Ten artykuł dotyczy pieniądza. Sprawdź też:
Moneta - rzymska personifikacja pieniądza.
Moneta – przeważnie metalowy znak pieniężny, o określonej formie, opatrzony znakiem emitenta. Emitent gwarantował umowną wartość monety. Pierwotnie wartość ta zbliżona była do rynkowej wartości kruszców zawartych w monecie.
Pierwsze monety powstały w VII w. p.n.e. w Lidii (dzisiejsza Turcja). Były one wykonane z elektrumu (stopu złota oraz srebra, naturalnie występującego w poniektórych rzekach Azji Mniejszej) oraz miały owalny kształt. Następnie, monety zostały rozpowszechnione w Basenie Morza Śródziemnego przez Fenicjan oraz Greków. Metalowe pieniądze wykształciły się także niezależnie w Chinach oraz Indiach.
Główne elementy składowe monety to: awers oraz rewers (strona zawierająca informacje o emitencie oraz strona odwrotna), otok, rant, rzadziej egzerga. Poza tym, podczas opisywania monetę dzieli się na dwa pola (lewe oraz prawe) oraz odcinek. Monety bywają także źle dośrodkowane, czy posiadać odwrócony kierunek stempla.
Monety potrafią posiadać zróżnicowane kształty: poza oczywistym okrągłym, bywają także kwadratowe, prostokątne (tzw. klipy) albo wielokątne (np. współczesny bilon iracki). Są także monety z dziurą pośrodku. Wykonuje się je najczęściej z: metali (np. srebro, złoto, miedź, platyna) oraz ich stopów (np. brąz, mosiądz). Najmniejszą znaną monetą był hemitetartemoron (1/8 obola) z Aten - 2mm, natomiast największą 1000 mohurów z imperium Mogołów wybite w Agrze w 1613 r. - 203 mm, 12 kg.
Współcześnie powstało zjawisko tzw. monet kolekcjonerskich, emitowanych bądź to przez banki centralne, bądź to przez prywatnych emitentów. Przeważnie są one bite w niskich nakładach oraz sprzedawane w cenach nie mających przełożenia na ich wartość nominalną. W kwestii nadania prywatnym emisjom wyglądu zbliżonego do prawdziwych monet parę krajów bądź dominiów, wielokrotnie nie mających nawet własnej waluty, udostępnia za opłatą własne znaki państwowe, które emitent może umieścić na swoich wyrobach. Należą do nich m.in. Kongo, Armenia, Somalia, Wyspy Cooka, Niue, Wyspy Kokosowe, Palau oraz inne. Wykorzystanie tych znaków nie jest ograniczone w żaden sposób oraz bywa zawarte na dowolnym produkcie, za który była wniesiona odpowiednia opłata. Emisje takie, w celu przyciągnięcia niedoświadczonych kolekcjonerów posiadają wielokrotnie niezwykłe kształty: trójkąta - 2 dolary z Wysp Cooka, czterolistnej koniczyny czy okręgu zawierającego buteleczkę wody z Lourdes (sygnowane przez Palau), gitary (sygnowane przez Somalię), posiadają niezwykłe dodatki - jak np. dioda w "monecie" Niue, czy są wykonane z tworzyw nie nadających się do tworzenia prawdziwych monet, jak np. drewniane "monety" Konga czy plastikowe Wysp Kokosowych.
Tzw. monety kolekcjonerskie są monetami tylko de jure (dotyczy to z reguły emisji banków centralnych, przeważajaca ilość emisji prywatnych nie spełnia oraz tego warunku), a nie de facto, albowiem nie ma praktycznej możliwości zastosowania ich jako środka wymiany pieniężnej.
Monety kruszcowe oraz bilon to dwie całkowicie inne rzeczy. Wartość tych pierwszych jest uzależniona w zasadniczej mierze od ilości oraz wartości znajdujących się w nich metali. Bilon natomiast to pieniądz zdawkowy (fiducjonalny), tak jak banknoty. Jego wartość jest ustalona przez emitenta.
Spotykane nazwy rodzajowe monet
- antoninian, argenteus, as, aureus
- ban, berlinka, blanc guenar (blanca), boratynka, brakteat
- castellano, cekin, cent, centisimo, centym, centavo, crown, cruzado, cwancygier, czerwoniec, czerwony złoty, czworak,
- darejka, denar, denga, dienieżka, dinar, dirhem, dolar, donatywa, drachma, dublon, dukat, dupondius, dwojak, dżaital
- écu, efraim, escudo, euro, excelente
- fenig, firka, floren
- grajcar, grosz, gulden, gwinea
- halerz
- imperiał
- klipa, kopiejka, krajcar, kwartnik
- lepta, lepton, liwr, ludwik=luidor
- maravedí (jednostka obliczeniowa wyprawy Kolumba), marka
- napoleondor, nobel
- obol, ort
- para, penni, pens, piastr, peso d'oro patrz: castellano, pistol, portugał, połuszka, półgrosz, półkopek, półtorak
- quadrans, quinarius
- real, rubel
- semis, sen, sestercja, siliqua, skojec, skud, soldo, solid, srebrnik, stotinka, suweren, sykl, szeląg, szóstak, szyling
- tael, talar, ternar (trzeciak), trias, triens, trojak, turnar, tymf
- złoty
Bibliografia
- James Mackay, Przewodnik początkującego kolekcjonera monet, Bellona, Warszawa 2000, ISBN 83-11-09083-1
- Andrzej Mikołajczyk, Leksykon numizmatyczny, Warszawa 1994
Sprawdź też
Sprawdź hasło
moneta w Wikisłowniku
