|
|
Ten artykuł trzeba dopracować zgodnie z zaleceniami edycyjnymi:
Należy dopisać historię NIK od 1952 roku..
Dokładniejsze informacje o tym, co trzeba poprawić, być może leżą na stronie dyskusji tego artykułu.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
Siedziba Najwyższej Izby Kontroli w Warszawie. Listopad 1939
Najwyższa Izba Kontroli – państwowy organ kontroli, podlegający bezpośrednio Sejmowi. W zakresie NIK-u jest m.in.: kontrolowanie działalności organów państwa (administracji rządowej), NBP, osób prawnych działających na rzecz państwa, organizacji państwowych. Podstawowym zadaniem kontroli prowadzonych przez NIK jest dostarczanie Sejmowi oraz opinii publicznej informacji o działaniach państwa, które są oceniane pod kątem: legalności, gospodarności, celowości oraz rzetelności. Szczególną, konstytucyjną rolę zajmuje opinia NIK w procedurze zatwierdzania przez Parlament sprawozdania budżetowego Rządu.
Historia
Najwyższa Izba Kontroli była powołana 8 lutego 1919 na mocy dekretu wydanego przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego z dnia 7 lutego 1919 roku (Dziennik Praw Państwa Polskiego z 8 lutego 1919 roku, numer 14, pozycja 183).
Reaktywowana w 1949 jako organ niezależny od rządu, w latach 1952–1957 w jej miejsce założono Ministerstwo Kontroli Państwowej, przywrócona po 1957.
Księstwo Warszawskie (1807-1815)
Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego 1807 r., tworząc parlament czy też różnego rodzaju organy, w tym organizacje kontrolne skorzystano w pewnej części ze wzorców francuskich. Na podstawie ustaleń Drezna 22 lipca 1807 roku Napoleon I nadał konstytucję Księstwu Warszawskiemu.
W ustawie o konstytucji nie ma jednak wskazań, co do funkcjonowania kontroli państwowej. 2 marca 1809 roku rozpoczęła swoją działalność Główna Izba Obrachunkowa (GIO), w związku z dekretem króla Fryderyka Augusta. GIO przygotowywana była przez specjalną komisję, pośród której dominowały dwie koncepcje: francuska oraz pruska. Koncepcja francuska opierała się na wyposażeniu Izby w uprawnienia jurysdykcyjne oraz nader szerokie prawa do czynności pokontrolnych, z tym że pruska Izba Obrachunkowa takich uprawnień nie posiadała, prowadząc zasadniczo kontrolę następczą, bez możliwości odwołania się do jakichkolwiek środków imperatywnych".
Zdecydowano się na rozwiązanie francuskie, jednak uprawniania zastosowano takie jak w pruskiej Izbie. Wówczas zmniejszono znaczenie Sejmu a tym samym panujący mógł powoływać oraz kontrolować rząd za pomocą GIO. Do sprawnego pełnienia funkcji kontrolnych powołano Najwyższa Komisję Egzaminacyjną. Ustaliła ona co urzędnicy powinni umieć oraz jak trzeba sprawdzać pozyskiwane przez nich umiejętności. Utworzono także trzyletnią Szkołę Prawną, Wyższą Szkołę Nauk Administracyjnych z dwoma kierunkami Administracja oraz Prawo. Dążono do wykształcenia kadry urzędniczej, posiadających odpowiednia wiedzę.
Ministrowi Skarbu podporządkowano Administrację Skarbową. Utworzono jednostki administracyjne skarbu: Biuro Generalne Stempla, Dyrekcję Loterii oraz wydział Administracji Soli, Kasę Generalną, Dyrekcję Generalną Dóbr oraz Lasów Narodowych, do lepszego działania GIO. Poza tym na obszarze Księstwa, czyli w terenie funkcjonowały departamentalne Dyrekcje Skarbu wraz z Kasą Główną Dochodów Publicznych. Dyrekcje podlegały na nadzorowi ministra prefektów.
Główna Izba Obrachunkowa składała się z prezesa, któremu podlegało 4 konsyliarzy jako radcy obrachunkowi, 5 rachmistrzów, 4 kancelistów, posługacz oraz asesorów powoływanych oraz odwoływanych przez króla. Jeżeli dochód oraz rozchód przekraczał 500 zł rocznych rachunków wydawanych przez kasy publiczne, to te rachunki kontrolował GIO. Przysyłane one były w określonym terminie. Ówczesna kontrola GIO miała 2 etapy:
- formalny, dokonywali jej rachmistrze
- legalny oraz zgodny z preliminarzem budżetowym, realizowanym przez konsyliarzy oraz asesorów.
W razie jakichś niezgodności GIO na podstawie Dekretu mogło kontrolować gospodarność a nawet celowość wydatków. Ta kontrola jest możliwa wówczas, kiedy pieniądze nie wpłynęły, wpłynęły ale w późniejszym terminie albo w innej walucie.
O takich czy podobnych nieprawidłowościach, GIO informowało panującego za pomocą Rady Stanu.
Królestwo Polskie (Kongresowe) (1815-1830)
Rok 1815 przyniósł zmiany nie tylko w kontroli, ale w terytorium oraz polityce Polski. Był to okres upadku Napoleona oraz obrady kongresu wiedeńskiego. Na jego podstawie założono Królestwo Polskie. Pomimo tego kontynuowano istnienie GIO z pewnymi zmianami.
Po nadaniu nowej konstytucji ogłoszonej 24 XII 1815 r., przez cara Aleksandra I, art.78 poświęcono regulacji kontroli. Opisano w nim, że Izba zależy tylko od króla oraz że zajmuje się rewizją rachunków oraz zakwitowanie zdających rachunków. Nazwę zmieniono z GIO na Izbę Obrachunkową Królestwa Polskiego, z prezesem na czele.
Działalność Izby polegała na kontroli rachunków państwowych oraz informowaniu o niedociągnięciach władz wyższych. W razie niezgodności trzyosobowy skład powoływany przez Izbę, wydawał wyrok. Mógł on nakazać zapłatę zaległości w określonym terminie. Możliwość nakładania kar pieniężnych wiązała się z możliwością zaskarżenia wyroków do Rady Stanu, w ciągu trzech miesięcy.
Kontroli dokonywano w 2 etapach:
- w pierwszej części przez niższych funkcjonariuszy II klasy
- druga przez rachmistrzów I klasy
Izba miała możliwość prowadzenia tzw. superwizji. Polegało to na sporządzaniu kwartalnych sprawozdań oraz ogólnego raportu o całorocznym finansowym stanie państwa oraz przekazaniu go panującemu.
Do pomocy Izbie założono Prokuratora Generalnego, powołanego na podstawie dekretu z 24 XI 1816 r. Podlegał on rządowi.
Gdyż pojawiały się głosy krytykujące ówczesną Izbę oraz jej zakres działania, wprowadzono nowe regulacje dekretem z 9(21) VIII 1821 r. Dekret stwierdzał, że Izba to organ scentralizowany z siedzibą w Warszawie. Prezes powoływany przez króla na wniosek namiestnika, kierował pracami Izby. Składał się on z 4 członków.
Nadano Izbie możliwość składania uwag do projektu budżetu. Tak też zmiany zatwierdzano po zgodzie panującego albo namiestnika oraz po zapoznaniu się z opinią Izby.
Kontrola Izby stała się następcza, merytoryczna oraz formalna wraz z kryteriami legalności, gospodarności oraz celowości wydatków. Izba mogła udzielić zatwierdzenia, jeśli z rachunkiem było wszystko w porządku, jeśli jednak miała zastrzeżenia mogły one być formalne albo merytoryczne. Jeżeli było to uchybienie formalne to "Izba mogła nałożyć karę pieniężną do wysokości stu złotych polskich". Przy uchybieniu merytorycznym także "orzekano karę pieniężną tzw. Decess, z tym że jeśli podstawą była pomyłka, kończyło się na obowiązku spłaty wyznaczonej kwoty, jeśli uchybienie było skutkiem przeniewierzenia Izba zawiadamiała odpowiednią Komisję Rządową celem wszczęcia postępowania sądowego".
Izba zdawała relacje ogólne w trzech częściach:
a) fundusze pozostające pod kontrola tzw. Komisji Skarbu
b) fundusze pozostające do dyspozycji innych Komisji Rządowych
c) fundusze depozytowe
Izba Obrachunkowa w porównaniu z GIO miała wówczas szersze uprawnienia, dostosowane do polskich realiów. Izba była w większej mierze podporządkowana Namiestnikowi, który sprawował nad nią nadzór.
Po powstaniu listopadowym (1830-1863)
Dekretem z 29 I 1831 r. wprowadzono zmianę, co do wyboru prezesa Izby. Związane jest to z powstaniem listopadowym oraz detronizacją cara, któremu Izba podlegała.
Podczas chwilowo odzyskanej niepodległości nowy Rząd starał się sprawnie funkcjonować w okresie powstania. Organizowano oraz powoływano nowe organy do pomocy powstańcom oraz do walki z Rosją.
Jednak po pewnym czasie powstanie upadło oraz nastąpiły represje wobec powstańców. Car zlikwidował cząstka organów państwowych w Królestwie, nadając tzw. Statut Organiczny 26 II 1832 r. Wskazywano w nim, że na czele Najwyższej Izby Obrachunkowej ( nazwa przekształcona z Izby Obrachunkowej), zajmującej się rachunkami Królestwa, stał Kontroler Generalny. Był on członkiem Rady Administracyjnej oraz Rady Stanu. Poszerzono także zakres kontroli. Komisji Rządowej Wojny nadano pełnomocnictwo kontroli oraz powołano specjalny komitet. Obliczał on straty, jakie poniósł skarb państwa oraz poszczególni obywatele w okresie powstania. Miał też sprawdzić stan majątkowy Królestwa.
Podczas składanych ogólnych sprawozdań o stanie finansowym państwa "Izba opracowała wiele uwag dotyczących m.in. postulatu zmiany w obowiązującej od 1811 r. w Królestwie opłaty stemplowej, usunięcia niegospodarności w lasach rządowych, zalecała połączenie Komisji Emerytalnej z Komisją Ubezpieczeń, podnosiła niedogodności opłat monopolu tytoniowego oraz wnioskowała zakończenie praktykowanego wydzierżawienia niestałych dochodów miast Królestwa, opowiadała się za rozszerzeniem działalności lombardu warszawskiego. Należy dodać, iż NIO nie tylko kontrolowała wykonanie budżetu Królestwa, lecz także aktywnie uczestniczyła w fazie jego układania.
Po powstaniu styczniowym (1863-1919)
Rok 1863 to następny ruch narodowowyzwoleńczy tzw. powstanie styczniowe. Niestety jak poprzednie nie trwało długo oraz było krwawo stłumione. Po jego upadku car zlikwidował resztę polskiego aparatu państwowego, likwidując tym samym resztkę polskości, rozpoczynając zaostrzoną rusyfikację.
Likwidacja nie ominęła też kontroli państwowej, dokonanej 1(13)I 1867 r., kiedy to NIO przestało istnieć. Kontrola ta była przeniesiona do Petersburga oraz zastąpiona rosyjskimi organami na terenie Królestwa. Były to cztery Izby z siedzibami kolejno w Warszawie, Lublinie oraz w Łomży. Podlegały one kierownictwu w Petersburgu. Na czele każdej z Izb stał zarządzający. Do jego dyspozycji należeli zastępcy oraz pomocniczy. Inspektorami byli starsi oraz młodsi rewidenci oraz rachmistrz.
Aby odpowiednio dokończyć rewizje rachunków do 1867. Powołano Czasową Izbę Kontrolującą w Warszawie. Jej rozwiązanie następowało z dniem ukończenia wyznaczonego zadania.
Taki stan rzeczy związany z kształtem kontroli przetrwał do 1919 r., kiedy to na nowo stworzono organ kontroli.
Podsumowanie okresu porozbiorowego
Podsumowując dokonania GIO a w późniejszym czasie NIO, była to kontrola państwowa znajdująca się na czele ówczesnych europejskich kontroli. Rozwijała się ona w dobie wojen, gdzie Polska naprzemiennie odzyskiwała oraz traciła wolność, by ostatecznie zostać jej pozbawioną. Pierwsze początki kontroli w Polsce jako wyodrębnionego organu, oparte były na wzorcach francuskich. Ulegała ona przekształceniom dostosowując zasady kontroli do realiów polskich.
Największym dokonaniem ówczesnej kontroli była możliwość wglądu do projektu budżetu, kontrola wykonania budżetu oraz możliwość kontroli pod względem kryteriów legalności, gospodarności czy celowości wydatków.
II Rzeczpospolita
Polska odzyskując niepodległość po I wojnie światowej nareszcie mogła rozpocząć kształtowanie swojego terytorium oraz organów administracyjnych państwa. Dotyczy to także kontroli, która na podstawie dekretu z 7 II 1919 r. powołała do życia Najwyższą Izbę Kontroli Państwa. Na jego czele stał Naczelnik Państwa, którym w tamtym okresie był Józef Piłsudski. NIKP zajmował się:
- kontrolą rachunków władz cywilnych, wojskowych, zakładów, przedsiębiorstw państwowych, urzędów oraz kontrola rachunków związanych z majątkiem państwowym,
- kontrolą rachunków zakładów, fundacji, instytucji, funduszów niepaństwowych otrzymujących dotację ze Skarbu Państwa
- kontrolą rachunków wydatków dochodów majątków oraz długów wyższych jednostek samorządowych oraz większych miast.
NIKP miał do dyspozycji trzy rodzaje kontroli: Wstępną (związana była w szczególności z inwestycjami państwowymi), Następczą (zwana także represyjna), Formalną (przedstawiają stan faktyczny). W skład NIKP wchodzili: prezes, wiceprezes, radcy. Aparat kontroli podlegał Naczelnikowi, ale miał pewien zawiązek z Sejmem. Do pomocy NIKP powołano 3 Izby terenowe. Ich siedzibami były Warszawa, Kielce, Lwów. W późniejszym czasie dołączyła w Kowlu, Poznaniu oraz Krakowie.
W 1921 roku nastąpiły kolejne zmiany związane z kontrola państwową. Powodem było nadanie nowej konstytucji tzw. Konstytucji Marcowej 17 III 1921 r. Ustawa z 3 czerwca 1921 roku o kontroli państwowej, powoływała do istnienia Najwyższą Izbę Kontroli, zastępując tym samym NIKP. Założono, że będzie ona działała kolegialnie, podlegając Prezydentowi RP, jednak pozostając niezależnym od Rządu. NIK działało na podstawie 2 zasad:
- każdego roku zobowiązana była do uchwalania budżety na następny rok
- przedstawienie rządowi sprawozdania z corocznego zamknięcia rachunków państwowych.
W porównaniu do kontroli z 1919 obecna posiadała dwa rodzaje kontroli była to kontrola faktyczna oraz następcza. Zrezygnowano z wstępnej, albowiem wiele osób miało wątpliwości, co do skuteczności działania wstępnego rodzaju kontroli. Skład kontroli państwowej ustalony był w ustawie, która wskazywała, że dzielił się on na: prezesa NIK wraz z dwoma wiceprezesami, NIK, Izby Okręgowe Kontroli.
"Prezes NIK był równorzędny ministrom, aczkolwiek nie wchodził w skład rządu, natomiast mógł zabierać głos na posiedzeniach Sejmu oraz Senatu, uczestnicząc osobiście albo delegując swych zastępców. Na żądanie Sejmu albo Senatu obowiązany był udzielać informacji albo wyjaśnień. Do uprawnień Prezesa NIK należało coroczne przesyłanie Ministrowi Skarbu preliminarza budżetowego Izby celem włączenia do budżetu państwa."
NIK dzieliło się na: Kolegium NIK, 4 departamenty, Wydział Personalny.
Kolegium NIK zajmowało się:
- sprawami związanymi z odwołaniem od orzeczeń Departamentów oraz Izb Okręgowych
- zamknięciem rachunków rok ubiegły
- sprawozdaniami związanymi z uwagami do budżetu
- ustalaniem zasad kontroli oraz rachunkowych oraz kasowych przepisów
- sprawy do rozstrzygnięcia powierzone przez Prezesa NIK
Ilość departamentów ustalał Prezes NIK. W departamentach powoływano kolegia. Orzeczenia kolegiów departamentów były natychmiastowo wykonywane. Od decyzji kolegiów da się było się odwołać do Kolegium NIK. Każdy kontrolowany podmiot miał na to 14 dni.
Zadaniem Kolegialnych departamentów było wypowiedzenie się o rewizji faktycznej oraz następczej oraz odnośnie zamknięcia poszczególnych rachunków.
Na Kolegium NIK składali się – prezes, 2 wiceprezesów, dyrektorzy departamentów oraz ich zastępcy. W skład Departamentów wchodzili: dyrektor, radcy, referenci, sekretarze, pomocnicy referentów, rachmistrzowie oraz kancelistów. Wydział Personalny składał się z – naczelnik, radcy, referenci, archiwiści, rachmistrze, kanceliści.
Izby Okręgowe Kontroli są organem równorzędnym do departamentów NIK. W Izbie tej działało kolegium a jej skład złożony był z prezesa, naczelników wydziału, wiceprezesa, sekretarzy, radców, referenci, archiwiści, rachmistrze, kanceliści oraz pomocnicy referentów.
Konstytucja kwietniowa (1935)
"Na pozycję oraz rolę NIK pewien wpływ wywarła Konstytucja z 23 kwietnia 1935 roku (Konstytucja kwietniowa), która stanowiła, że kontrola państwowa jest jednym z organów – obok rządu, Sejmu, Senatu oraz sądów – pozostającym pod zwierzchnictwem Prezydenta Rzeczypospolitej (art.3). W wyniku tego Konstytucja podporządkowała NIK Prezydentowi RP, co znalazło odzwierciedlenie w prerogatywach Prezydenta do powoływania oraz odwoływania prezesa NIK. W myśl Konstytucji (art. 77) NIK działała na zasadzie kolegialności, niezawisłości oraz niezależności od rządu. Zasadnicze zadania pozostały niezmienne. NIK powoływana była do kontroli pod względem finansowym gospodarki państwa oraz związków publicznoprawnych, badania zamknięć rachunków państwowych oraz corocznego przedstawienia wniosków o absolutorium dla rządu."
II wojna światowa oraz reaktywacja za czasów PRL
Kolejne lata związane są z okresem II wojny światowej. Po wkroczeniu Niemców na obszar państwa polskiego wszelka polskość przestała istnieć oraz funkcjonować. Dotyczy to całego aparatu państwowego oraz nie tylko.
Tak też "przyjęcie po II wojnie światowej nowego ustroju społeczno-politycznego, gospodarczego nie pozostało bez wpływu na kształt kontroli państwowej. Tuż po II wojnie światowej nie reaktywowano NIK. Oryginalnie jej funkcje kontrolne sprawowało Prezydium Krajowej Rady Narodowej za pośrednictwem Biura Kontroli. Następnie od wejścia w życie ustawy konstytucyjnej z 1947 r., Biuro Kontroli usytuowane było przy Radzie Państwa, która przejęła kompetencje Prezydium KRN.
Reaktywowanie NIK, zapowiadane we wspomnianej ustawie konstytucyjnej z 1947 r., nastąpiło na mocy ustawy z dnia 9 marca 1949 r. o kontroli państwowej. W świetle tej ustawy NIK stanowiła organ kontroli niezależny od rządu, bezpośrednio podporządkowany Radzie Państwa, powołany przede wszystkim do kontroli działalności naczelnych władz oraz urzędów w dziedzinie administracji publicznej oraz gospodarki narodowej. NIK zawierał w sobie kontrolą także działania terenowych organów administracji oraz jednostek gospodarki, ale tylko w zakresie niezbędnym dla oceny prawidłowości działania naczelnych oraz centralnych organów administracji. NIK funkcjonowała na zasadzie kolegialności. Kolegium tworzyli Prezes NIK jako przewodniczący oraz wiceprezesi. W swej działalności kontrolnej NIK mogła się posługiwać kryterium legalności, rzetelności, gospodarności, celowości w działalności finansowej, gospodarczej oraz organizacyjno-administracyjnej oraz zgodności z ustalonymi wytycznymi polityki państwowej oraz planami gospodarczymi."
Prezesi Najwyższej Izby Kontroli
II Rzeczpospolita
Władze RP na Uchodźstwie
Polska Rzeczpospolita Ludowa
Wiceprezesi Najwyższej Izby Kontroli
Struktura organizacyjna
Na czele Najwyższej Izby Kontrolnej stoi chroniony immunitetem prezes, wybierany przez Sejm RP za zgodą Senatu na 6-letnią kadencję. Instytucja zorganizowana jest z 16 delegatur regionalnych oraz 15 departamentów.
Lista delegatur
Lista departamentów
Departamenty
- Departament Administarcj Publicznej.
- Budżetu oraz Finansów.
- Departament Gospodarki, Skarbu Państwa oraz Prywatyzacji.
- Departament Infrastruktury.
- Departament Metodyki Kontroli oraz Rozwoju Zawodowego
- Departament Nauki, Oświaty oraz Dziedzictwa Narodowego
- Departament Obrony Narodowej.
- Departament Porządku oraz Bezpieczeństwa Wewnętrznego.
- Departament Pracy, Spraw Społecznych oraz Rodziny.
- Departament Prawny oraz Orzecznictwa Kontrolnego.
- Departament Rolnictwa oraz Rozwoju Wsi.
- Departament Strategii.
- Departament Środowiska.
- Departament Zdrowia.
Biura
- Biuro Gospodarcze.
- Biuro Informatyki.
- Biuro Organizacyjne.
- Biuro Rachunkowości.
Siedziba
Siedziba Najwyższej Izby Kontroli w Warszawie
Od roku 1985 siedzibą Najwyższej Izby Kontroli jest, wzniesiony w roku 1938, budynek przy ulicy Filtrowej 57 w Warszawie.
W 2009 roku wyemitowano dwie monety upamiętniające 90. rocznicę utworzenia Najwyższej Izby kontroli. Jedną srebrną, kolekcjonerską, o nominale 10 zł[2], a drugą obiegową, ze stopu Nordic gold, o nominale 2 zł[2]. Moneta kolekcjonerska była wybita stemplem lustrzanym w nakładzie 100 000 szt, w środkowej części awersu, poniżej godła Rzeczypospolitej Polskiej istnieje hologram z logo NIK. Moneta obiegowa była wybita stemplem zwykłym w nakładzie 1 200 000 sztuk. Na obu monetach na rewersie przedstawiono wizerunki obecnej siedziby NIK oraz napis „90. ROCZNICA UTWORZENIA NAJWYŻSZEJ IZBY KONTROLI” wg projektu Urszuli Walerzak. Autorką projektu awersu monety kolekcjonerskiej była Ewa Tyc-Karpińska[3].
Przypisy
Bibliografia
- Danuta Bolikowska, Wojciech Robaczyński: Najwyższa Izba Kontroli: tradycja oraz współczesność. Warszawa: Najwyższa Izba Kontroli, 2009. ISBN 978-83-914389-8-5. Na książce wydrukowany ISBN 978-83-914389-8-8 (formalnie błędny numer ISBN)
Linki zewnętrzne
Sprawdź hasło
NIK w Wikisłowniku
