Ten artykuł dotyczy współczesnego państwa litewskiego. Sprawdź też: inne znaczenia słowa
Litwa.
|
Lietuvos Respublika
Republika Litewska |
|
|
Hymn: Tautiška Giesmė
(Pieśń narodowa) |
 |
| Konstytucja |
Konstytucja Litwy |
| Język urzędowy |
litewski |
| Język używany |
litewski, polski, rosyjski |
| Stolica |
Wilno |
| Ustrój polityczny |
republika parlamentarna |
| Typ państwa |
demokracja |
| Głowa państwa |
prezydent Dalia Grybauskaitė |
| Marszałek Sejmu |
Irena Degutienė |
| Szef rządu |
premier Andrius Kubilius |
Powierzchnia
• całkowita
• wody śródlądowe |
122. na świecie
65 200[1] km²
1,35% |
Liczba ludności (2011)
• całkowita
• gęstość zaludnienia
• narody i grupy etniczne |
130. na świecie
▼3 053 800[2]
46,8 osób/km²
Litwini: 84,6%
Polacy: 6,3%
Rosjanie: 5,1% |
PKB (2010)
• całkowite
• na osobę |
▼35,734 mld. USD[3]
▼10 765 USD[3] |
PKB (PPP) (2010)
• całkowite
• na osobę |
▼56,422 mld. USD[3]
▲16 998 USD[3] |
| Jednostka monetarna |
1 lit = 100 centów (LTL) |
| Pierwsza wzmianka |
14 lutego 1009 |
| Koronacja Mendoga |
6 lipca 1253 |
| Unia krewska z Polską |
14 sierpnia 1385 |
| Unia lubelska |
1569 |
| Rozbiory |
1772, 1793, 1795 |
| Ogłoszenie niepodległości |
16 lutego 1918 |
| Włączenie do ZSRR |
15 czerwca 1940 |
| Odzyskanie niepodległości |
11 marca 1990 |
| Wstąpienie do UE |
1 maja 2004 |
| Religia dominująca |
katolicyzm |
| Strefa czasowa |
UTC +2 – zima
UTC +3 – lato |
| Kod ISO 3166 |
LT |
| Domena internetowa |
.lt |
| Kod samochodowy |
LT |
| Kod samolotowy |
LY |
| Kod telefoniczny |
+370 |
 |
 Multimedia w Wikimedia Commons |
 Wiadomości w Wikinews |
 Republika Litewska w Wikicytatach |
Litwa, Republika Litewska (lit. Lietuva, Lietuvos Respublika) – państwo w Europie[4], jeden z krajów bałtyckich, członek Unii Europejskiej oraz NATO; graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią, od północy z Łotwą.
Pierwsza wzmianka o Litwie pochodzi z 14 lutego 1009, jednak państwo litewskie powstało dopiero w wieku XIII. W XIV wieku ówczesne Wielkie Księstwo Litewskie było największym państwem w Europie, w 1385 weszło w związki z Polską, które przerodziły się w 1569 w trwałą unię realną (unia lubelska). W latach 1795–1918 Litwa znajdowała się pod władzą rosyjską. W 1918 powstała niepodległa Republika Litewska, w 1940 przekształcona w Litewską Socjalistyczną Republikę Radziecką. 11 marca 1990 Litwa ogłosiła deklarację niepodległości.
Ustrój polityczny
-
Oficjalna nazwa Litwy to Republika Litewska (RL) (lit. Lietuvos Respublika (LR)).
Obowiązuje Konstytucja Republiki Litewskiej która weszła w życie 6 listopada 1992 roku. Zaaprobowana w referendum z 25 października 1992 roku. Litwa jest demokracją semiprezydencką, w której konstytucja gwarantuje trójpodział władz. Władza ustawodawcza spoczywa w rękach jednoizbowego parlamentu (Seimas), władza wykonawcza – prezydenta oraz rządu, a władzę sądowniczą sprawują niezawisłe sądy (m.in. Sąd Najwyższy, Sąd Konstytucyjny oraz Sąd Apelacyjny).
Parlament
Tak jak w pozostałych krajach bałtyckich parlament jest jednoizbowy. Zasiada w nim 141 posłów wybieranych na 4-letnią kadencję. Wybory do parlamentu dzieją się systemem mieszanym, gdzie każdy obywatel ma 2 głosy: jeden oddaje na kandydata ze swojego okręgu (obowiązuje system większościowy), drugi na kandydata z listy ogólnokrajowej (system proporcjonalny).
- w wyborach parlamentarnych obowiązuje 5-procentowy próg wyborczy oraz frekwencja 25%
- czynne prawo wyborcze od 18 lat
- bierne prawo wyborcze od 25 lat
Sejm Republiki Litewskiej (lit. Seimas) ma dominującą pozycję w systemie politycznym kraju:
- zarządza wybory prezydenta, ale może zdjąć go także z urzędu, niezależnie od opinii Sądu Konstytucyjnego, większością kwalifikowaną 3/5 – taki impeachment miał miejsce w 2004 roku wobec prezydenta Rolandasa Paksasa, którego zastąpił poprzedni prezydent Adamkus (wybrany bez wątpienia w wyborach)
- ma zapisaną w konstytucji wyłączność ustawodawczą (w przeciwieństwie do Rosji, sąsiada Litwy, gdzie prezydent ma prawo do wydawania dyrektyw z mocą ustaw)
- zatwierdza nowy rząd oraz przez całą kadencję sprawuje nad nim kontrolę (także nad poszczególnymi ministrami) przez tajne, podwójnie głosowane votum nieufności, votum zaufania przy powołaniu nowego gabinetu albo kiedy zmieniła się połowa składu obecnego, stworzenie stanowiska lidera opozycji oraz powszechną praktykę zapytań poselskich
- powołuje Kontrolerów Państwowych, którzy sprawdzają prawidłowość zarządzania majątkiem państwowym oraz prawidłowość wykonywania założeń budżetu (brak przedstawienia ustawy budżetowej przez rząd nie jest równoznaczne z jego dymisją jak w Polsce)
- głosuje wniosek o zmianę konstytucji (oprócz art.1 oraz 14 które bywają zmienione tylko drogą referendum) dwukrotnym głosowaniem 2/3 większości bezwzględnej
- większością 3/5 może pozbawić mandatu deputowanego (w Polsce zniesienie mandatu jest niemożliwe, da się zaledwie uchylić immunitet)
Prezydent
- Wybierany w wyborach powszechnych, 4-przymiotnikowych na 5-letnią kadencję, którą powtórzyć może tylko raz.
- By zostać prezydentem Litwy trzeba posiadać ukończone 40 lat oraz przynajmniej od 3 lat mieszkać na terytorium państwa, będąc jego pełnoprawnym obywatelem. Ten przepis konstytucyjny, analogicznie jak parę innych, ma chronić przed wpływami polskiej oraz rosyjskiej mniejszości na politykę.potrzebne źródło
- Prezydent oprócz wspomnianej wcześniej odpowiedzialności przed sejmem, ma także obowiązek składania corocznego orędzia o stanie państwa
- Zarządza nowe wybory do parlamentu z powodu braku votum zaufania dla rządu, samorozwiązania Seimas
- ma prawo veta wobec ustaw sejmowych
- współtworzy politykę zagraniczną Litwy (we współpracy z rządem)
- jest arbitrem
- nadaje odznaczenia
- może wystąpić z wnioskiem o odebranie mandatu posłowi
- kształtuje wizerunek państwa, jest jego reprezentantem
- mianuje premiera, dowódcę wojska, sędziów SK, dyplomatów itd.
- ma prawo łaski
- posiada inicjatywę ustawodawczą
Rząd
Rząd kształtowany jest przez kandydata na premiera wskazanego przez Prezydenta oraz musi uzyskać votum zaufania sejmu. Składa się z premiera oraz ministrów (nie ma wiceministrów ani wicepremiera) oraz obraduje na posiedzeniach
- głównym zadaniem rządu jest opracowanie oraz realizowanie budżetu państwa (co sprawdzają specjalni kontrolerzy)
- ma inicjatywę ustawodawczą
- odpowiada kolegialnie oraz indywidualnie (ministrowie) przed parlamentem
Współczesna scena polityczna
|
|
Ten artykuł albo sekcja wymaga modyfikacji na podstawie najświeższych informacji.
Pewne treści są już na pewno albo najprawdopodobniej nieaktualne. Należy artykuł zweryfikować oraz adekwatnie go zmienić, a następnie usunąć niniejszy szablon z kodu tego hasła.
|
10 października 2004 roku odbyła się pierwsza tura kolejnych wyborów do parlamentu litewskiego (Seimas). Wedle nieoficjalnych danych w wyborach parlamentarnych w okręgu wielomandatowym (70 miejsc w parlamencie) głosy rozłożyły się następująco:
- Partia Pracy 28,6% (22 miejsca)
- Koalicja A. Brazauskasa oraz A. Paulauskasa 20,7% (16 miejsc)
- Związek Ojczyzny 14,6% (11 miejsc)
- Koalicja R. Paksasa 11,4% (9 miejsc)
- Związek Liberałów oraz Centrystów 9,1% (7 miejsc)
- Związek Rolników oraz Nowej Demokracji 6,6% (5 miejsc)
Akcja Wyborcza Polaków na Litwie uzyskała 3,79% oraz nie przekroczyła pięcioprocentowego progu wyborczego.
W okręgach jednomandatowych (71 miejsc w parlamencie) w pierwszej turze było wyłonionych 5 parlamentarzystów (3 miejsca – Koalicja A. Brazauskasa oraz A. Paulauskasa, 1 miejsce – Partia Pracy, 1 miejsce – Akcja Wyborcza Polaków na Litwie).
Frekwencja wyborcza wyniosła 46%.
Druga tura, która ostatecznie uformowała sejm Republiki Litewskiej, odbyła się 24 października 2004 roku.
Podstawy prawne funkcjonowania systemu partyjnego Litwy Sytuację prawną partii politycznych na Litwie możemy określić jako negatywną, co nie wpływa korzystnie na ich działanie. Jest to spowodowane tym iż przepisy o partiach w ustawach oraz konstytucji, zawierają w sobie dużo sprzeczności. Funkcjonowanie partii jest szczegółowo regulowane przez szereg ustaw takich jak: ustawa o partiach politycznych oraz organizacjach politycznych, o finansowaniu partii politycznych, o kontroli finansowania partii politycznych. Partia może zostać utworzona zaledwie na podstawie prawa litewskiego. Aby mogła powstać potrzebnych jest przynajmniej 400 członków, którzy wybierają przewodniczącego oraz składają się na program partii. Członkiem partii może zostać zaledwie obywatel posiadający prawa wyborcze. Każda partia musi być obowiązkowo zarejestrowana w Ministerstwie Sprawiedliwości. Finansowanie partii litewskich niesie ze sobą dużo sprzeczności. Ustawa o finansowaniu partii politycznych mówi, że partie bywają finansowane zaledwie przez Litwinów, natomiast ustawa o kontroli finansowania stanowi, że osoby litewskiego pochodzenia potrafią finansować kampanię. Jednak nigdzie ustawy te nie definiują bycia Litwinem. Podstawowe znaczenie dla działalności partii politycznych na Litwie ma art. 35 Konstytucji Litwy, który mówi że „Obywatelom gwarantuje się prawo do swobodnego zrzeszania się w stowarzyszenia, partie polityczne oraz zrzeszenia, o ile ich cele oraz działalność nie są sprzeczne z Konstytucją oraz innymi ustawami.” Jeżeli działalność jednej z partii jest sprzeczna Ministerstwo Sprawiedliwości może czasowo zawiesić działalność partii. System partyjny Litwy w ostatnich latach kształtował się jako umiarkowanie wielopartyjny z jedną partią dominującą. Głównymi ugrupowaniami do 2000 r. byli na przemian socjaldemokraci oraz konserwatyści. Po wyborach z 2004 r. możemy mówić o układzie umiarkowanie wielopartyjnym z równowagą pomiędzy partiami politycznymi. Wybory te wygrała Partia Pracy uzyskując poparcie 28,6%. Do parlamentu dostały się także takie partie jak: Koalicja Pracując na rzecz Litwy, Unia Ojczyźniana, Koalicja Rolandasa Paksasa, Unia Liberalno-Centrowa, Unia Partii Chłopskiej oraz Nowej Demokracji. Progu wyborczego wynoszącego 5% nie przekroczyły m.in.: Akcja wyborcza Polaków na Litwie, Chrześcijańska Konserwatywna Unia Społeczna.
Przestrzeganie praw oraz swobód
W raporcie "Freedom in the World 2005", ogłoszonym przez Freedom House, Litwa znalazła się w kategorii państw "Wolne" ze wskaźnikiem 2,0 w 7-stopniowej skali. raport
Wolność prasy oraz mediów: w raporcie "Freedom of the Press 2004" Litwa znalazła się w kategorii państw "Wolne" na 33 miejscu na 193 (razem z Cyprem oraz Japonią, tuż przed Francją oraz Polską) ze wskaźnikiem 18 w 100-stopniowej skali. raport
Podział administracyjny
-
Terytorium Litwy dzieli się na 10 okręgów (apskritis, l.mn. apskritys) podzielonych na 60 rejonów (savivaldybė, l.mn. savivaldybės).
Geografia
-
Osobny artykuł: Geografia Litwy.
Położenie
Litwa jest krajem położonym pod względem geograficznym w Europie Środkowej (natomiast przez ONZ jest zaliczana do państw Europy Północnej[5]), na południowo-wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Na terenie Litwy istnieje geometryczny środek Europy, umiejscowiony 26 kilometrów na północ od Wilna. Ustalili to naukowcy z Francuskiego Instytutu Geograficznego w 1989 roku. Posiadaniem geograficznego środka Europy na własnym terenie chwalą się też inne państwa europejskie, m.in. Polska.
-
Osobny artykuł: Geografia Litwy.
Granice
- Całkowita granica
- nie wliczając wód terytorialnych: 1732 km[6]
- wliczając wody terytorialne: 1761 km[6]
- Długość wybrzeża: 90 km[7]
- Całkowita granica lądowa:[8] 1642 km[9]
- Długość granic z sąsiadującymi państwami:[10]
Warunki naturalne
Ukształtowanie powierzchni nizinne, o rzeźbie polodowcowej, średnia wysokość 99 m n.p.m., najwyższe wzniesienie Aukštojo kalnas (Wysoka Góra) 293,84 m n.p.m., na Wyżynie Miednickiej. Wybrzeże morskie jest przeważnie małe oraz wyrównane, wnętrze kraju zaś nizinne z licznymi formami polodowcowymi. Większa cząstka powierzchni Litwy znalazła się w zasięgu zlodowacenia wałdajskiego. Przeważają równiny moreny dennej, pojeziorno-lodowcowe oraz sandrowe z wydmami śródlądowymi. W zachodniej części Wysoczyzna Żmudzka (wysokość do 234 m), na południowym wschodzie (na pograniczu z Białorusią) Pojezierze Litewskie (Wileńskie) rozdzielone dolinami Niemna oraz jego dopływu Wilii na 3 oddzielne wzniesienia, Sudawskie, Dzukijskie oraz Auksztockie. Wąski pas pobrzeża nad Zalewem Kurońskim, odgrodzony od Morza Bałtyckiego Mierzeją Kurońską z wielkimi wałami wydm, na południu delta Niemna.
Litwa ma niewiele własnych bogactw naturalnych – jest zasobna z reguły w złoża torfu, żwiru, dolomitu, anhydrytu oraz bursztynu. Przeważają gleby ubogie darniowo-bielicowe (ok. 1/2 pow. kraju), darniowo-glejowe oraz bielicowo-bagienne (rędziny 7% oraz mady 1%). Litwa leży w strefie lasów mieszanych, na ubogich glebach piaszczystych rosną bory sosnowe z sosną zwyczajną, a na glebach żyźniejszych lasy świerkowe ze świerkiem pospolitym z udziałem drzew liściastych albo dąbrowy z dębem szypułkowym, a na południu lasy dębowo-grabowe. Lesistość kraju wynosi 26%, pastwiska zajmują 17% powierzchni. Liczne torfowiska (ponad 6 tys.) zajmują ok. 5% powierzchni kraju, szczególnie rozległe na Wysoczyźnie Żmudzkiej.
Klimat Litwy
Klimat umiarkowany ciepły, przejściowy pomiędzy morskim nad wybrzeżem bałtyckim oraz o wzrastających ku wschodowi cechach kontynentalnych, są charakterystyczne silne wiatry oraz szybkie zmiany pogody. Średnia temperatura w styczniu od –7 °C na wschodzie do 0 °C na wybrzeżu, w lipcu ok. 17-18 °C. Najniższą temperaturę: –42,9 °C, stwierdzono 1 lutego 1956 w mieście Uciana[11], najwyższą: 37,5 °C, stwierdzono 30 lipca 1994 roku w miejscowości Jeziorosy[11]. Opady z reguły latem, średnio roczne wynoszą ok. 600–800 mm oraz więcej, szczególnie w zachodniej części Wysoczyzny Żmudzkiej.
Rekordy temperatur
Rekordy temperatur w poszczególnych miesiącach (°C)[12]
|
|
Miesiąc
|
Sty
|
Lut
|
Mar
|
Kwi
|
Maj
|
Cze
|
Lip
|
Sie
|
Wrz
|
Paź
|
Lis
|
Gru
|
|
Najwyższe temp.
|
+12,6
|
+16,5
|
+21,8
|
+28,8
|
+34
|
+35
|
+37,5
|
+36
|
+32
|
+26
|
+18
|
+15,6
|
|
Najniższe temp.
|
-40,5
|
-42,9
|
-37,5
|
-23,0
|
-6,8
|
-2,8
|
+0,9
|
-2,9
|
-6,3
|
-19,5
|
-23
|
-34
|
Rzeki oraz jeziora
Rozwinięta gęsta sieć rzek (na 1 km² przypada 0,4 km rzeki) typu równinnego, wolno płynące, meandrujące o szerokich dolinach. Zasilane są przede wszystkim wodami ze stopionych śniegów, co jest przyczyną gwałtownego wzbierania stanów wód na wiosnę oraz występowaniem licznych powodzi. Największe rzeki to: Niemen – o długości całkowitej 937 km, natomiast w granicach Litwy 469 km, którego dorzecze zajmuje prawie 70% powierzchni terytorium Litwy – wraz z dopływami: Wilią, Niewiażą, Dubissą oraz górny bieg Windawy. Najdłuższą rzeką płynącą w całości na terytorium Litwy jest rzeka Święta, o długości 246 km. Na Litwie istnieje łącznie ok. 6 tys.[13] jezior, które zajmują ok. 914 km²[13], czyli 1,4% powierzchni kraju. Najwięcej jezior istnieje na Nizinie Wilejsko-Żejmiańskiej, z reguły pochodzenia polodowcowego. Największe jezioro to Dryświaty (przy granicy z Białorusią), najgłębsze Tauroginie (maksymalna głębokość 60,5 m), najdłuższe (typu rynnowego) to Oświe (inna nazwa Jezioro Dubińskie) o długości 30 km.
-
Osobny artykuł: Rzeki Litwy.
Najdłuższe rzeki na Litwie
Wedle FAO[14] na Litwie są 733 rzeki liczące ponad 10 km długości, które zajmują łącznie 32 601 ha (326,01 km²)[15].
| nazwa polska[16] |
nazwa litewska |
długość całkowita, w km[6] |
na obszarze Litwy, w km[6] |
powierzchnia dorzecza, w km² |
| Niemen |
Nemunas |
937 |
475 |
98 200 |
| Wilia |
Neris |
510 |
234 |
25 100 |
| Windawa |
Venta |
346 |
161 |
11 800 |
| Szeszupa |
Šešupė |
298 |
209 |
6100 |
| Musza-Lelupaa |
Mūša-Lielupė |
284 |
146 |
5 300b |
| Świętac |
Šventoji |
246 |
246 |
6900 |
| Niewiaża |
Nevėžis |
209 |
209 |
6100 |
| Mereczanka |
Merkys |
203 |
190 |
4400 |
| Minia |
Minija |
202 |
202 |
3000 |
a Od źródeł Muszy do ujścia Lelupy
b Powierzchnia tylko dla samej rzeki Muszy
c Najdłuższa rzeka płynąca w całości na terytorium Litwy |
Największe jeziora na Litwie
Wedle Statistikos Departamentas na Litwie jest 2830 jezior o powierzchni większej niż 0,5 ha, jeziora w sumie zajmują powierzchnię 880 km².[6] Wedle FAO[14] na Litwie jest 2827 jezior o łącznej powierzchni 87 359 ha (873,59 km²) z czego 1589 jest większych od 0,5 ha, zajmujących łącznie 24 434 ha (244,34 km²)[15].
| nazwa polska[16] |
nazwa litewska |
powierzchnia, w hektarach[6] |
głębokość, w metrach[6] |
| Dryświaty |
Drūkšiai, Drūkšių ežeras |
4479,0 |
33,3 |
| Dzisna |
Dysnai, Dysnų ežeras |
2439,4 |
6,0 |
| Duś |
Dusia, Dusios ežeras |
2334,2 |
31.7 |
| Sarty |
Sartai, Sartų ežeras |
1331,6 |
22,0 |
| Łodzie |
Luodis, Luodžio ežeras |
1320,0 |
16,5 |
| Metele |
Metelys, Metelio ežeras |
1292,0 |
15,0 |
| Płotele |
Plateliai, Platelių ežeras |
1209,6 |
46,6 |
| Awiłajtis |
Avilys, Avilių ežeras |
1209,0 |
13,5 |
| Rakiewo |
Rėkyva, Rėkyvos ežeras |
1150,9 |
7,0 |
| Ałowsza |
Alaušas, Alaušo ežeras |
1054,0 |
42,0 |
Obszary chronione
-
Na Litwie jest 5 parków narodowych – Auksztocki PN, Dzukijski PN, Żmudzki PN, Trocki Historyczny PN oraz PN Mierzei Kurońskiej, a także 30 rezerwatów przyrody (parków regionalnych, m.in. łabędzie pod ochroną na jeziorze Żuwinty).
Jako pierwszy założony stał się 29 marca 1974 roku[17] Auksztocki Park Narodowy, noszący przed odzyskaniem przez Litwę niepodległości nazwę Parku Narodowego Litewskiej SRR. Jego powierzchnia wynosi ok. 30 tys. ha, ponad 60% obszaru parku zajmują lasy.
Obszary chronione na Litwie zajmują 11,5% powierzchni kraju. Działalność rekreacyjna oraz gospodarcza na obszarach chronionych jest regulowana. Na Litwie pod ochroną jest 386 zabytków przyrody (drzewa, źródła, kamienie itp.)
Krainy geograficzne
Demografia Litwy
|
|
| Przeistoczenie liczby ludności Litwy w latach 1996-2007 (w tysiącach) |
| 1996 |
3601,6 |
2002 |
3469,1 |
| 1997 |
3575,1 |
2003 |
3454,2 |
| 1998 |
3549,3 |
2004 |
3435,6 |
| 1999 |
3524,2 |
2005 |
3414,3 |
| 2000 |
3499,5 |
2006 |
3394,1 |
| 2001 |
3481,3 |
2007 |
3375,5 |
| Liczba ludności Litwy w latach 1996-2006 (w tysiącach)[18] |
| Liczba ludności |
3 545 319 |
| Ludność wedle wieku |
| 0-14 lat |
14,2%
mężczyźni: 258 423
kobiety: 245 115 |
| 15-64 lat |
69,6%
mężczyźni: 1 214 743
kobiety: 1 261 413 |
| ponad 64 lata |
16,2%
mężczyźni: 198 714
kobiety: 376 771 |
| Średnia wieku |
| całej populacji |
39,7 lat |
| mężczyźni |
37,1 lat |
| kobiety |
42,3 lat |
| Przyrost naturalny |
-0,28% |
| Współczynnik urodzeń |
9,21 urodzeń/1000 mieszkańców |
| Współczynnik zgonów |
11,25 zgonów/1000 mieszkańców |
| Współczynnik migracji |
-0,72 migrantów/1000 mieszkańców |
| Ludność wedle płci |
| przy narodzeniu |
1,06 mężczyzn/kobiet |
| poniżej 15 lat |
1,06 mężczyzn/kobiet |
| 15-64 lat |
0,96 mężczyzn/kobiet |
| powyżej 64 lat |
0,53 mężczyzn/kobiet |
| w całej populacji |
0,89 mężczyzn/kobiet |
| Umieralność noworodków |
| w całej populacji |
6,37 śmiertelnych/1000 żywych |
| płci męskiej |
7,61 śmiertelnych/1000 żywych |
| płci żeńskiej |
5,06 śmiertelnych/1000 żywych |
| Oczekiwana długość życia |
| w całej populacji |
75,12 lat |
| mężczyzn |
70,23 lat |
| kobiet |
80,29 lat |
| Rozrodczość |
1,24 urodzeń/kobietę |
| Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS |
0,1% (2007) |
| Liczba osób żyjących z HIV/AIDS |
2 200 (2007) |
| Liczba zmarłych na HIV/AIDS |
poniżej 200 (2007) |
|
Wedle spisu powszechnego przeprowadzonego w 2001 roku, Litwa liczyła 3 483 972 mieszkańców, z czego mężczyzn 1 629 148 (46,76%) a kobiet 1 854 824 (53,24%), stopień urbanizacji społeczeństwa wynosił 66,94%. W czasie wcześniejszego spisu powszechnego, przeprowadzonego w 1989 roku, liczbę mieszkańców oszacowano na 3 674 800. Litewski Departament Statystyki (Statistikos Departamentas) szacuje liczbę mieszkańców w pierwszym kwartale 2007 roku na 3 384 800, a w 2011 - 3 210 810[20] . Odnotowywany ujemny przyrost naturalny, oraz w związku z tym systematyczny spadek liczby ludności, począwszy od 1991 roku, jest spowodowany przede wszystkim zmniejszaniem się liczby urodzeń, a w ostatnim czasie – po przystąpieniu Litwy do Unii Europejskiej w 2004 roku – także masową emigracją zarobkową. I tak w 1990 roku stwierdzono 56 868 żywych urodzeń oraz 39 760 zgonów, natomiast w 2001 roku już tylko 31 546 żywych urodzeń oraz 40 399 zgonów.
Narodowości oraz grupy etniczne
Litwa jest najbardziej jednolitym narodowościowo państwem spośród wszystkich państw bałtyckich, największą grupą etniczną są Litwini (2864 tys.[21] osób), którzy stanowią 84,6% ogółu mieszkańców. Znaczące mniejszości narodowe to Polacy liczący ok. 212,1 tys.[21] osób (6,3%) oraz Rosjanie liczący 173,3 tys.[21] osób (5,1%).
Polacy są największą mniejszością narodową, skupioną przede wszystkim na Wileńszczyźnie, w południowo-wschodniej części Litwy (Polacy na Litwie), administracyjnie jest to okręg wileński (26%), w poszczególnych rejonach jak wileńskim (61%) czy solecznickim (80%) Polacy są większością.
Rosjanie są skoncentrowani z reguły w dwóch miastach, gdzie stanowią znaczące mniejszości, w Wilnie (14%) oraz w Kłajpedzie (28%) oraz rejonie miejskim Wisaginia, gdzie stanowią przeważajaca ilość (55%).
Wedle spisu powszechnego z 2001 roku społeczeństwo państwa litewskiego składało się z następujących narodowości oraz grup etnicznych:
- Litwini: 2 907 293 (83,45%)
- Polacy: 234 989 (6,74%)
- Rosjanie: 219 789 (6,31%)
- Białorusini: 42 866 (1,23%)
- Ukraińcy: 22 488 (0,65%)
- Żydzi: 4007 (0,12%)
- Niemcy: 3243 (0,09%)
- Tatarzy: 3235 (0,09%)
- Łotysze: 2955 (0,08%)
- Romowie: 2571 (0,07%)
- Ormianie: 1477 (0,04%)
- Inni: 6138 (0,18%)
- Niezidentyfikowani: 32 921 (0,94%)
Języki
Językiem urzędowym na Litwie jest bałtycki język litewski, będący językiem etnicznej większości litewskiej. Język litewski jest obok języka łotewskiego wyłącznym występującym przedstawicielem bałtyckiej grupy językowej. Ponadto w użyciu są języki mniejszości narodowych, z reguły słowiańskie, takie jak polski, białoruski oraz rosyjski.
W rejonach zamieszkanych przez duże skupiska mniejszości narodowych do końca 2010 roku ustawa o mniejszościach narodowych pozwalała na używanie języka mniejszości w urzędach oraz na tablicach informacyjnych. Ustawa ta wygasła 1 stycznia 2010 roku, a nowa nie była przyjęta, w efekcie czego, władze litewskie naruszają europejskie oraz dwustronne umowy w tej sprawie utrudniając korzystanie mniejszościom z praw językowych[22].
Podział ludności wedle języka w roku 2001[23]
| Język |
% mówiących |
| Litewski |
82% |
| Rosyjski |
8% |
| Polski |
5.6% |
| inny |
4.4% |
Wyznania na Litwie
-
-
-
-
-
-
Religie (2000)[24]
Ateiści stanowia ok. (12%) populacji
Miasta Litwy
-
Osobny artykuł: Miasta na Litwie.
Na Litwie są 103 miasta (po litewsku – l.poj. miestas; l.mn. miestai). Miasto było zdefiniowane przez litewski parlament jako obszar o zwartej zabudowie, liczący powyżej 3000 mieszkańców, gdzie dwie trzecie ludności znajduje zatrudnienie poza rolnictwem. Miejscowości, które liczą poniżej 3000 mieszkańców, ale posiadają historyczne prawa miejskie, także posiadają status miasta. Najstarszym litewskim miastem jest Kłajpeda, która otrzymała prawa miejskie w 1257 roku. Przeważajaca ilość litewskich miast to miasta małe, tylko 6 liczy więcej niż 50 tys. mieszkańców, a tylko 2 więcej niż 200 tys., z kolei aż 65 ma mniej niż 10 tys. mieszkańców. Największym miastem oraz stolicą równocześnie jest Wilno, liczące ponad 500 tys. mieszkańców. Wedle spisu ludności z 2001 roku w miastach żyło ok. 66,7% mieszkańców Litwy.
Poniższa tabela przedstawia 10 największych miast Litwy:[25]
| |
Herb |
Miasto |
Nazwa litewska |
Liczba mieszkańców
(2008) |
Powierzchnia
(km²) |
| 1 |
 |
Wilno |
Vilnius |
560 200 |
401 |
| 2 |
 |
Kowno |
Kaunas |
355 550 |
157 |
| 3 |
 |
Kłajpeda |
Klaipėda |
184 684 |
98 |
| 4 |
 |
Szawle |
Šiauliai |
127 043 |
81 |
| 5 |
 |
Poniewież |
Panevėžys |
113 668 |
52 |
| 6 |
 |
Olita |
Alytus |
68 315 |
40 |
| 7 |
 |
Mariampol |
Marijampolė |
47 014 |
21 |
| 8 |
 |
Możejki |
Mažeikiai |
40 572 |
14 |
| 9 |
 |
Janów |
Jonava |
34 436 |
40 |
| 10 |
 |
Uciana |
Utena |
32 569 |
15 |
Historia Litwy
-
Osobny artykuł: Historia Litwy.
Najstarsze znaleziska archeologiczne na Litwie pochodzą z XI tysiąclecia p.n.e. oraz reprezentują kulturę magdaleńską, Bromme, Lyngby, ahrensburską oraz świderską.
Na przełomie III oraz II tysiąclecia p.n.e. ze wschodu przybyli Indoeuropejczycy. Pewni ludzie badacze przyjmują, że właśnie wśród nich trzeba doszukiwać się przodków Bałtów, a więc także Litwinów. Wiele wskazuje także na to, że Bałtowie mogli przybyć na te tereny w czasie drugiej wielkiej migracji Indoeuropejczyków (ok. XII wiek p.n.e.).
Pierwsze wystąpienie nazwy "Litwa" (1009)
Pierwsza strona litewskiej gazety "Lietuvos aidas" z 1918 przedstawiająca tekst deklaracji niepodległości Litwy
Pierwsza wzmianka o Litwie pochodzi z 1009 roku. Do końca XIII wieku tereny Litwy zamieszkiwały rozliczne plemiona, które nie tworzyły zwartego organizmu państwowego. Dopiero od XIII wieku związkom plemiennym zaczęli przewodzić książęta (kunigasi) spośród których największe znaczenie posiadali Ryngoldowiczowie, których najwybitniejszym przedstawicielem był Mendog (Mindaugas). Ok. 1235 roku, pod wpływem zagrożenia, najpierw ze strony zakonu kawalerów mieczowych (od 1202), a następnie zakonu krzyżackiego (od 1237 roku), Mendog zjednoczył litewskie plemiona oraz skupił władze w jednym ręku. W 1251 roku pod naciskiem zakonów, Mendog przyjął chrzest, a w 1253 otrzymał od papieża koronę oraz koronował się w Nowogródku. Panowanie Mendoga zakończyło się gwałtownie w 1263 roku zabójstwem władcy. Po śmierci władcy Litwini odrzucili chrześcijaństwo, państwo stało się ponownie celem krucjat. Pomimo długotrwałych wojen z zakonami rycerskimi, Wielkie Księstwo Litewskie rozrastało się szybko, Litwini podbili ziemie słowiańskie stanowiące tereny obecnej Białorusi, Ukrainy oraz fragmenty Polski oraz Rosji. Wielkie Księstwo Litewskie stało się największym państwem w Europie.
Litwini (Bałtowie) stanowili bardzo małą liczebnie grupę ludności na tle wszystkich mieszkańców swojego państwa. Z uwagi na z liczebną przewagą Słowian Wielkie Księstwo Litewskie przyjęło, zamiast litewskiego, jako urzędowy, język staroruski, a od XVII wieku polski.
Następcą Mendoga stał się w 1315 Giedymin, który władał krajem ponad 20 lat. Skuteczne rządy doprowadziły do umocnienia państwa oraz poprawy stosunków z Królestwem Polskim. Synowie Giedymina, Olgierd oraz Kiejstut, sprawowali rządy od 1344. Po śmierci Kiejstuta (1377) władzę objął syn Olgierda, Jagiełło. Wchodząc w sojusz z Polską, Jagiełło w 1386 przyjął chrzest, poślubił Jadwigę Andegaweńską oraz stał się koronowany na króla Polski.
Zmiany terytorium Litwy od XII w
15 lipca 1410 roku pod Grunwaldem miała miejsce jedna z największych bitew europejskiego średniowiecza, w wyniku której rozgromiona była doszczętnie prawie cała armia krzyżacka, wspierana przez znamienitych rycerzy z całej Europy. Jest to jedno z największych zwycięstw militarnych w historii Polski oraz Litwy.
2 października 1413 była zawarta Unia horodelska, która wprowadziła instytucję odrębnego wielkiego księcia na Litwie, wspólne sejmy oraz zjazdy polsko-litewskie, urzędy wojewodów oraz kasztelanów na Litwie, a litewską szlachtę katolicką zrównała w prawach z polskimi rodami. Po tej unii Litwa staje się niezależnym politycznie państwem, na czele którego zasiada wielki książę. Pierwszym wielkim księciem był Witold (Vytautas), a każdy następny miał być wybierany w porozumieniu Litwinów z Polakami.
W 1569 Korona Królestwa Polskiego oraz Wielkie Księstwo Litewskie zawarły unię lubelską powołując do życia Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Od zawarcia unii lubelskiej każdy nowo koronowany król Polski automatycznie zostawał władcą Litwy oraz wcale nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie[26].
XVII oraz XVIII wiek upłynęły Litwie pod znakiem wojen, w wyniku których Litwa stopniowo traciła swoje terytoria (wojna polsko-rosyjska 1654-1667, powstanie Chmielnickiego, najazd Szwedów). Kolejne wieki nie przyniosły Litwie dobrych czasów. Klęski żywiołowe, głód, zarazy, wojny domowe, wojna północna pomiędzy Szwecją oraz Rosją, pustoszyły terytorium Litwy. Po ziemie osłabionej Rzeczypospolitej Obojga Narodów sięgnęli wreszcie sąsiedzi. W 1772 roku miał miejsce pierwszy rozbiór, w 1793 oraz 1795 kolejne dwa, po upadku powstania kościuszkowskiego, Litwa była ostatecznie podzielona pomiędzy Rosję (Auksztota oraz Żmudź) oraz Prusy (Suwalszczyzna).
Do powstania listopadowego Litwa przyłączyła się dopiero w marcu 1831 roku. Po upadku powstania, na Litwę spadły srogie kary, m.in. zlikwidowanie Uniwersytetu Wileńskiego, zamknięcie wielu klasztorów rzymskokatolickich oraz szkół, zsyłki ludności w głąb Rosji.
-
Powstanie styczniowe (1863) przyczyniło się do nasilenia represji wobec mieszkańców, zaczęto rusyfikować wsie oraz miasta. W 1883 roku zaczęto wydawać pierwsze litewskie czasopismo "Aušra" (jutrzenka), potem kolejne: "Šviesa” (światło), „Varpas" (dzwon) oraz „Ūkininkas" (rolnik). Po upadku powstania styczniowego zaczął się okres litewskiego odrodzenia narodowego oraz wzrastania antagonizmu polsko-litewskiego.
Z wybuchem I wojny światowej wiązano nadzieje, na odzyskanie niepodległości. We wrześniu 1917 roku w Wilnie wybrano Radę Litewską tzw. Tarybę. 16 lutego 1918 roku Taryba ogłosiła niepodległość oraz powstanie niepodległego Królestwa Litwy, w rzeczywistości częściowo uzależnionego od Niemiec, dzień ten jest obchodzony jako Dzień Odzyskania Niepodległości.
Taryba powołała rząd, przeciw któremu wystąpiła Komunistyczna Partia Litwy, tworząc Litewsko-Białoruską Republikę Socjalistyczną. Wojska Taryby, wspierane przez armię niemiecką, przystąpiły do kontrofensywy, a Wilno w walce z Armią Czerwoną zajęło Wojsko Polskie wiosną 1919 roku. Ostatecznie władzę nad Litwą przejęła Taryba. Z uwagi na z ofensywą Tuchaczewskiego latem 1920 roku Rosjanie zajęli Wilno, które przekazali Litwinom.
Jesienią 1920 roku polski gen. Lucjan Żeligowski, z polecenia naczelnego wodza, Józefa Piłsudskiego, wraz z dywizją litewsko-białoruską, złożoną z Polaków pochodzących z Wileńszczyzny, zorganizował tzw. bunt Żeligowskiego, wkraczając na tereny przekazane przez Sowietów Litwie oraz zajmując Wilno. Generał Żeligowski stworzył wówczas Litwę Środkową. Dnia 20 lutego 1922 roku Sejm Wileński uchwalił deklarację o połączeniu Litwy Środkowej z Polską.
23 sierpnia 1939 roku III Rzesza oraz Związek Radziecki zawarły tajny układ (pakt Ribbentrop-Mołotow), który umieszczał Litwę w niemieckiej strefie wpływów. Gdyż armie niemieckie wydatnie przekroczyły na wschodzie ustaloną linię podziału Polski na Wiśle oraz Sanie, w ramach rekompensaty Hitler oddał Litwę w rosyjską strefę wpływów Związkowi Radzieckiemu. Dokonując licznych prowokacji granicznych 1940 ZSRR wysunął wobec Litwinów ultimatum, żądając utworzenia baz sowieckich na terytorium republiki. 15 czerwca 1940 150 tysięczna armia radziecka rozpoczęła okupację Litwy.
Okupacja niemiecka dała Litwinom pewną swobodę, Litwini służyli m.in. w formacjach wojskowych związanych z armią niemiecką (Hilfspolizei-Bataillonen, Schutzmannschaft). W latach 1941–1944 litewski Ypatingasis būrys (YB) oraz niemieckie Schutzstaffel (SS) zamordowały w Ponarach około 100 tys. polskich obywateli, z reguły polskich Żydów oraz Polaków[27]. W 1944 Armia Czerwona wyparła Wehrmacht; przywrócono Litewską SRR, z którą do 1952 walczyły litewskie oddziały partyzanckie. Rządy Stalina przyczyniły się do kolejnych represji oraz wysiedleń na masową skalę.
Pod koniec lat 80. zaczął się nowy okres odrodzenia narodowego na Litwie. 11 marca 1990 roku Litwa ogłosiła deklarację niepodległości, na co stanowczo zareagował Związek Radziecki wprowadzając na ulice Wilna czołgi. W 1992 odbyły się pierwsze wolne wybory do Sejmu Republiki Litewskiej.
W 1991 Litwa była członkiem ONZ, w 2004 członkiem NATO oraz Unii Europejskiej.
Na 2009 rok przypadły zakrojone na bardzo dużą skalę obchody Tysiąclecia Litwy[28].
Gospodarka
Na początku ery radzieckiej Litwa przeszła okres intensywnej rozbudowy przemysłu ciężkiego oraz integracji gospodarczej ze Związkiem Radzieckim, jednakże zaawansowanie technologiczne, dbałość o ochronę środowiska, jakość służby zdrowia oraz sprawy socjalne pozostawały daleko w tyle za standardami państw zachodnich. Poziom urbanizacji wzrósł z 39% w 1959 do 68% w 1989. W latach 1949–1952 Sowieci znieśli własność prywatną w rolnictwie, wprowadzając kolektywizację oraz własność państwową. Produkcja spadła oraz nie osiągnęła poziomu przedwojennego aż do wczesnych lat 60. Intensyfikacja produkcji rolnej poprzez jej mechanizację oraz wzrost użycia środków chemicznych, ostatecznie podwoiła produkcję rolniczą, jednakże stworzyła dodatkowe problemy ekologiczne.
Dynamika wzrostu PKB Litwy w latach 1996-2006
Po uzyskaniu niepodległości Litwa znajdowała się w okresie kryzysu gospodarczego, spowodowanego zmianą systemu zarządzania. W pierwszych latach po proklamacji niepodległości, sprywatyzowano cząstka własności państwowej, m.in. zlikwidowano wszystkie kołchozy oraz sowchozy, oraz wprowadzono liberalizację cen. Nastąpił spadek produktu krajowego brutto o ok. 70%, a produkcji przemysłowej oraz rolniczej o ponad 1/2 w stosunku do 1989. Byłym właścicielom zwrócono do 1993 ok. 700 tys. ha (60% ziem uprawnych). Po kryzysie gospodarczym z lat 1991–1994 nastąpił początek stabilizacji oraz wzrostu gospodarczego (w 1996 5,1% wzrostu PKB w 1997 8,5%, w 1998 7,5%). Do końca 1995 roku sprywatyzowano 80% majątku państwowego. Jednakże w sierpniu roku 1998, kryzys finansowy w Rosji oraz załamanie się rosyjskiego rubla miało fatalny wpływ na litewską gospodarkę, wciąż uzależnioną od handlu z Rosją, oraz uczyniło kryzys fiskalny w roku następnym. PKB kraju zmniejszyło się w 1999 roku o 1,5%. Zmusiło to rząd litewski do znacznych cięć w wydatkach budżetowych oraz przeorientowania handlu na zachód.
Deklaracja
amerykańskiego departamentu stanu, z 1940 r., nieuznająca włączenia Litwy, Łotwy oraz Estonii do ZSRR oraz stwierdzająca okupację tych krajów przez obce, sowieckie, wojska. USA oraz przeważajaca ilość krajów zachodnich wcale nie uznały włączenia
krajów bałtyckich do ZSRR.
Przemysł
Przemysł litewski cierpi na niedobór własnych surowców mineralnych, gospodarka paliwowo-energetyczna jest oparta na surowcach importowanych, uzależniona od importu ropy naftowej oraz gazu ziemnego z Rosji. Podstawowym bogactwem naturalnym jest torf oraz surowce budowlane, drewno oraz niewielkie ilości ropy naftowej. Lasy natomiast dostarczają surowca dla przemysłu drzewnego oraz papierniczego. Produkcja energii elektrycznej w 2005 roku wyniosła 13,48 mld kWh, z czego zapotrzebowanie kraju wyniosło 9,296 mld kWh. Od 1984 do 2009 roku czynna była Ignalińska Elektrownia Atomowa, dostarczająca ok. 80% produkcji energii elektrycznej kraju (zamknięta 31 grudnia 2009), elektrownie cieplne – ok. 12%, elektrownie wodne – ok. 3%.
Główne gałęzie przemysłu przetwórczego: to przemysł spożywczy, lekki (włókienniczy, dziewiarski), hutniczy, elektryczny, maszynowy oraz elektrotechniczny, materiałów budowlanych, chemiczny, drzewny, petrochemiczny – zakłady rafineryjno-petrochemiczne w Możejkach "Mažeikių Nafta". Rozwinięte rzemiosło (wyroby z bursztynu, ceramika).
Rolnictwo
Rolnictwo wyspecjalizowało się z reguły w produkcji mleka oraz mięsa. W kraju przeważają małe oraz bardzo małe gospodarstwa rolne, istnieje ok. 240 tys. gospodarstw rolnych o przeciętnej wielkości 6 hektarów.[29] Grunty orne zajmują 45% powierzchni kraju, łąki oraz pastwiska 9%, lasy ok. 32%. Uprawia się z reguły zboża (jęczmień, pszenica, żyto oraz kukurydza), buraki pastewne, buraki cukrowe, ziemniaki oraz len, hoduje się bydło oraz trzodę chlewną; rybołówstwo.
Handel zagraniczny
Bilans handlowy Litwy jest ujemny, w 2007 roku wartość eksportu wynosiła 17,09 mld dol. a importu 22,64 mld dol.[30] Eksportuje się głównie: surowce mineralne, tekstylia, maszyny oraz urządzenia elektryczne, chemikalia, żywiec oraz produkty zwierzęce, środki transportu, żywność, cement, energię elektryczną oraz nawozy sztuczne, importuje się: ropę naftową, maszyny, wyroby włókiennicze oraz chemikalia, artykuły przemysłu lekkiego, artykuły żywnościowe. Główni partnerzy handlowi: Rosja, Niemcy, Polska, Łotwa, Estonia.
Transport oraz łączność
Dominuje transport kolejowy oraz samochodowy, całkowita długość linii kolejowych w kraju to 1,771 tys. km (2006)[30]. Przez terytorium Litwy przechodzą połączenia: Moskwa–Wilno–Kaliningrad, Petersburg–Wilno–Grodno (na Białoruś oraz do Polski), Ryga–Szawle–Kaliningrad. Długość dróg kołowych: 79,497 tys. km, w tym autostrad 417 km.[30] Transport wodny przebiega się na Niemnie oraz Wilii oraz na Jeziorach Trockich (łączna długość 425 km w 2005). Największym oraz najważniejszym portem morskim jest Kłajpeda. Sieć gazociągów o łącznej długości 1695 km[30] (2007) łączy Daszawę–Iwacewicze z Wilnem oraz Rygą oraz z Kownem, Jeziorosami oraz Szawlami. Od 1979 działa rurociąg naftowy z Nowopołocka na Białorusi do rafinerii w Możejkach. Międzynarodowe porty lotnicze: Wilno, Kowno oraz Połąga. Sieć telefoniczna słabo rozwinięta, aktualnie jest modernizowana, 792 400 abonentów telefonii stacjonarnej (2006); w użytkowaniu 4,718 mln telefonów komórkowych (2006)[30].
Litwa w rankingach
-
- PKB: 59,59 mld USD
- PKB na jednego mieszkańca (2007 r.): 16 700 USD (wg parytetu siły nabywczej) (Polska 15 800 USD)
- Wzrost PKB: 8%.
- Struktura PKB: udział rolnictwa wynosi 5,2%, przemysłu 34,2%, usług 60,6%.
- Wzrost produkcji przemysłowej w 2007: 5,5%
- Stopa bezrobocia (2007): Wg oficjalnego dziennika statystycznego 3,2%. Uwzględniając niezarejestrowanych bezrobotnych 5,7%
- Wartość inwestycji (2007): 24% PKB
Nauka oraz edukacja
Do końca lat 80. system oświaty był ściśle zintegrowany z systemem oświaty ZSRR. W 1990 roku zaczęto wprowadzać nowy, państwowy system oświaty. Obowiązkiem szkolnym objęte są dzieci od 7. (lub wcześniej[31]) do 16. roku życia. Edukacja na szczeblu podstawowym oraz średnim jest bezpłatna. W roku szkolnym 2005/06 99,5%[31] uczniów uczęszczało do placówek publicznych finansowanych z budżetów administracji centralnej oraz terenowej. Na oświatę przeznacza się ok. 6% PKB.
Na początku 2005 r. w wieku objętym obowiązkowym kształceniem było 464 379[31] dzieci oraz młodzieży. Urzędowym językiem nauczania jest język litewski. Mniejszości narodowe (jak Polacy, Rosjanie oraz Białorusini)[31] potrafią uczyć dzieci swego ojczystego języka oraz kultury narodowej oraz rozwijać swą kulturę. W roku szkolnym 2005/06 kształcenie w innym języku niż litewski prowadzono w szeregu szkół, do których uczęszczało 44 832[31] uczniów (8,4% uczniów). Szkoły dla mniejszości narodowych realizują wspólną podstawę programową kształcenia ogólnego zatwierdzoną przez Ministerstwo Edukacji oraz Nauki, ale potrafią wprowadzać do programu dodatkowe elementy etniczno-kulturowe.
System szkolnictwa wyższego zawiera w sobie uczelnie akademickie oraz zawodowe. Uczelnie akademickie, uniwersytety oraz akademie, prowadzą studia akademickie na trzech poziomach: licencjackim, magisterskim oraz doktoranckim.
Na Litwie działają 3 uniwersytety:[32][33] najstarszy oraz największy w Wilnie (założony w 1579, Uniwersytet Wileński), w Kownie (założony w 1922) oraz w Kłajpedzie (założony w 1991) oraz 2 politechniki:[32][33] w Wilnie (założona w 1969) oraz w Kownie (założona w 1950), oprócz tego także 5 wyższych szkół zawodowych.
Najwyższą instytucją naukową na Litwie jest Litewska Akademia Nauk w Wilnie, założona 1941 roku. Jest ona korporacją uczonych, a równocześnie pełni funkcję centralnego organu państwowego do kierowania nauką, ponadto organizuje oraz prowadzi badania w sieci własnych placówek naukowych.
Kultura oraz święta
Regiony etnograficzne Litwy
Regiony etnograficzne
Litwa to nieduży kraj, dlatego regiony etnograficzne są dosyć podobne, mimo tego łatwo da się odróżnić pięć:
Święta na Litwie
Święta państwowe
Źródło: Kodeks pracy Republiki Litewskiej (Lietuvos Respublikos darbokodeksas)
- 1 stycznia: Nowy Rok (Naujieji metai)
- 16 lutego: Dzień odbudowania Państwa Litewskiego (Lietuvos valstybės atkūrimo diena)
- 11 marca: Dzień odzyskania niepodległości Litwy (Lietuvos nepriklausomybės atkūrimo diena)
- niedziela oraz poniedziałek: Wielkanoc chrześcijańska (Velykos)
- 1 maja: Międzynarodowy Dzień Pracy (Tarptautinė darbo diena)
- 3 maja: Rocznica uchwalenia Konstytucji 3 maja (poczynając od 2007)
- pierwsza niedziela maja: Dzień Matki (Motinos diena)
- 24 czerwca: Noc Świętojańska (Rasos albo inaczej Joninės), Narodzenie Jana Chrzciciela
- 6 lipca: Dzień Państwowy – Dzień Koronacji Króla Litwy Mendoga (Valstybės (Lietuvos karaliaus Mindaugo karūnavimo) diena)
- 15 sierpnia: Zielna (Žolinės), Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny (Švč. Mergelės Marijos ėmimo į dangų diena)
- 1 listopada: Dzień Wszystkich Świętych (Visų Šventųjų diena)
- 25-26 grudnia: Boże Narodzenie (Kalėdos)
Święta narodowe oraz religijne
Litwa jest wyłącznym krajem katolickim spośród byłych republik ZSRR.
- 6 stycznia: Trzech Króli (Trys karaliai)
- 25 stycznia: Środek zimy (Pusiaužiemis)
- 2 lutego: Gromnice (Grabnyčios), Dzień Perkuna (Perkūno diena), Ofiarowanie Pańskie („Kristaus Paaukojimo šventė")
- pomiędzy 5 lutego oraz 6 marca: Zapusty (Užgavėnės)
- następny dzień po Zapustach: Popielec (Pelenų diena)
- 1 kwietnia: Dzień kłamcy czyli Prima Aprilis (Melagio diena)
- od Zapustów do Wielkanocy: wielki post (Gavėnia)
- tydzień przed Wielkanocą: Niedziela palmowa (Verbų sekmadienis)
- 23 kwietnia: Jurginės, Dzień pastucha (Ganiklio diena)
- 8 maja: Św. Stanisława (Šv. Stanislovas), Cybulinis (Cibulinis)
- 13 maja: Dzień Miłości (Meilės diena), Święto bogini Miłdy (deivės Mildos verte)
- 6 tygodni po Wielkanocy: Szesztines (Šeštinės) czyli Wniebowstąpienie Pańskie (Kristaus dangun įžengimo šventė)
- 7 tygodni po Wielkanocy: Zielone Świątki (Sekminės)
- 8 września: Szilines (Šilinės) czyli Narodzenie Najświętszej Marii Panny (Švč. Mergelės Marijos gimimo diena)
- od końca listopada do Wigilii: Adwent (Adventas)
- 24 grudnia: Wigilia Bożego Narodzenia (Kūčios)
Inne (nie tradycyjne) święta obchodzone na Litwie
Galeria fotografii
Sprawdź też
Przypisy
- ↑ Dane za CIA The World Factbook: the-world-factbook (ang.). [dostęp 24 kwietnia 2009]. Odmienne źródła podają także powierzchnię 65 300 albo 65 303 km² np.: Ambasada Republiki Litewskiej w Polsce (pol.). [dostęp 24 kwietnia 2009].
- ↑ Wstępne dane ze spisu powszechnego zakończonego 9 maja 2011 roku Statistikos Departamentas (lit.). [dostęp 16-05-2011]. Dane szacunkowe Statistikos Departamentas na lipiec 2011 roku wynoszą 3 218 100 Statistikos Departamentas (lit.). [dostęp 13-07-2011]. CIA The World Factbook szacuje liczbę mieszkańców Litwy w lipcu 2011 na ok. 3 535 547: CIA: The World Factbook. Lithuania (ang.). [dostęp 17-05-2011]. World Gazetteer szacuje liczbę mieszkańców Litwy w 2010 na ok. 3 327 188: world-gazetteer.com: World Gazetteer. Lithuania (ang.). [dostęp 17-05-2011].
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2010: IMF: World Economic Outlook Database, October 2010: Report for Selected Countries and Subjects – Lithuania. [dostęp 15 stycznia 2011].
- ↑ Podawane są dwa regiony: Europa Północna na stronie Narodów Zjednoczonych albo Europa Wschodnia na stronie CIA World Factbook
- ↑ United Nations Statistics Division- Standard Country and Area Codes Classifications (M49)
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Statistikos Departamentas nullwww.stat.gov.lt/en/pages/view/?id=1360
- ↑ Spotkać się da się także z długością szacowaną na 99 km.
- ↑ Dane dotyczące granic lądowych nie są ostateczne, albowiem nie jest zakończona demarkacja granic. Z uwagi na z tym dane pochodzące z wielorakich źródeł potrafią się diametralnie różnić.
- ↑ Dane za Statistikos Departamentos [1]. CIA The World Factbook [2] podaje długość na 1613. Spotkać się da się także z długością szacowaną na 1273 km.
- ↑ Dane za Statistikos Departamentos [3]. CIA The World Factbook [4] podaje długości granic odpowiednio: Białoruś 653 km, Łotwa 588 km Polska 103,7 km Rosja 267,8 km. Spotkać się da się także z następującymi wartościami: Białoruś 502 km, Łotwa 453 km Polska 91 km Rosja 227 km.
- ↑ 11,0 11,1 Meteorologiniai rekordai Lietuvoje (lit.)
- ↑ meteo.lt
- ↑ 13,0 13,1 LIETUVA Kompiuterinė enciklopedija – Ežerai
- ↑ 14,0 14,1 FAO (FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS) nullwww.fao.org/
- ↑ 15,0 15,1 FAO Fishery Country Profile – THE REPUBLIC OF LITHUANIA
- ↑ 16,0 16,1 Podano za: 1. Komisją Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej (KSNG)[5], 2. Mapy Wileńszczyzny, cząstka V powiaty pozawileńskie oraz indeks nazw geograficznych do map części I-V; wyd. marpress; Gdańsk, 3. Polskie nazwy geograficzne świata, cząstka II Europa Wschodnia oraz Azja; Państwowa Służba Geodezyjna oraz Kartograficzna, Podstawowy Geodeta Kraju; Warszawa 1996
- ↑ Aukštaitijos nacionalinis parkas – About us
- ↑ Statistikos Departamentas nullwww.stat.gov.lt/en/pages/view/?id=1364
- ↑ CIA The World Factbook https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lh.html
- ↑ Gyventojų skaičius. Požymiai: mėnuo - Rodiklių duomenų bazėje
- ↑ 21,0 21,1 21,2 Dane szacunkowe na 1 stycznia 2007 roku podane za Statistikos Departamentas
- ↑ Skandal w litewskiej TV: Przed kamerami zerwano tabliczkę z polską nazwą ulicy
- ↑ CIA - The World Factbook (ang.). Central Intelligence Agency. [dostęp 2010-07-29].
- ↑ Aktualne dane dotyczące religii na Litwie.
- ↑ Dane szacunkowe na 1 stycznia 2008 roku podane za Statistikos Departamentas
- ↑ Jerzy Ochmański: Historia Litwy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 128. ISBN 83-04-03107-8.
- ↑ Piotr Niwiński: Ponary : miejsce ludzkiej rzeźni. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2011, s. 26.
- ↑ Zob. Dominik Szulc, Wilno – centrum obchodów Tysiąclecia Litwy oraz Europejska Stolica Kultury w 2009 roku, "Histmag.org", 5 lipca 2009.
- ↑ Rolnictwo ekologiczne na Litwie
- ↑ 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 CIA World Factbook
- ↑ 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 EURYDICE – Systemy Edukacyjne w Europie – Litwa (pol.) (pdf)
- ↑ 32,0 32,1 Encyklopedia PWN
- ↑ 33,0 33,1 Lithuania. (2008). Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica.
Linki zewnętrzne
|
Państwa Europy |
|
|
|
 |
|
Państwo nieuznawane
na arenie międzynarodowej |
|
|
| Terytoria zależne |
|
|
| Państwo sui generis/terytorium sporne |
|
|
- ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo.
- ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.
|
|
.png&filetimestamp=20060901095033){kind=small}
.svg&filetimestamp=20080601091850){kind=small}
.svg&filetimestamp=20080601211724){kind=small}
.svg&filetimestamp=20080219214954){kind=small}
.svg&filetimestamp=20110220032552){kind=small}
_-_cathedral.jpg&filetimestamp=20110902135251)
