Malta, Republika Malty (Repubblika ta' Malta, Republic of Malta) – państwo wyspiarskie leżące w Europie Południowej, na Morzu Śródziemnym, na południe od Sycylii.
Ustrój polityczny
-
Malta jest republiką z jednoizbowym parlamentem.
Po ostatnich wyborach, które odbyły się w 2008, w parlamencie zasiadają dwie partie:
Partie te dzielą pomiędzy siebie mandaty w parlamencie nieprzerwanie od 1971. nieoczekiwanie nich są też inne drobne partie m.in.:
Od 1 maja 2004 Malta jest członkiem Unii Europejskiej.
Podział administracyjny
-
W 1993 roku stał się ustanowiony podział administracyjny Malty obejmujący Maltę (wyspę) oraz Gozo. Powstało 68 samorządów, 54 na Malcie oraz 14 na Gozo.
Geografia
-
Osobny artykuł: Geografia Malty.
W skład archipelagu Wysp Maltańskich wchodzą wyspy: Malta, Gozo, Comino, Cominotto, Wyspy Św. Pawła (dwie wysepki obok siebie) oraz Filfla, będące wierzchołkami wapiennego masywu, pełnego głębokich zatok oraz dolin.
Klimat
Malta leży w strefie klimatycznej śródziemnomorskiej. Nie są tu ostre wiatry, mgły, śnieg czy mróz. Średnia temperatura waha się od +14,1°C w zimie (listopad–kwiecień) do +32,0°C latem (maj–październik). Nasłonecznienie odpowiednio 6,8 godz. zimą oraz 10,2 godz. latem. Opady, przeważnie deszcz, pojawiają się z reguły w okresie zimy. Roczna suma opadów wynosi 578 mm.
Historia
Początki cywilizacji na Malcie sięgają aż 5200 lat p.n.e., kiedy trafili tu z Sycylii pierwsi osadnicy. Około 3500 lat p.n.e. w miejscowości Ġgantija na wyspie Gozo była wzniesiona świątynia. Podobne budowle powstały później także w innych miejscach, zarówno na Gozo jak oraz na Malcie.
Malta, która jest dogodnym miejscem do kontrolowania centralnego oraz wschodniego basenu Morza Śródziemnego, wielokrotnie na przestrzeni dziejów przechodziła z rąk do rąk.
Około 800 p.n.e. założyli tu swoje osiedla Fenicjanie, a 300 lat później wyspę podbili Kartagińczycy. W 257 p.n.e. miał miejsce pierwszy atak Rzymian oraz w 218 p.n.e. Malta przeszła pod władanie Imperium Rzymskiego. W 60 n.e. na mieliźnie u brzegów wyspy rozbił się statek przewożący do Rzymu, jako więźnia, św. Pawła, który nawrócił Maltę na chrześcijaństwo. W 395 po podziale Imperium Rzymskiego wyspa znalazła się we władaniu Cesarstwa Wschodniego ze stolicą w Konstantynopolu. W 870 była zdobyta przez Arabów, a w 1090 przez Normanów oraz przyłączona do księstwa sycylijskiego, a następnie Królestwa Sycylii.
W 1530 cesarz Karol V Habsburg przekazał wyspę jako lenno wydalonemu z Rodos zakonowi joannitów (Kawalerów Maltańskich) za opłatą roczną w wysokości jednego sokoła maltańskiego[1]. 18 maja 1565 zaczął się atak liczącej około 40 tys.[2] żołnierzy armii tureckiej. Obrońcom, w skład których wchodziło kilkuset rycerzy zakonnych, 2 tys. żołnierzy hiszpańskich oraz około 6 tys. ludności cywilnej, udało się ten atak całkowicie odeprzeć prawie cztery miesiące później, 8 września (Wielkie Oblężenie Malty). Dla uczczenia zwycięstwa Wielki Mistrz Jean Parisot de la Valette wzniósł w 1566 miasto, nazwane od jego nazwiska Valletta. Miasto to stało się później stolicą Malty. W 1798 zdążająca do Egiptu flota francuska zaatakowała oraz zdobyła wyspę. Napoleon Bonaparte nakazał rycerzom zakonu w ciągu kilku dni opuścić Maltę. Po kilku miesiącach niezadowoleni z rządów francuskich mieszkańcy wyspy wzniecili powstanie oraz wspomagani przez Króla Sycylii oraz Brytyjczyków w 1800 zmusili wojska francuskie do poddania się. Malta przeszła pod protekcję Wielkiej Brytanii.
Satelitarne zdjęcie Malty
-
Osobny artykuł: Malta (kolonia).
Trwający od 1814 do 1815 kongres wiedeński ustanowił Maltę kolonią brytyjską. Wyspa stała się brytyjskim "niezatapialnym lotniskowcem" oraz bazą okrętów podwodnych w czasie II wojny światowej, stwarzając poważne zagrożenie dla dostaw zaopatrzenia dla wojsk Osi w Afryce Północnej. Malta także wymagała dostaw. Wojska Osi „oblegały” wyspę, niszcząc konwoje z zaopatrzeniem płynące na Maltę, intensywnie ją bombardując oraz zastawiając minami. Spowodowało to czasową utratę przez aliantów możliwości podejmowania działań zaczepnych z Malty. Niemcy zrezygnowali jednak z planowanej inwazji koncentrując wysiłki na zdobyciu Egiptu. Po oblężeniu, kiedy przydział chleba dla cywilów spadł do niecałych 300 gramów, wyspa w 1942 była odznaczona Krzyżem Jerzego.
-
Osobny artykuł: Oblężenie Malty.
W 1947 Malta uzyskała autonomię wewnętrzną, a w 1963 proklamowane było powstanie Państwa Maltańskiego. Rok później Malta uzyskała całkowitą niepodległość jako członek brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Podpisany stał się też układ obronny z Wielką Brytanią, który zezwalał na utrzymanie na Malcie brytyjskich baz wojskowych. W 1967 układ ten stał się zerwany oraz dopiero po czterech latach udało się wynegocjować prowizoryczne porozumienie. 13 grudnia 1974 proklamowana była Republika Malty (Repubblika ta' Malta). 1 maja 2004 Malta przystąpiła do Unii Europejskiej.
Sprawdź też
Gospodarka
W II połowie lat 80. XX wieku szybki rozwój gospodarczy kraju, do niedawna silnie związanego z Wielką Brytanią (brytyjskie bazy wojskowe, stocznie remontowe, przemysł metalowy). Po 1987 prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych, napływ kapitału zagranicznego oraz rozwój nowoczesnej gałęzi przemysłu. Wzrost produktu krajowego brutto o 1,4% (2005). Przemysł wytwarza 23% PKB, rolnictwo — 3%, pozostałą cząstka — usługi 2003. PKB na 1 mieszkańca w 2005 wynosił w parytecie siły nabywczej 18800 dolarów amerykańskich. Główną gałęzią gospodarki Malty jest turystyka.
Demografia
| 2003 r. |
| Liczba ludności |
399 867 |
| Ludność wedle wieku |
| 0 – 14 lat |
19,5% |
| 15 – 64 lat |
67,5% |
| ponad 64 lata |
13% |
| Wiek (mediana) |
| W całej populacji |
37,2 lat |
| Mężczyzn |
35,6 lat |
| Kobiet |
38,8 lat |
| Przyrost naturalny |
0,73% |
| Współczynnik urodzeń |
12,75 urodzin/1000 mieszkańców |
| Współczynnik zgonów |
7,8 zgonów/1000 mieszkańców |
| Współczynnik migracji |
2,34 migrantów/1000 mieszkańców |
| Ludność wedle płci |
| przy narodzeniu |
1,09 mężczyzn/kobiet |
| poniżej 15 lat |
1,08 mężczyzn/kobiet |
| 15 – 64 lat |
1,02 mężczyzn/kobiet |
| powyżej 64 lat |
0,72 mężczyzn/kobiet |
| Umieralność noworodków |
| W całej populacji |
5,62 śmiertelnych/1000 żywych |
| płci męskiej |
5,87 śmiertelnych/1000 żywych |
| płci żeńskiej |
5,34 śmiertelnych/1000 żywych |
| Oczekiwana długość życia |
| W całej populacji |
78,43 lat |
| Mężczyzn |
75,94 lat |
| Kobiet |
81,14 lat |
| Rozrodczość |
1,91 urodzin/kobietę |
Religia
-
-
-
Malta jest uważana za najbardziej katolicki kraj w Europie (poza Watykanem). Około 98% Maltańczyków to katolicy. Praktykuje 52,6% wiernych (od 36% do aż 88%), co jest absolutnym ewenementem w skali Europy. Pozostałe to inne grupy chrześcijaństwo (w tym Protestantyzm - 0.5% oraz Świadkowie Jehowy – 0,2%) oraz mniejsze grupy imigrantów wyznające islam oraz inne religie. W stolicy istnieje niewielka społeczność żydowska.
Biblia podaje, że u wybrzeży Malty rozbił się statek, którym płynął Paweł. W czasie trzymiesięcznego pobytu na tej wyspie apostoł uzdrowił ojca Publiusza oraz wielu innych chorych[3].
Kultura
Święta państwowe
| Data |
Nazwa polska |
Nazwa maltańska |
Nazwa angielska |
| 31 marca |
Dzień Wolności |
Jum il-Ħelsien |
Freedom Day |
| 7 czerwca |
siódmy czerwca |
Is-Sette Giugno |
Sette Giugno |
| 8 września |
Matki Boskiej Zwycięskiej |
Jum Il-Vitorja |
Our Lady of Victories |
| 21 września |
Dzień Niepodległości |
Jum I-Indipendenza |
Independence Day |
| 13 grudnia |
Dzień Republiki |
Jum ir-Repubblika |
Republic Day |
- Dzień Wolności – 31 marca 1979 – ostatnie jednostki wojsk brytyjskich opuściły Maltę.
- Sette Giugno z wł. 7 czerwca – 7 czerwca 1919 – wojska angielskie siłą stłumiły demonstracje w Valletcie, zginęło 3 demonstrantów a kolejny z demonstrantów zmarł, na skutek odniesionych ran, następnego dnia.
- Matki Boskiej Zwycięskiej – 8 września 1565 – wojska tureckie odstąpiły od oblężenia Malty.
- Dzień Niepodległości – 21 września 1964 – uzyskanie przez Maltę niepodległości.
- Dzień Republiki – 13 grudnia 1974 – proklamowanie Republiki Malty
Transport samochodowy
Na Malcie obowiązuje ruch lewostronny. Maksymalna prędkość w terenie zabudowanym wynosi 50 km/h, poza — 80 km/h.
Maltańska kuchnia
-
Osobny artykuł: Kuchnia maltańska.
Przypisy
- ↑ Stephen O'Shea: Morze Wiary - islam oraz chrześcijaństwo w świecie śródziemnomorskim doby średniowiecza. Wyd. I. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS, 2009, s. 289. ISBN 978-83-7510-087-7.
- ↑ Historia Wielkiego Oblężenia znana jest tylko ze źródeł chrześcijańskich, trudne jest więc dokładne oszacowanie sił tureckich. Zależnie od źródeł liczba atakujących waha się od 20 do nawet 100 tys., jednak najczęściej podawana oraz nader prawdopodobna to 40 tys.
- ↑ Dz 28:1, 7-9, 11
Sprawdź też
Sprawdź hasło
Malta w Wikisłowniku
Linki zewnętrzne
|
Państwa Europy |
|
|
|
 |
|
Państwo nieuznawane
na arenie międzynarodowej |
|
|
| Terytoria zależne |
|
|
| Państwo sui generis/terytorium sporne |
|
|
- ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo.
- ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.
|
|
