Meteoryt – pozostałość drobnego skalnego ciała niebieskiego (meteoroidu) przyciągniętego przez wydatnie większe ciało niebieskie, która w postaci ciała stałego dotarła do jego powierzchni. Badaniem meteorytów oraz wszystkich aspektów z nimi związanych zajmuje się meteorytyka.
Definicje
Gdyż pojęcia meteoroidu, meteoru oraz opisywanego meteorytu są wielokrotnie mylone ze sobą, istotne jest wskazanie różnic pomiędzy nimi:
Meteoroidy są to najmniejsze ciała znajdujące się w kosmosie. Powstały podczas formowania się układu słonecznego, miało to miejsce 4,5 miliarda lat temu. Najwięcej meteoroidów krąży pomiędzy orbitami Marsa oraz Jowisza. W przestrzeni kosmicznej meteoroidy zderzają się ze sobą przez co wypadają ze swoich orbit oraz nieraz wpadają na kurs kolizyjny z Ziemią. Te, które wpadną w atmosferę ziemską, przelatują przez nią z początkową prędkością ok. 20 km/s, a na skutek oporu powietrza wyhamowują na wysokości 20-40 km, rozgrzewając się oraz świecąc. Ich świetlne ślady nazywa się meteorami. W trakcie hamowania, na skutek wzrostu temperatury, następuje najczęściej całkowite unicestwienie takiego meteoroidu. Jednak czasami, w przypadku większych obiektów, zdarza się, że ich ocalałe części docierają do powierzchni Ziemi oraz to one właśnie nazywane są meteorytami.
Większe meteoroidy przy wkraczaniu w atmosferę, ze względu na dużą masę oraz prędkość, rozpadają się oraz spadają na powierzchnię Ziemi jako „deszcz meteorytowy”. Powierzchnię spadku nazywamy elipsą rozsiania.
Nazewnictwo
Meteoryty otrzymują nazwy zgodnie z miejscem upadku albo znalezienia. Meteoryt, po znalezieniu, może otrzymać nazwę, najbliższego charakterystycznego punktu geograficznego np. rzeki (np. Meteoryt Willamette), góry, pasma górskiego (np.Meteoryt Sikhote-Alin), jeziora (np. Meteoryt Tagish Lake), miasta (np. Meteoryt Viedma) albo wioski. Nazwy meteorytów nadawane są w języku kraju, w którym spadł oraz nie podlegają zmianie nawet jeśli po pewnym czasie ulegają zmianie nazwy geograficzne, miejsca upadku. Gdy w tym kraju nie używa się alfabetu łacińskiego, nazwa meteorytu zapisywana jest w angielskiej transkrypcji fonetycznej. W przypadku stwierdzenia, że pewne znajdowane w wielorakich okresach czasu na danym terenie, okazy meteorytów należą do tego samego spadku (upadek w formie deszczu meteorytowego), nadaje się im jedną wspólną nazwę.
Meteoryty ziemskie
Klasyfikacja
-
Pobranie meteorytu na Antarktydzie
Ziemskie meteoryty są w wielkościach od drobnych okruchów do kilku metrów. Z uwagi na skład mineralogiczny meteoryty dzieli się na:
Skład mineralny
Ponadto związane z uderzeniami są tektyty powstające ze skał ziemskich w wyniku uderzenia meteorytu (zob. → metamorfizm impaktowy).
Pochodzenie
Obserwacje astronomiczne stacji połączonych sieciowo pozwoliły na określenie orbit spadających meteorytów. Dowodzą one, że przeważajaca ilość meteorytów pochodzi spośród kolidujących pomiędzy sobą planetoid, które wypadając z orbit, wpadły w orbitę Ziemi. Przeważajaca ilość tych planetoid tworzy pas pomiędzy orbitami Marsa oraz Jowisza. Pochodzenie pozostałych meteorytów jest raczej nieokreślone. Bardzo nieliczną grupą są meteoryty przybyłe z Marsa (między innymi słynny meteoryt ALH 84001) oraz ziemskiego Księżyca. Wiek większości meteorytów szacowany jest na 4,5 miliarda lat. Jest to wiek powstania naszego układu słonecznego. Równocześnie wspomniane już powyżej marsjańskie oraz księżycowe meteoryty są bardzo młodymi skałami, które szacowane są na nie więcej niż 360 milionów lat. Najstarszymi jednak utworami, zaliczanymi do pramaterii, są chondryty węgliste, najprawdopodobniej pochodzące spoza Układu Słonecznego.
Rozpoznawanie meteorytów
Makroskopowo da się zauważyć we wszystkich typach meteorytów tak zwaną skorupę obtopieniową, zwykle koloru czarnego, rzadziej beżowego, w miarę upływu czasu skorupa ta ulega wietrzeniu. Poza tym, typowe są także regmaglipty – rzeźba powierzchniowa uformowana podczas przelotu poprzez atmosferę.
Mikroskopowo najłatwiej od skał ziemskich odróżnić meteoryty klasyfikowane jako chondryty. Meteoryty te zawierają chondry – sferyczne struktury krystaliczne średnicy od submilimetrowej nawet do przekraczającej centymetr, które powstają jedynie w warunkach nieważkości oraz próżni. Ponadto wyróżnia je wielokrotnie wysoka zawartość niklu oraz obecność minerałów, których na Ziemi nie spotykamy jak także niespotykane proporcje zawartości wielorakich izotopów tlenu. Przeważajaca ilość meteorytów (pomijając silnie magnetyczne meteoryty żelazne), wykazują się różnym stopniem magnetyzmu. Pospolite chondryty są proste do wykrycia za pomocą silnego magnesu, ale trzeba uwzględnić też to, że pewne skały ziemskie także reagują na magnes.
Meteoryty pozaziemskie
W 1969 roku znaleziono na Księżycu pierwszy pozaziemski meteoryt Bench Crater. W 1971 roku podczas misji Apollo 15 znaleziono drugi meteoryt na Księżycu Hadley Rille.
W 2005 roku Opportunity natknął się na żelazny meteoryt na powierzchni Marsa nazwany Heat Shield Rock[1]. W lipcu 2009 roku ten sam łazik znalazł na powierzchni Marsa większy meteoryt nieformalnie nazwany Block Island[2] oraz w październiku Shelter Island. Były to pierwsze meteoryty odkryte na innej niż Ziemia planecie.
Ciekawostki
Największy meteoryt odnaleziono w roku 1920 w Namibii (meteoryt Hoba)[3]
Sprawdź też
Przypisy
Linki zewnętrzne
