierzchni 48,6 ha (0,15% powierzchni miasta)[29]. Na obszarze miasta Krakowa leżą niewielkie zielone obszary wchodzące w skład Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych. Zespół ten zajmuje się ochroną terenów Jury Krakowsko-Częstochowskiej m.in. fragmenty parku Bielańsko-Tynieckiego, Tenczyńskiego oraz Dolinek Krakowskich, wraz z ich otulinami. Ponadto ostoja przyrodnicza Jury Krakowsko-Częstochowskiej wchodzi w skład programu CORINE biotopes ze względu na swoją florę, faunę, geomorfologię oraz krajobraz.
Zachodnia cząstka Krakowa stanowi tzw. Obszar Krakowski oraz podlega polskiej sieci ekologicznej, a cząstka obszaru miasta usytuowana jest w zasięgu korytarza ekologicznego rzeki Wisły. Rzeki, ich doliny oraz zbiorniki wodne to jedne z najciekawszych z przyrodniczego punktu widzenia miejsc w Krakowie. W południowej części stoków wzgórz wapiennych oferują one warunki do rozwoju roślinności ciepłolubnej muraw oraz zarośli kserotermicznych.
Rezerwaty oraz pomniki przyrody
-
| Nazwa rezerwatu |
Powierzchnia |
Przedmiot ochrony |
| Bielańskie Skałki |
1,73 ha |
spontaniczne procesy sukcesji biocenoz leśnych na skalistym, dawniej pozbawionym lasu terenie |
| Bonarka |
2,29 ha |
rezerwat geologiczny, uskoki geologiczno-tektoniczne, powierzchnie abrazyjne, odsłonięte utwory jurajskie, kredowe
i trzeciorzędowe |
| Panieńskie Skały |
6,41 ha |
wąwóz jurajski z wychodniami skał wapiennych, naturalny las bukowy oraz grądowy. |
| Skałki Przegorzalskie |
1,38 ha |
skała z roślinnością kserotermiczną |
| Skołczanka |
36,77 ha |
zrębowe wzgórze wapienne ze zróżnicowanymi biocenozami, stanowisko fauny środowisk kserotermicznych, w tym
rzadkich oraz zagrożonych gatunków owadów |
W Krakowie leżą 203 pomniki przyrody, przeważajaca ilość z nich to drzewa.potrzebne źródło Źródło Świętojańskie w Tyńcu oraz głaz narzutowy przy ulicy Spółdzielców są pomnikami przyrody nieożywionej.
Użytki ekologiczne
- Uroczysko w Rząsce – teren częściowo położony w gminie Kraków, a częściowo na terenie Zabierzowa, zajmuje około 59 ha. Celem utworzenia użytku była ochrona fiołka bagiennego – gatunku zagrożonego wyginięciem, który w roku 2001 stał się wpisany na listę Polskiej Czerwonej Księgi Roślin. Użytek chroni także pozostałość ekosystemów leśnych oraz wodnych na tym terenie.
- Łąki Nowohuckie – teren o powierzchni około 57 ha. Użytek ten stał się uchwalony w 2003 roku przez Radę Miasta Krakowa, położony jest w pobliżu Placu Centralnego. Utworzony stał się w celu ochrony półnaturalnych zbiorowisk roślinnych (łąk podmokłych) w dolinie Wisły.
- Staw Dąbski – teren o powierzchni 2,53 ha. Użytek ten stał się uchwalony w 2010 roku przez Radę Miasta Krakowa[30], położony jest w dzielnicy Dąbie, w sąsiedztwie Galerii Kraków Plaza. Podstawowym przedmiotem ochrony jest ekosystem stawu wraz z rzadkimi gatunkami zwierząt, np. szczeżują wielką (Anodonta cygnea) oraz różanką (Rhodesus sericeus) – symbiotycznymi gatunkami małży oraz ryby, wymienionymi w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt.
- Dolina Prądnika – teren o powierzchni 14,145 ha utworzony uchwałą Rady Miasta Krakowa nr LX/782/08 z dnia 17 grudnia 2008 r.[31]. Położony jest wzdłuż rzeki Prądnik od ul. Górnickiego do granic miasta Krakowa. Podstawowym celem powołania użytku jest zachowanie naturalnie meandrującego koryta rzeki Prądnik, wraz z siedliskiem m.in. 19 gatunków ssaków (m.in. borowca wielkiego, bobra oraz wydry) oraz 51 gatunków ptaków (m.in. pliszki górskiej – jedyne stwierdzone miejsce występowania w Krakowie).
- Staw przy ul. Kaczeńcowej – teren o powierzchni 0,82 ha, utworzony uchwałą Rady Miasta Krakowa z dnia 19 grudnia 2007 roku. Jest to staw położony w dolinie rzeki Dłubni w Nowej Hucie -Bieńczycach. Utworzony stał się dla ochrony ostoi kilkudziesięciu gatunków ptaków, motyli, mięczaków.Ochronie podlega staw wraz z otoczeniem.
- Rozlewisko potoku Rzewnego – teren o powierzchni 2,77 ha, utworzony stał się uchwałą Rady Miasta Krakowa z dnia 19 grudnia 2007 roku. Powstał dla ochrony trzech rodzajów siedlisk: leśnego (las mieszany oraz ols), łąkowego oraz szuwarowego. Obszar ten stanowi ostoję wielu gatunków ptaków, wśród których liczną grupę stanowią ptaki drapieżne oraz sowy. Znajduje się pomiędzy cmentarzem w Borku Fałęckim, a ul. Jeleniogórską oraz zawiera w sobie cząstka doliny niewielkiego Potoku Rzewnego.
- Uroczysko Kowadza – teren o powierzchni 1,82 ha, utworzony stał się uchwałą Rady Miasta Krakowa z dnia 17 grudnia 2008 roku. Powstał dla ochrony muraw kserotermicznych z fauną rzadkich gatunków owadów. Znajduje się w Tyńcu przy ul. Świętojańskiej.
Uzdrowiska
Na terenie Krakowa leżą 2 uzdrowiska (w obu leżą parki):
Demografia
-
Osobny artykuł: Ludność Krakowa.
- Wykres liczby ludności miasta Kraków na przestrzeni ostatnich 3 stuleci[32]
Największą populację Kraków odnotował w 2003 r. – wg danych GUS 757 685 mieszkańców[33].
Toponimia
Za pełny tytuł miasta przedstawia się Stołeczne Królewskie Miasto Kraków. Pomimo coraz większej kosmopolityzacji, Kraków pozostaje nadal depozytariuszem polskiego godła. Jako jedyne miasto w Polsce ma prawo używać w herbie godła Państwa Polskiego. Taka możliwość, wedle symboliki heraldycznej, przysługuje zaledwie miastom oraz regionom stołecznym[34].
Autorem pierwszego źródła piśmiennego, w którym w 966 ukazuje się Kraków jest Ibrahim ibn Jakub. W dokumentach łacińskich w 973 jest w formie Cracoua.
Językoznawca Jerzy Nalepa twierdzi, że rdzeń krak oznacza odgałęzienie rzeczne[35].
Wedle legendy zapisanej w końcu XII wieku przez Wincentego Kadłubka nazwa Krakowa pochodzi od imienia księcia Kraka, natomiast w legendach czeskich jest osoba księcia Kroka.
Historia
Przywilej lokacyjny Krakowa z 1257
Widok Krakowa w
Kronice Hartmanna Schedla, 1493
-
Średniowiecze
Najstarszy ośrodek osadniczy znajdował się m.in. na obronnym Wawelu oraz był jednym z grodów w plemiennym państwie Wiślan. Ziemie Wiślan mogły znajdować się przez pewien czas pod władaniem Państwa Wielkomorawskiego. W X w. (najprawdopodobniej w latach ok. 960 – ok. 986) Kraków wszedł w zależność od Czech, rządzonych przez pierwszych władców z dynastii Przemyślidów. Była to zależność luźna, natury trybutarnej oraz nie pozostawiła wyraźniejszych śladów w tradycji historycznej, a niektórzy historycy kwestionują w ogóle panowanie czeskie nad Krakowem w tym okresie. Około 990 gród znalazł się w granicach państwa piastowskiego, stając się jedną z głównych siedzib królestwa (łac. sedes regni principalis)[36]; próby dokładnego ustalenia czasu wcielenia do państwa Piastów oscylują pomiędzy 987 a 989. Pierwsza wiarygodna pisemna wzmianka o Krakowie pochodzi z dokumentu Dagome iudex z ok. 992. Nad Wisłą obok Wawelu, niewielkim wzgórzu z jurajskiego wapienia, wedle legendy stała niegdyś świątynia pogańska, na miejscu której zbudowano następnie kościół romański pw. św. Michała Archanioła. Co najmniej od 1000 w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, a za panowania Kazimierza Odnowiciela Kraków stał się główną siedzibą książęcą.
W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi. W 1241 miasto było zniszczone podczas najazdu tatarskiego. Mogło to zadecydować o niepowodzeniu pierwszej lokacji Krakowa, która najprawdopodobniej miała miejsce na początku XIII w. W dniu 5 czerwca 1257 książę Bolesław V Wstydliwy, jego matka Grzymisława oraz żona św. Kinga nadali miastu lokację na prawie magdeburskim[37] w Koperni koło Pińczowa. Zasadźcami byli trzej wójtowie: Gedko Stilvoyt, Jakub z Nysy oraz Dytmar Wolk z Wrocławia. Nowo wytyczone miasto było zasiedlone z reguły przez przybyszów ze Śląska oraz Niemiec, co tłumaczy fakt posługiwania się językiem niemieckim przez mieszczaństwo krakowskie do XVI w.
Wtedy też powstał charakterystyczny szachownicowy układ miasta, w który wpasowano zachowane elementy wcześniejsze (ul. Grodzka, kościół Mariacki). Między Krakowem a Wawelem istniała osada Okół, dawne podgrodzie, która była wcielona do Krakowa przez króla Władysława Łokietka po buncie wójta Alberta. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja Władysława Łokietka, kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.
W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) oraz na północy Kleparz (1366).
Jako stolica jednego z mocarstw europejskich w XV oraz XVI w., Kraków rozwijał się pod względem architektonicznym, handlowym, rzemieślniczym, kulturalnym oraz naukowym. Kompleks zamkowy na Wawelu przebudowano oraz rozbudowano w stylu renesansowym. Odnowiono powstały w 1364 uniwersytet. Zbudowany stał się także Barbakan razem z okręgiem murów miejskich.
Dzieje nowożytne (XVI – XIX wiek)
Po unii polsko-litewskiej oraz powstaniu Rzeczypospolitej Obojga Narodów Kraków znalazł się na uboczu wielkiego państwa. Sejmy oraz elekcje nowych monarchów odbywały się pod Warszawą, położoną mniej więcej w połowie drogi pomiędzy stolicami Korony oraz Litwy. Od 1596 zaczął się proces przenoszenia dworu królewskiego Zygmunta III Wazy z Krakowa do Warszawy, zakończony ok. 1611 r. Warszawa uzyskiwała tytuł miasta rezydencjalnego Jego Królewskiej Mości a Kraków do ostatniego rozbioru Polski pozostawał formalną stolicą Rzeczypospolitej[38][39][7][8]. Katedra na Wawelu pozostała miejscem koronacji oraz pochówków królów Polski, zaś Kraków – stołecznym oraz królewskim miastem, w którym funkcjonowały pozostałe instytucje stołeczne takie jak np. skarbiec koronny. Nawet w czasach późniejszych wezyr turecki Kara Mustafa, pisał w korespondencji do związanego z Wilanowem Jana III Sobieskiego: "zniszczę Twój Kraków...".
Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej zaczął się upadek Krakowa. Zniszczenia wojenne mocno nadszarpnęły pozycję miasta oraz zahamowały jego rozwój. Oryginalnie Kraków stał się zniszczony przez obce wojska w 1655, podczas "potopu szwedzkiego" (przedmieścia ucierpiały jednak mocno już w 1587, podczas próby zdobycia miasta przez arcyksięcia Maksymiliana III Habsburga). W latach 1656-1657 miało miejsce kolejne oblężenie miasta, bronionego wówczas przez Szwedów.
W XVIII w. Kraków był zdobywany przez wojska pruskie, szwedzkie, austriackie oraz rosyjskie. 24 marca 1794 na rynku krakowskim przysięgę Narodowi złożył naczelnik Tadeusz Kościuszko rozpoczynając tym samym powstanie. Po III rozbiorze Polski Kraków zajęli Austriacy. Aleksander Rożniecki – dowódca kawalerii uczestnicząc w wojnie austriacko-polskiej, począwszy od Raszyna, z oddziałem – forpocztą, dotarł do Krakowa 14 lipca 1809 r. (dzień przed ks. Poniatowskim) oraz przełamał ostatni opór Austriaków przed zwycięskim wkroczeniem księcia. 14 października 1809 r., na mocy traktatu z Schönbrunn, Kraków oraz Podgórze zostały przyłączone do Księstwa Warszawskiego jako stolica departamentu. W latach 1815-1846 stanowił stolicę niewielkiego powierzchniowo, formalnie niepodległego państwa – Rzeczypospolitej Krakowskiej. W tym okresie rozpoczęła się gruntowna modernizacja oraz przebudowa miasta, które wciąż tkwiło w średniowiecznym układzie urbanistycznym. Zburzono przeważajaca ilość murów miejskich, zasypano fosę, na miejscu której powstał park – Planty. Po powstaniu krakowskim, zorganizowanym przeciwko dominacji austriackiej ale oraz faktycznie przeciwko trzem zaborcom naraz (czyli tzw. "państw opiekuńczych" Rzeczypospolitej Krakowskiej), miasto było w 1846 r. zaanektowane przez Austrię, w której granicach pozostawało aż do 1918. Nazwę Rzeczpospolita Krakowska zastąpiono nową: Wielkie Księstwo Krakowskie. Odtąd cesarz austriacki używał tytułu Wielki Książę Krakowa.
W 1850 wielki pożar zniszczył ok. 10% powierzchni miasta.
Historia najnowsza (XX wiek)
W latach 1910-15 ogłoszono oraz częściowo wprowadzono plan regulacyjny Wielkiego Krakowa, w ramach którego włączono w granice administracyjne Krakowa znajdujące się w jego otoczeniu miasta, osady oraz wsie. W 1915 nastąpiło połączenie Krakowa z Podgórzem, miastem założonym w 1784 na przeciwległym brzegu Wisły. 6 sierpnia 1914 r. wyruszyła z Krakowa I Kompania Kadrowa z Józefem Piłsudskim na czele. Było to pierwsze polskie wojsko od czasów rozbiorów Polski. I Kompania przekroczyła granicę Kongresówki z zamiarem wyzwolenia pozostałej części Rzeczypospolitej. Z początkiem 1918 r. wzmogły się w Krakowie nastroje niepodległościowe, czego wyrazem była manifestacja w dn. 20 stycznia. Sytuację pogorszyło ogłoszenie 11 lutego postanowień traktatu brzeskiego. Demonstracje rozpoczęły się 12 lutego od zdemolowania konsulatu pruskiego, a 18 lutego odbyła się wielka manifestacja protestacyjna na Rynku Głównym. Strajk podjęli kolejarze, którzy zatrzymali w okolicach Chrzanowa pociąg z wojskiem skierowanym do miasta przez zaniepokojone władze austriackie. Na ogrodzeniu parceli na rogu Rynku Głównego oraz ul. św. Jana oraz na drzewach wzdłuż linii A-B pojawiły się plakaty z napisami godzącymi w zaborcę, które zdjęto dopiero pod groźbą użycia broni. 12 października, w odpowiedzi na manifest Rady Regencyjnej, krakowska Rada Miejska odbyła uroczyste posiedzenie, podczas którego w pełni poparła jego treść. 15 października delegaci polscy w wiedeńskim parlamencie złożyli deklarację, iż odtąd uważają się za obywateli wolnej oraz zjednoczonej Polski. Wydział Krajowy zwołał następnie w Krakowie posłów sejmowych oraz do Rady Państwa, którzy 28 października powzięli uchwałę głoszącą, że ziemie polskie w obrębie byłej monarchii austriackiej należą już do Państwa Polskiego, oraz że dla ziem tych tworzy się Komisję Likwidacyjną[40]. 28 X 1918 powstała w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna z Wincentym Witosem na czele oraz przejęła pełnię władzy w mieście. Kraków, w wyniku masowej akcji rozbrajania żołnierzy austriackich stał się pierwszym (obok Tarnowa) wolnym od władzy zaborczej miastem Rzeczypospolitej. 31 października po południu pojawiły się w mieście afisze informujące krakowian o tym radosnym fakcie[41].
W dwudziestoleciu międzywojennym, tuż po odzyskaniu niepodległości, polskie władze centralne uznały wawelski zamek za gmach reprezentacyjny Rzeczypospolitej, oddany do użytku Naczelnika Państwa, a następnie dla Prezydenta RP – uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 1921 r., zespół urbanistyczny na Wawelu stał się jedną z oficjalnych Rezydencji Prezydenta Polski. Do dzisiaj zachował się apartament Prezydenta RP Ignacego Mościckiego.
Wojska niemieckie zajęły miasto 6 dni po rozpoczęciu II wojny światowej. W czasie okupacji hitlerowskiej (1939-1945) funkcjonowało ono jako stolica Generalnego Gubernatorstwa. Okupant niemiecki zamknął w getcie, a następnie wymordował żydowską ludność miasta (przed wojną Żydzi stanowili 25% wszystkich mieszkańców, po wojnie – niewiele ponad 2%)potrzebne źródło. Wywieziono do Niemiec wiele dzieł sztuki, z których duża cząstka nie powróciła do kraju. Kraków odniósł niewielkie straty podczas bombardowania miasta przez lotnictwo Armii Czerwonej.
W 1939 r. powstała w Krakowie pierwsza w Polsce organizacja konspiracyjna podczas II Wojny Światowej, Organizacja Orła Białego[42]. nieoczekiwanie Krakowskiego Okręgu Armii Krajowej, działała m.in. organizacja harcerska "Szare Szeregi"[43][44], której naczelnictwo mieściło się w Krakowie po upadku Powstania w Warszawie[45].
Kraków miał się stać miastem niemieckim nie tylko z nazwy oraz składu narodowościowego ludności, ale także z wyglądu zewnętrznego. W tym celu okupant planował zniszczenie polskiego dorobku kulturowego oraz wyeksponowanie własnej tradycji historycznej. Urbanistyczne "porządkowanie" miasta Niemcy zaczęli od wyburzeń w rejonie Wawelu – ówczesnej siedziby gubernatora dr Hansa Franka. W l. 1940 – 41 rozebrano np. kamienicę czynszową zw. "Dębno" u zbiegu ul. Grodzkiej oraz ul. Podzamcze. Na Kazimierzu zburzono też parę kamienic, aby odsłonić widok na kościół Bożego Ciała. Pewne zmiany wprowadzono oraz na samym Wawelu (np. nowy wjazd oraz brama). Szczególnym zainteresowaniem niemieckich budowniczych cieszyła się jednak zachodnia dzielnica miasta. Spektakularnym osiągnięciem urbanistyki germańskiej miała być reprezentacyjna dzielnica rządowa (Regierungsviertel). Planowano mianowicie wzniesienie na Błoniach ogromnego, monumentalnego kompleksu gmachów rządowych, nad którym w dalszej perspektywie miały dominować pomniki chwały niemieckiego oręża. Już w 1941 r. Hans Frank polecił zrównać z poziomem terenu kopce Kościuszki oraz Piłsudskiego, aby na ich miejscu mogły stanąć owe monumenty, ale do realizacji tego planu nie doszło. Okupanci nie zdążyli także rozbudować ratusza, ani też przebudować Rynku Głównego w duchu germańskim. Pozostały tylko plany oraz szkice[46]. Pomimo to przeprowadzano w Krakowie akcje sabotażowe oraz likwidacyjne (np. zamach na wyższych oficerów SS Krügera oraz Koppego raz nieudany zamach na Hansa Franka) oraz panowały nastroje powstańcze[47]. Dowództwo Armii Krajowej nie zdecydowało się jednak ostatecznie na ogłoszenie powstania w Krakowie zarówno z uwagi na niewielką liczbę uzbrojenia Polaków w samym mieście oraz niemożność znaczącego ich dozbrojenia przez tę cząstka Krakowskiego Okręgu AK, który działał poza miastem[48] jak także w wyniku znacznego rozbicia struktur AK w Krakowie w czasie wielkiej łapanki (tzw. "czarna niedziela") w obrębie której w ciągu jednego dnia aresztowano oraz wywieziono do obozu koncentracyjnego w Płaszowie 15 tys. krakowian[47][49]. 18 stycznia 1945 wojska 1. Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa wyzwoliły miasto (jednak zasługi Armii Czerwonej dla ocalenia miast od zniszczeń to wymysł PRL-owskiej propagandy[50]). Kraków był wyłącznym większym polskim miastem, które nie odniosło podczas wojny większych strat substancji materialnej, zaś w 1945 roku był najludniejszym miastem w Polsce.
W okresie powojennym miał miejsce silny rozwój terytorialny oraz ludnościowy miasta. W 1951 przyłączono do Krakowa Nową Hutę, która wedle pierwotnych planów miała stanowić oddzielne miasto. Do dzisiaj jednym z historycznych miejsc w tej dzielnicy jest plac Ratuszowy, gdzie w zamysłach budowniczych "socjalistycznego miasta" miała zostać wzniesiona ta instytucja. Od 1 stycznia 1957 do 31 maja 1975 miasto Kraków stanowiło oddzielne samodzielne województwo.
Kalendarium współczesnych wydarzeń (XX – XXI wiek)
- Pierwszy szczyt Grupy Wyszehradzkiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej odbył się w 1991 r. w Krakowie czyli tuż po jej powstaniu a przyjęte wówczas podczas tego spotkania tezy, zapisano w postaci tzw. Deklaracji Krakowskiej. Następny szczyt Grupy Wyszehradzkiej w Polsce odbył się także w Krakowie w 1993 r.[51]
- W 2000 roku Kraków uzyskał tytuł Europejskiej Stolicy Kultury.
- W czerwcu 2007 Kraków obchodził 750 rocznicę lokacji miasta.
- W 2009 r. odbył się w Krakowie szczyt Ministrów Obrony państw NATO[52], pierwsze tego rodzaju spotkanie na terenie Polski.
- 18 kwietnia 2010 roku w Kościele Mariackim odbyła się uroczystość pogrzebu zmarłego tragicznie prezydenta Polski Lecha Kaczyńskiego wraz z jego żoną Marią, których trumny następnie pochowano w jednej z krypt Katedry na Wawelu.
- W dniach 2–4 października 2011 r. w Krakowie gościł europejski szczyt gospodarczy pn. Forum Rynku Wewnętrznego (Single Market Forum – SIMFO)[53][54].
- Podczas polskiej prezydencji w strukturach Unii Europejskiej, Kraków stał się wyznaczony jako[55] jedno z miast goszczących w tym czasie spotkania międzypaństwowe w ramach UE.
- Od 7 grudnia 2011 r. obowiązuje uchwała Rady Miasta Krakowa[56] o utworzeniu Parku Kulturowego Stare Miasto[57], chroniąca Stare Miasto, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Architektura
-
Polityka oraz administracja
-
Samorządność miejskiego Krakowa sięga początków lokacji miasta w 1257, choć pierwsze oficjalne wzmianki o radzie miejskiej pochodzą z 1264. Zgodnie ze współcześnym ustrojem kraju Kraków jest miastem na prawach powiatu. Samorządowym organem władzy w Krakowie, sprawującym także funkcje kontrolne, złożonym z radnych pochodzących z wyboru, działającym na podstawie przepisów o samorządzie gminnym oraz o samorządzie powiatowym jest Rada Miasta Krakowa. Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta 43 radnych na czteroletnią kadencję. Pracami Rady kieruje wybierany spośród jej członków przewodniczący.
Prezydent Krakowa urzęduje w Pałacu Wielopolskich przy placu Wszystkich Świętych.
Urząd Miasta Krakowa, czyli krakowski magistrat realizuje ustawowe powinności Gminy Miejskiej Kraków, czyli tak zwane zadania własne oraz zadania zlecone przez rząd. Magistrat podlega bezpośrednio pod Prezydenta Krakowa.
Miasta partnerskie
Miasto prowadzi współpracę międzynarodową z licznymi miastami partnerskimi oraz bliźniaczymi, w tym[58]:
Miasta bliźniacze:
Miasta partnerskie:
Współpraca miast bez umowy:
- 16 kwietnia 1997 r. Rada Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa, podjęła Uchwałę o współpracy partnerskiej z czeczeńską stolicą Groznym. Z uwagi na z działaniami wojennymi, prowadzonymi na terenie Czeczenii, umowa ta nie była wcale parafowana przez władze Groznego. Na terenie Krakowa znajdowały się pewne instytucje tej nieuznawanej Republiki oraz Czeczeński Ośrodek Informacyjny (siedziba przy Rynku Głównym), traktowany przez zainteresowanych jako swoista Ambasada Czeczenii w Polsce.
Nazwę Krakow noszą także 4 miejscowości w USA (m.in. w Wisconsin, Missouri), 1 w Kanadzie (koło Edmonton, Alberta), 1 w Australii (Cracow koło Theodore w pobliżu Rockhampton, Queensland) oraz 1 w Niemczech (w Meklemburgii-Pomorzu Przednim). W Czechach (powiat Rakovník) istnieje wieś Krakov.
Gospodarka Krakowa
Na przestrzeni swych dziejów Kraków stale był oraz współcześnie nadal jest lokalnym, regionalnym oraz ponadregionalnym biegunem wzrostu społeczno-gospodarczego[59].
W końcu grudnia 2009 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Krakowie obejmowała ok. 16,0 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 4,2% do aktywnych zawodowo[60].
Kraków, jest drugim po Warszawie, ośrodkiem mającym największy udział w PKB ( w 2009 roku było to 40,4 mld zł co stanowiło 3,1% polskiego PKB ) z PKB per capita na poziomie 156% średniej krajowej[61].
Na „Liście 500 Największych Firm w Polsce”, publikowanej przez magazyn „Polityka” istnieje 21 przedsiębiorstw z siedzibą w Krakowie, w tym 3 z pierwszej dwudziestki: Tesco Polska, BP Polska oraz Grupa Philip Morris Polska (znajdujących się odpowiednio na 12, 13 oraz 17 miejscu). Stolica Małopolski może także pochwalić się dobrze rozwiniętą siecią usług bankowych. Siedem banków ma tu swoje centrale a czterdzieści innych otworzyło w Krakowie oddziały.[62]
Usługi B2B: Outsourcing
Kraków jest największym polskim ośrodkiem outsourcingu. W Krakowie oraz najbliższych okolicach działa około 60 firm sektora obsługi procesów biznesowych.potrzebne źródło Zajmują się one obsługą księgową, podatkową, informatyczną czy finansową spółek tego samego koncernu albo wielu firm.
Są wśród nich m.in.
- Accounting Plaza Central Europe,
- Motorola Polska,
- Nokia Siemens Networks,
- Capgemini Polska,
- HCL Poland,
- AON Hewitt,
- Hitachi Data Systems,
- IBM BTO Bussines Consulting Services,
- Shell Polska i
- State Street Services Poland.
Branża ta zatrudnia 25 tysięcy osób[63], w najbliższych latach planowany jest wzrost zatrudnienia. Kraków w raporcie "Top 50 Emerging Global Outsourcing Cities", opublikowanym przez firmę consultingową Tholons znalazł się na 4. miejscu na świecie oraz pierwszym w Europie Środkowo-Wschodniej jako atrakcyjne miejsce lokalizacji dla firm BPO[64]. Kraków poprawił swój wynik z ubiegłego roku (wówczas zajął 5. miejsce[65]) oraz sprzed dwóch lat (16. miejsce[65]), wyprzedził także w tegorocznym rankingu m.in. Pragę oraz Budapeszt (odpowiednio 12. oraz 22. miejsce).
Kraków stał się uznany za cenione przez inwestorów miejsce lokowania inwestycji w centra usług finansowo-księgowych, wielojęzyczne centra obsługi klienta oraz centra usług rekrutacji oraz zarządzania zasobami ludzkimi. potrzebne źródło
Transport
Na podstawie zbieranych od 2006 anonimowych danych o podróżach z urządzeń nawigacyjnych firmy TomTom, producent w 2010 obliczył, że wśród 59 miast Europy Kraków zajmuje 30. miejsce pod względem największego udziału głównych dróg (21,2%), na których prędkość poruszania bywa mniejsza niż 70% ograniczenia prędkości[66][67][68].
Lotnisko im. Jana Pawła II
Autobus miejski wjeżdzający na al. Róż
Tranzyt
-
Osobny artykuł: Obwodnice Krakowa.
-
Osobny artykuł: Mosty w Krakowie.
-
Osobny artykuł: Ulice Krakowa.
Kraków jest węzłem komunikacyjnym. Przez miasto przechodzą drogi krajowe oraz europejskie: 7E77 , 44, 75, 79, 94, a w relacji wschód-zachód, południowym obejściem miasta, przebiega autostrada A4E40 .
W obrębie miasta istnieje 14 mostów na Wiśle, łączących dzielnice południowe z północnymi (11 drogowych oraz 3 kolejowe).
Przez Wisłę w Krakowie przebiega Droga Wodna Górnej Wisły – śródlądowy szlak żeglugowy.
Lotniska
Port lotniczy Kraków-Balice
-
Kraków Airport im. Jana Pawła II (nazwa ta obowiązuje od 4 września 2007) jest drugim najruchliwszym lotniskiem w Polsce – w roku 2007 obsłużył ponad 3 mln pasażerów. Posiadające jedną 2550-metrową drogę startową lotnisko jest ulokowane w Balicach, 11 km na zachód od centrum miasta oraz pozostaje współużytkowane jako wojskowa baza lotnicza.
Krakowski port lotniczy oferuje połączenia z ponad 59 miastami na świecie oraz ma dwa terminale: T1 międzynarodowy oraz T2 krajowy. Posiada jedyne w Polsce połączenie kolejowe z centrum miasta, obsługiwane szynobusami "Balice Ekspres". Jego przydatność była w przeszłości kontestowana, ze względu na znaczne oddalenie pomiędzy stacją końcową a terminalem lotniska (kilkaset metrów). W chwili obecnej sytuacja uległa poprawie dzięki darmowemu autobusowi kursującemu wahadłowo pomiędzy nimi. Docelowo linia kolejowa ma zostać odpowiednio przedłużona.
Lotnisko sportowe
-
Na granicy administracyjnej miasta Krakowa w Pobiedniku Wielkim istnieje lotnisko sportowe z trawiastym polem wzlotów: Lotnisko Kraków-Pobiednik, zarządzane przez Aeroklub Krakowski. W ramach aeroklubu działają sekcje samolotowa, szybowcowa, spadochronowa, balonowa oraz modelarska.
Lądowisko Rakowice-Czyżyny
-
Lotnisko Kraków-Rakowice-Czyżyny przy Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie, pierwsze lotnisko Krakowa oraz jedno z najstarszych lotnisk wojskowych na świecie, czynne od 1912 do 1960, rozformowane oraz częściowo zabudowane osiedlem oraz ulicami, było wskrzeszone latem 2003 na potrzeby pikniku lotniczego przez Muzeum Lotnictwa Polskiego, leżące na dawnym terenie lotniska. Odbywający się pod koniec czerwca Małopolski Piknik Lotniczy stał się corocznym międzynarodowym festynem, podczas którego samoloty do 7500 kg oraz śmigłowce ponownie korzystają z betonowej drogi startowej na kierunku 26 o wymiarach 720 × 60 m.
Komunikacja miejska
-
Pierwsza linia szynowego tramwaju konnego powstała w Krakowie w 1882 roku, zastępując funkcjonującą od przynajmniej kilkunastu lat linię omnibusową. W roku 1927 uruchomiono pierwszą linię autobusową. Aktualnie autobusy miejskie są w większości własnością Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego S.A. w Krakowie, na czterech liniach kursują pojazdy należące do firmy Mobilis. W sumie obsługą objęte jest 71 linii miejskich dziennych, 60 podmiejskich, 11 nocnych (w tym trzy aglomeracyjne), 5 przyspieszonych (w tym dwie aglomeracyjne) oraz 7 dodatkowych (wspomagających). W 2008 roku Kraków otworzył tunel (Krakowski Szybki Tramwaj). Jest to pierwszy w Polsce tunel, w którym może poruszać się tramwaj. W 2009 roku w Krakowie na Wiśle uruchomiono tramwaj wodny.
Kolej
Kraków jest jednym z większych w Polsce węzłów kolejowych. Posiada szybkie połączenia z Warszawą oraz Gdańskiem (PKP InterCity), dodatkowo połączenie EuroCity z Wiedniem oraz EuroCity Wawel z Wrocławiem, Berlinem oraz Hamburgiem.
Dworzec Kraków Główny położony jest w ścisłym centrum miasta – przy ul. Lubicz na północny wschód od Rynku. Wraz z Regionalnym Dworcem Autobusowym przy ul. Bosackiej oraz zespołem komunikacji miejskiej (autobusy, podziemny szybki tramwaj) oraz kolejką szynobusową do lotniska w Balicach, tworzy on kompleks zwany Krakowskim Centrum Komunikacyjnym.
Dworcem jest także Kraków Płaszów, położony w południowo-wschodniej części miasta. Zapewnia on częste oraz szybkie połączenia z Rzeszowem, Tarnowem, Przemyślem, Skawiną, Kalwarią Zebrzydowską oraz Suchą Beskidzką. Odmienne stacje leżą w takich dzielnicach jak Łobzów, Mydlniki, Bieżanów, Prokocim czy Łagiewniki.potrzebne źródło Nowa Huta pozbawiona jest kolejowej komunikacji pasażerskiej, choć istnieje tu największa w Krakowie stacja przeładunkowa.
Połączenia kolejowe wewnątrz aglomeracji krakowskiej obsługiwane są przez szynobusy oraz EZT. Obsługują one trasy do Krzeszowic, Trzebini, Wieliczki, Skawiny oraz Portu Lotniczego w Krakowie-Balicach. Stanowią alternatywę dla wielokrotnie zakorkowanych w szczycie przewozowym dróg. W ofercie Przewozów Regionalnych leżą czasowe bilety strefowe na wielokrotne przejazdy koleją w aglomeracji krakowskiej.potrzebne źródło
Edukacja oraz nauka
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
|
|
Tę sekcję trzeba dopracować zgodnie z zaleceniami edycyjnymi:
nalezy opisać rolę krakowskiego środowiska naukowego w Polsce, dane GUS (np. liczba profesorów) wskazują drugie miejsce po Warszawie.
Dokładniejsze informacje o tym, co trzeba poprawić, być może leżą na stronie dyskusji tego artykułu.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
W Krakowie leżą rozliczne placówki oświatowe, w tym: 187 przedszkoli, 162 szkoły podstawowe, 50 gimnazjów, 31 liceów ogólnokształcących, 27 zespołów szkół zawodowych (w skład których wchodzą technika, licea profilowane oraz szkoły zawodowe), 23 szkoły wyższe, 20 instytutów, 7 szkół muzycznych oraz placówki oświatowe innego typu (szkoły sportowe, centra kultury, punkty kursów językowych itp.)potrzebne źródło.
Jednostki ogólnopolskie
Główne jednostki naukowe-dydaktyczne
W Krakowie są 23 szkoły wyższe, w tym 10 uczelni publicznych, 2 uczelnie kościelne (uczelnie prywatne z przywilejami uczelni publicznych) oraz 11 pozostałych uczelni prywatnych (w tym jedna o statusie akademii).
Wykaz krakowskich uczelni publicznych przedstawia się następująco:
uniwersytety ogólne:
- Uniwersytet Jagielloński
uniwersytety przymiotnikowe:
- Uniwersytet Ekonomiczny
- Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej
- Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie
politechniki:
- Akademia Górniczo-Hutnicza
- Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki
akademie:
- Akademia Muzyczna w Krakowie
- Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie
- Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie
pozostałe:
- Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna im. Ludwika Solskiego w Krakowie
uczelnie kościelne o uprawnieniach uczelni publicznych:
- Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie (posiada uprawnienia uniwersytetu przymiotnikowego)
- Akademia Ignatianum w Krakowie (dawniej Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna "Ignatianum")
uczelnie niepubliczne:
- Wyższa Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera
- Wyższa Szkoła Zarządzania oraz Bankowości w Krakowie
Główne jednostki badawcze
|
|
Tę sekcję trzeba dopracować zgodnie z zaleceniami edycyjnymi:
Należy powiedzieć, że krakowski PAU był pierwszy przed PAN, które powołano za czasów PRL. Nalezy okreslic rolę badawczą Krakowa w Polsce!.
Dokładniejsze informacje o tym, co trzeba poprawić, być może leżą na stronie dyskusji tego artykułu.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
Komercjalizacja badań naukowych
Krakowski Park Technologiczny
Krakowski Park Technologiczny Sp. z o.o. jest spółką zarządzającą Specjalną Strefą Ekonomiczną. Spółka była założona przez trzy największe uczelnie krakowskie: Politechnikę Krakowską, Akademię Górniczo-Hutniczą oraz Uniwersytet Jagielloński. Wśród założycieli były także władze miasta oraz województwa. Krakowska strefa przeznaczona jest z reguły dla firm z sektora zaawansowanych technologii (elektronika, informatyka, telekomunikacja, biotechnologie), jednak swoje miejsce znalazły tu także firmy z innych branż, które poszukiwały dogodnych warunków inwestycyjnych (np. poligrafia, motoryzacja, logistyka)[69]. Do najbardziej znanych firm z branży motoryzacyjnej, które zainwestowały na terenie strefy w podkrakowskich Niepołomicach należą MAN oraz Nidec Motors.
Węzeł Wiedzy oraz Innowacji EIT w Krakowie
16 grudnia 2009 zarząd Europejskiego Instytutu Technologicznego[70] ogłosił, iż w konkursie w ramach KIC – (Knowledge and Innovation Community) w obszarze Zrównoważonej Energii (ang. Sustainable Energy) zwyciężył węzeł – CC PolandPlus – koordynowany przez Akademię Górniczo-Hutniczą w Krakowie. W skład polskiej części konsorcjum wchodzą również: Uniwersytet Jagielloński, Politechnika Śląska, Uniwersytet Śląski, Politechnika Wrocławska, Podstawowy Instytut Górnictwa, IChPW, Tauron, ZAK Kędzierzyn, LOTOS, PGNiG. W projekcie uczestniczą też uczelnie oraz przedsiębiorstwa z Niemiec, Holandii, Francji, Hiszpanii oraz Szwecji. Udział w projekcie dopuszcza na wykonywanie całkowicie nowych technologii oraz ich transfer do biznesu. Obszarem badań polskich naukowców będą czyste technologie węglowe[71]. Na badania wykorzystywane w biznesie przypadnie 120 mln euro rocznie.
Centra Węzła Wiedzy oraz Innowacji – KIC Inno Energy: CC Germany: Karlsruhe, CC Alps Valleys: Grenoble, CC Benelux: Eindhoven / Leuven, CC Iberia: Barcelona, CC PolandPlus: Krakow, CC Sweden: Sztokholm
Laboratorium badawcze Towarzystwa Maxa Plancka
Krakowski oddział działa na mocy porozumienia o współpracy podpisanego przez Uniwersytet Jagielloński oraz niemieckie Towarzystwo Maxa Plancka w lipcu 2010 roku. Po polskiej stronie w realizację tej umowy zaangażowane jest powstające Małopolskie Centrum Biotechnologii o charakterze parku naukowo-badawczo-rozwojowego oraz Wydział Biochemii, Biofizyki oraz Biotechnologii UJ. Krakowskie laboratorium jest jedną z nielicznych placówek Towarzystwa Maxa Plancka zlokalizowanych poza granicami Niemiec[72][73].
Sport
-
Osobny artykuł: Sport w Krakowie.
W 1869 roku wprowadzono w Galicji (a więc także w Krakowie) wychowanie fizyczne do szkół. W 1889 roku prof. dr Henryk Jordan założył w Krakowie Park Zabaw oraz Gier, gdzie tutejsza młodzież mogła swobodnie poznawać oraz uprawiać sport. Przełomowym okresem, w historii krakowskiego sportu był rok 1906, kiedy powstały najstarsze aktualnie kluby piłkarskie w Polsce: Cracovia oraz Towarzystwo Sportowe Wisła. W tym samym czasie powstał Klub Sportowy Juvenia – początkowo także piłkarski, znany aktualnie z reguły z sekcji rugby. W 1919 r. powstał Wojskowy Klub Sportowy "Wawel Kraków". Właśnie w Krakowie, jeszcze w czasie zaborów, powstał Związek Polskiej Piłki Nożnej dla Galicji (1911 r.). Historia polskiej lekkoatletyki, rozpoczęła się w Krakowie, powołaniem w 1867 roku Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół". W połowie 1919 r., rozpoczęto w tym mieście, wykonywanie struktur Polskiego Związku Lekkiej Atletyki, oraz powstał komitet organizacyjny Polskiego Związku Narciarskiego (obecną jego siedzibą jest Kraków). Również W Krakowie, w 1919 r., powołano do życia Polski Komitet Olimpijski, początkowo pod nazwą Polski Komitet Igrzysk Olimpijskich.
Krakowscy sportowcy odnoszą sukcesy na arenach krajowych oraz międzynarodowych, lecz wciąż potrzeba budowy odpowiednich obiektów sportowych, które pozwoliłyby na dalszy rozwój oraz krzewienie kultury fizycznej wśród młodzieży. W roku 2002 powstał w Krakowie tor kajakarstwa górskiego – jeden z najnowocześniejszych europejskich obiektów tego typu (obiekt o charakterze olimpijskim). Organizowane są tam spływy kajakowe oraz pontonowe (rafting).
Turystyka
Ruch turystyczny w Krakowie
W 2006 r. stał się wymieniony wśród 5 najbardziej popularnych miast Europy, w 2007 r. uzyskał miano "najmodniejszego miasta świata" wedle amerykańskiej agencji internetowej Orbitz, wyznaczającej trendy w światowej turystyce[74].
Kraków oraz Małopolska jest jednym z najpopularniejszych turystycznych regionów Polski. Województwo małopolskie odwiedza 14,5% ogółu turystów spędzających wakacje w Polsce, co daje mu drugie miejsce po województwie zachodniopomorskim[75]. Równocześnie w Małopolsce istnieje największa w Polsce liczba turystycznych obiektów noclegowych (894, 12,8% wszystkich obiektów w Polsce), z czego 63% przypada na Kraków. W 2011 Kraków odwiedziło 8,6 miliona gości[76], co stanowiło wzrost w porównaniu z poprzednimi latami, kiedy turystów było 8,1 mln (2010)[77], 7,3 mln (2009) oraz 7,4 mln (2008). W pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku liczba osób odwiedzających Kraków systematycznie rosła. W roku 2003 miasto odwiedziło 5,5 mln osób.
Ważną rolę w ostatnim dziesięcioleciu zaczyna odgrywać turystyka religijna, pielgrzymkowa oraz turystyka śladami kultury żydowskiej[78].
Przeważajaca ilość osób odwiedzających Kraków to turyści krajowi, przyjeżdżający z Polski. W roku 2010 turystów krajowych było 6 mln, natomiast zagranicznych 2,1 mln, na łączną sumę 8,1 mln osób. Spośród turystów zagranicznych Kraków najczęściej odwiedzają Brytyjczycy (25% turystów zagranicznych), Niemcy (11,9%), Francuzi (7,8%) oraz Amerykanie (6,9%)[79]. Przeważajaca ilość osób odwiedzających Kraków to turyści indywidualni (63% ogółu gości).
Główne atrakcje turystyczne Krakowa
-
Trasy turystyczne w Krakowie
W Krakowie wyznaczono kilkanaście oficjalnych tras turystycznych, przeważajaca ilość z nich ma historyczne konotacje. Są to:
- Droga Królewska (tzw. Via Regia)
- Droga Skazańców (tzw. Via Dolorosa) z Ratusza przez Sławkowska oraz Długą do szubienicy za Kleparzem[80].
- Trasa Uniwersytecka
- Trasa Świętego Stanisława
- Trasa Zabytków Żydowskich
- Trasa Zabytków Zwierzyńca
- Trasa Zabytków Podgórza
- Trasa Nowohucka
- Trasa "Ścieżkami Jana Pawła II"
- Trasa "Spacer po Plantach wokół Starego Miasta"
- Trasa "Spacer po Lesie Wolskim"
- Szlak Twierdzy Kraków
- Szlak "Kopce Krakowa"
- Krakowski Szlak Techniki
- Krakowski Szlak Świętych
- Krakowski Szlak Generała Bema
- krakowski odcinek małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej
- krakowski odcinek (etap IX) Małopolskiej Drogi św. Jakuba
Kultura
Kraków jest ośrodkiem kulturalnym oraz turystycznym Europy. Obszar zabytkowego Starego Miasta oraz Kazimierza wpisano w 1978 r. na pierwszą listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO. W roku 2000 Kraków otrzymał tytuł Europejskiej stolicy Kultury. W 2008 r. odwiedziło go blisko 7,5 miliona turystów, w tym ponad 2 miliony cudzoziemców[79]. W Krakowie swe siedziby posiadają instytucje kulturalne o znaczeniu ogólnopolskim.
Teatry
-
Osobny artykuł: Teatry Krakowa.
W Krakowie istnieje 11 dużych teatrów oraz szereg mniejszych, wielokrotnie wystawiających swoje sztuki w małych nastrojowych piwniczkach. Znajduje się tu także pierwszy polski teatr stały, publiczny oraz zawodowy, Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie, jeden z najstarszych w Polsce. W 2008 r. wzniesiono budynek Opery Krakowskiej przy ul. Lubicz. Zespół Opery występował wcześniej w budynku Teatru im. J. Słowackiego. W mieście działa także filharmonia im. Karola Szymanowskiego.
Muzea oraz galerie
-
Osobny artykuł: Muzea Krakowa.
Biblioteki
-
Kraków ma 5 bibliotek publicznych: 4 miejskie oraz 1 wojewódzką oraz 2 biblioteki: przy Ośrodku Kultury im. C. K. Norwida oraz Regionalnym Ośrodku Edukacji Ekologicznej. Poza tym na terenie miasta działa 16 bibliotek naukowych (głównie przy uczelniach oraz instytutach naukowych) m.in. Biblioteka Jagiellońska, Biblioteka Czartoryskich, Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Hugona Kołłątaja, Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności oraz Polskiej Akademii Nauk.
Muzyka w Krakowie
-
Osobny artykuł: Muzyka w Krakowie.
Krakowskie tradycje oraz imprezy kulturalne
Święto Chleba w 2007 roku
-
W Krakowie dzieją się rozliczne imprezy oraz festiwale studenckie, w tym:
- Juwenalia – coroczne święto studentów, trwa od kilku do kilkunastu dni w maju (czasem na początku czerwca). Elementami obchodów są pochody studenckie oraz wręczenie żakom klucza do bram miasta. Juwenaliom towarzyszą rozliczne koncerty, występy oraz zabawy.
- Festiwal nauki w Krakowie – impreza organizowana przez wszystkie krakowskie państwowe uczelnie wyższe, przy udziale licznych instytucji. Celem jest zaprezentowanie działalności naukowej oraz dydaktycznej poniektórych szkół poprzez panele dyskusyjne, prezentacje z doświadczeniami oraz cząstka kulturalną (koncerty, występy artystyczne).
- MediaTory – Studenckie Nagrody Dziennikarskie, przyznawane corocznie przez studentów dziennikarstwa z dwunastu uniwersytetów z całej Polski.
Filmy oraz seriale kręcone w Krakowie
W Krakowie nakręcono zdjęcia do kilkunastu filmów (zarówno polskich oraz zagranicznych) oraz seriali telewizyjnych. Wśród nich leżą znane produkcje kinematografii, jak np. Lista Schindlera Stevena Spielberga czy też Człowiek z marmuru Andrzeja Wajdy. Szczególne zainteresowanie u reżyserów krakowskimi plenerami da się zaobserwować w pierwszych latach XXI wieku.
Pomniki w Krakowie
-
Media
Do gazet o zasięgu ogólnopolskim, wywodzących się z Krakowa należą Przekrój[81][82] oraz Tygodnik Powszechny[83]. W Krakowie swoje siedziby posiadają ponadto dwa znaczące portale internetowe Onet[84] oraz Interia[85] oraz najpopularniejsze radio w Polsce RMF FM[86].
Prasa
Regionalną gazetą wydawaną codziennie jest Dziennik Polski. Wydawanych jest osiem gazet lokalnych obejmujących swym zasięgiem województwo małopolskie oraz podkarpackie[87].
Stacje radiowe
W Krakowie nadaje kilkanaście rozgłośni radiowych. Również mieści się tu siedziba ogólnopolskiego Radia RMF FM, RMF Classic oraz RMF Maxxx oraz regionalnego Radio Kraków.
Stacje telewizyjne
Miasto jest siedzibą regionalnej telewizji województwa małopolskiego TVP Kraków. Przy ul. płk. Dąbka 2 istnieje budynek lokalnego oddziału telewizji TVN (dawniej TV Wisła oraz TVN Południe), zaś w biurowcu przy ul. Ludwinowskiej mieści się krakowska redakcja TVN24 oraz Faktów TVN.
Wspólnoty wyznaniowe
-
-
Osoby związane z Krakowem
-
Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Krakowem.
-
Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie urodzeni w Krakowie.
-
Sprawdź też
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Powierzchnia oraz ludność w przekroju terytorialnym w 2007 (GUS), [1].
- ↑ GUS: Najwyżej oraz najniżej leżące punkty Krakowa.. [dostęp 2010-09-21].
- ↑ 3,0 3,1 Ludność. Stan oraz struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.), GUS, czerwiec 2011, Warszawa.
- ↑ wg GUS, w 2007 Kraków wyprzedził Łódź pod względem liczby mieszkańców: nullwww.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_ludnosc_miast.pdf
- ↑ "Historia Warszawy" – www.pozycjonowanie-bydgoszcz.tk, wolna encyklopedia
- ↑ Wirtualny KRAKOW – PTHiU TAURUS
- ↑ 7,0 7,1 Warszawa – czy to naprawdę stolica? | zyciewarszawy.pl
- ↑ 8,0 8,1 miasteria.pl za: Urzędem Miasta Warszawa
- ↑ UCHWAŁA NR LXXV/732/05 Rady Miasta Krakowa z dnia 13 kwietnia 2005 r. w sprawie przyjęcia oraz ogłoszenia tekstu jednolitego Statutu Miasta Krakowa
- ↑ (Dz. U. z 1921 r. Nr 59, poz. 371) Ustawa z dnia 14 czerwca 1921 r. w przedmiocie zmiany postanowień ust. 2 § 42, ust. 1 § 48, § 54, ust. 2 § 62 oraz § 85 statutu gminnego dla st. król. miasta Krakowa.
- ↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 listopada 1930 r. o przyłączeniu do gminy st. kr. miasta Krakowa kilku parcel z gminy wiejskiej Wola Duchacka w powiecie krakowskim (Dz. U. z 1930 r. Nr 89, poz. 698)
- ↑ Dz.U. 1930 nr 89 poz. 698 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 listopada 1930 r. o przyłączeniu do gminy st. kr. miasta Krakowa kilku parcel z gminy wiejskiej Wola Duchacka w powiecie krakowskim" – jako przykład obowiązującego aktu prawnego, ogłoszonego na stronach Internetowego Systemu Aktów Prawnych Kancelarii Sejmu RP
- ↑ Dz.U. 1926 nr 61 poz. 359 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 czerwca 1926 r. o przyłączeniu do gminy st. kr. miasta Krakowa parcel gruntowych L. k. 132/1, 135 oraz 136 L. wh. 136 księgi gruntowej gminy katastralnej Wola Duchacka w powiecie krakowskim.- jako przykład obowiązującego aktu prawnego, ogłoszonego na stronach Internetowego Systemu Aktów Prawnych Kancelarii Sejmu RP
- ↑ Malopolanin.pl – Małopolska – Internetowy Serwis Lokalny – Kraków, Tarnów, Nowy Sącz, Nowy Targ, Bochnia, Brzesko
- ↑ nullwww.su.krakow.pl/chirurg-z-certyfikatem
- ↑ Polskie Towarzystwo Promieniowania Synchrotronowego
- ↑ Krajowa Szkoła Sądownictwa oraz Prokuratury
- ↑ Wojska Specjalne RP
- ↑ nullwww.pzn.pl/kontakt/biuro-pzn/ Polski Związek Narciarski]
- ↑ Instytut Książki, www.instytutksiazki.pl
- ↑ nullwww.egospodarka.pl/pliki/DTZ-Property-Times-Office-market-Regional-cities-in-Poland-H1-2010.pdf
- ↑ Światowy Raport Inwestycyjny UNCTAD 2011 w biuletynie Polskiej Agencji Informacji oraz Inwestycji Zagranicznych
- ↑ Warszawa oraz Kraków wśród liderów | ekonomia24.pl
- ↑ Warszawa oraz Kraków wśród najatrakcyjniejszych miast świata
- ↑ J.Dębski, Lokalne bieguny wzrostu w Polsce na przełomie XX oraz XXI wieku. Tom II, Wyższa Szkoła Finansów oraz Zarządzania w Białymstoku, Białystok 2002, s.169-172 oraz 194-198. Szerzej zob. także: J.Dębski, Przedsiębiorczość prywatna w Polsce na przełomie XX oraz XXI wieku. Tom I, Wyższa Szkoła Finansów oraz Zarządzania w Białymstoku, Białystok 2002
- ↑ Rekordy klimatyczne w Krakowie. Zakład Klimatologii, Instytut Geografii oraz Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Jagielloński. [dostęp 2012-02-17].
- ↑ Historical Weather for Krakow, Poland (ang.). Weatherbase. [dostęp 2010-08-31].
- ↑ 28,0 28,1 Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
- ↑ nullcrfop.gdos.gov.pl/
- ↑ UCHWAŁA NR XC/1202/10 RADY MIASTA KRAKOWA z dnia 13 stycznia 2010 r.
- ↑ Uchwała Rady Miasta Krakowa nr LX/782/08 z dnia 17 grudnia 2008 r.
- ↑ Ludność Krakowa
- ↑ GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 grudnia 2003
- ↑ na przykładzie zasad heraldyki zastosowanej w odniesieniu do herbu woj. Małopolskiego. Małopolska jako "Mater et Metropolis Omnium Terrarum Poloniae" – Matka oraz Stolica wszystkich ziem Polski
- ↑ Kazimierz Rymut: Nazwy Miast Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 118-119. ISBN 83-04-02436-5.
- ↑ Civitates Principales : wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej : katalog wystawy, red. Tomasz Janiak, Dariusz Stryniak. Gniezno: Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, 1998. ISBN 83-906800-2-5.
- ↑ "Zamierzając przeto założyć miasto w Krakowie oraz zgromadzić tu ludzi z wielorakich stron świata, wpajamy mocno w uszy każdemu z osobna, tak współczesnym, jak oraz przyszłym, że my – Bolesław z bożej łaski, książę Krakowa oraz Sandomierza, razem z dostojną matką naszą Grzymisławą, oraz szlachetną małżonką naszą Kunegundą, miasto to zakładamy na tym samym prawie, na jakim założone było miasto Wrocław, tak aby nie to co tam się dzieje, lecz co wedle prawa oraz wzoru miasta Magdeburga dziać się powinno, było zmienione, aby jeśli dawniej byłaby co do tego jakaś wątpliwość, do pisanego prawa wątpiący się odwoływali" [w:] Akt lokacji Krakowa, Archiwum Państwowe w Krakowie
- ↑ Historia Warszawy, Strona Urzędu Miasta, www.um.warszawa.pl
- ↑ Wirtualny KRAKOW – PTHiU TAURUS<
- ↑ Marek Żukow-Karczewski, Rok 1918 w Krakowie, "Gazeta Krakowska", 13 XI 1992 r., nr 265 (13574).
- ↑ Marek Żukow-Karczewski, op. cit.
- ↑ Ruch oporu w czasie drugiej wojny światowej
- ↑ Hasło Szare Szeregi – Pamięci konspiratorów krakowskiego Kedywu AK
- ↑ Hufiec ZHP Kraków-Podgórze
- ↑ Miłobędzki, Przejście ZHP do konspiracji – Szare Szeregi – Pamięci konspiratorów krakowskiego Kedywu AK
- ↑ Marek Żukow-Karczewski, "Urdeutsche Stadt Krakau", "Czas Krakowski", nr 134 (1184) 1994.
- ↑ 47,0 47,1 Kraków był gotów do powstania
- ↑ IPN BURZA ARMIA KRAJOWA w 1944 r
- ↑ Stanisław Dąbrowa-Kostka (1972)
- ↑ Fałszywy mit o manewrze, który ocalił miasto
- ↑ Grupa Wyszehradzka Ministerstwo Spraw Zagranicznych
- ↑ Klich zadowolony z krakowskiego szczytu NATO Agencja Wydawniczo-Reklamowa Wprost, 2009-02-20
- ↑ Wielka gospodarcza narada pod Wawelem Infor Biznes, 2010-10-23
- ↑ W Krakowie odbyło się Forum Rynku Wewnętrznego (pol.). 2011-10-05. [dostęp 2011-12-07].
- ↑ Polska prezydencja w UE, nobilitacja Krakowa
- ↑ Uchwała Rady Miasta o utworzeniu Parku Kulturowego (pol.). 2011-10-13. [dostęp 2011-12-07].
- ↑ Park Kulturowy Stare Miasto (pol.). 2011-12-07. [dostęp 2011-12-07].
- ↑ Współpraca z miastami zagranicznymi – Biuletyn Informacji Publicznej Miasta Krakowa – BIP MK. [dostęp 2010-05-16].
- ↑ J.Dębski, Lokalne bieguny wzrostu w Polsce na przełomie XX oraz XXI wieku. Tom II, Wyższa Szkoła Finansów oraz Zarządzania w Białymstoku, Białystok 2002, s.169-172 oraz 194-198
- ↑ Bezrobotni oraz stopa bezrobocia wg województw, podregionów oraz powiatów (stan w końcu grudnia 2009 r.) (pol.). Podstawowy Urząd Statystyczny, 2010-02-01. [dostęp 2010-02-13].
- ↑ nullwww.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_rn_pkb_rachunki_regionalne_w_2009.pdf
- ↑ nullwww.joneslanglasalle.pl/ResearchLevel1/2012_KrakowskiRynekNieruchomosci.pdf
- ↑ Krakows metamorfos | Näringsliv | SvD
- ↑ 4. miejsce Krakowa oraz 10. miejsce Polski w najnowszym raporcie 50 najlepszych lokalizacji outsourcingu (pol.). polska.trade.gov.pl. [dostęp 2010-01-09].
- ↑ 65,0 65,1 Tholons: Top 50 Global Emerging Outsourcing Cities (ang.). Scribd. [dostęp 2010-01-09].
- ↑ Which is Europe's most congested city? (ang.). What car?, 2010-04-29. [dostęp 2010-04-29].
- ↑ TomTom przedstawia najbardziej zatłoczone miasta Europy (pol.). tomtom.com, 2010-04-21. [dostęp 2010-06-21].
- ↑ Stockholm car traffic not so slow – Stockholm News
- ↑ nullwww.forumbiznesu.pl/index.php?action=artykuly&id=840 ForumBiznesu
- ↑ nulleit.europa.eu/fileadmin/Content/Downloads/PDF/news_items/Summary_InnoEnergy.pdf
- ↑ AGH technologie węglowe. [dostęp 18.12.2009].
- ↑ Ruszyła pracownia Towarzystwa Maxa Plancka na UJ – Wiadomości w Onet.pl
- ↑ Wprost 24 – Max Planck w Krakowie
- ↑ Magdalena Kursa, Rafał Romanowski: Kraków najmodniejszym miastem świata (pol.). gazeta.pl, 2006-12-20. [dostęp 2010-09-23].
- ↑ GUS: Baza noclegowa oraz jej wykorzystanie w 2009 roku.. 23.04.2010. [dostęp 2011-03-05].
- ↑ Małopolska Organizacja Turystyczna: Magiczny Kraków: Kraków znowu przyciągnął tłumy. 2011-11-24. [dostęp 2011-11-25].
- ↑ Artykuł w gazeta.pl Kraków
- ↑ nullwww.jewish-guide.pl/sites/casimir – Jewish guide and genealogy in Poland – Casimir / Kazimierz
- ↑ 79,0 79,1 Przerwa Techniczna
- ↑ B. Michalec, Kraków. Przewodnik ilustrowany, Wydawnictwo Pascal, Bielsko Biała 2007, s.75 (ISBN 978-83-7304-801-0)
- ↑ Przekrój
- ↑ Tygodnik "Przekrój" powrócił z Warszawy do Krakowa – Kultura oraz Sztuka – Kultura wysoka oraz masowa – Dziennik.pl
- ↑ Tygodnik Powszechny
- ↑ Onet
- ↑ Interia
- ↑ nullwww.wirtualnemedia.pl/artykul/duzy-spadek-rmf-fm-i-tok-fm-zyskuje-trojka RMF FM -lider słuchalności radiowej w Polsce
- ↑ DziennikPolski24.pl
Bibliografia
Monografie
- Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki oraz Józef Mitkowski (red.) "Dzieje Krakowa", 1979, Wyd. Literackie, Kraków ISBN 83-08-00115-7 (całość); tomy:
Czasopisma
Bibliografie
Linki zewnętrzne
-kamieniolom.jpg&filetimestamp=20091104095845)
