Nowa Zelandia (ang. New Zealand, język maoryski Aotearoa – Kraj Długiej Białej Chmury) – państwo wyspiarskie, leżące na południowo-zachodnim Pacyfiku oraz składające się z dwóch głównych wysp (Północnej oraz Południowej) oraz szeregu mniejszych wysp, w tym Wyspy Stewart oraz Wysp Chatham. Archipelag Nowej Zelandii jest najdalej na południe wysuniętą częścią Oceanii, na południowy wschód od Australii. Tradycyjna maoryska nazwa państwa, Aotearoa, jest najczęściej tłumaczona jako Kraj długiej białej chmury. W skład Nowej Zelandii (a dokładnie w skład Commonwealth realm Nowej Zelandii, czyli są to terytoria stowarzyszone albo zależne Nowej Zelandii, ale wchodzące wraz z nią w skład wspólnej domeny królewskiej tudzież królestwa stowarzyszeniowego, połączonego unią personalną ze Zjednoczonym Królestwem oraz innymi Commonwealth realms) wchodzą także Wyspy Cooka oraz Niue, które są samorządne, oraz Tokelau oraz Dependencja Rossa.
Nazwa
Odkrywca Nowej Zelandii, żeglarz holenderski Abel Tasman, nazwał ją "Staaten Landt", tzn. Ziemia Stanów, na cześć ówczesnych Stanów Generalnych. Nazwa "Nieuw Zeeland" – Nowa Zelandia, ukazała się 23 lata później na mapie holenderskiej z 1665. Pochodzi ona od nazwy prowincji holenderskiej Zeeland.
Położenie
Punktem skrajnie północnym jest Przylądek Północny (ang. Cape Reinga) na Wyspie Północnej – 34°25'44" S, najdalej na południe wysunięty jest South West Cape na Wyspie Stewart – 47°17'24″ S. Najdalej na zachód leży Przylądek Zachodni (ang. West Cape) na Wyspie Południowej – 166°25'39″ E, a najdalej na wschód – Przylądek Wschodni (ang. East Cape) na Wyspie Północnej – 178°32'59″ E. Rozciągłość Nowej Zelandii z północy na południe wynosi ok. 1500 km, a ze wschodu na zachód – ok. 200 km. Od sąsiednich kontynentów oraz wysp dzielą ją znaczne odległości.
Odległości od Nowej Zelandii
Środowisko geograficzne
Ukształtowanie poziome
Nowa Zelandia składa się z dwóch większych oraz wielu mniejszych wysp, m.in.: Great Barrier, D'Urville'a.
Polityka
Jednoizbowy, 120-osobowy parlament (Izba Reprezentantów) wybierany jest mieszanym systemem proporcjonalnym na 3 lata. Cztery mandaty są zastrzeżone dla Maorysów. Połowę pozostałych mandatów rozdziela się w zależności od poparcia, jakie zdobędzie dane ugrupowanie w osobnym głosowaniu "partyjnym", reszta członków parlamentu reprezentuje okręgi wyborcze.
Gubernator generalny (przedstawiciel brytyjskiego monarchy) wyznacza premiera stojącego na czele parlamentarnej większości. Premier z kolei ustala skład gabinetu odpowiedzialnego przed parlamentem.
Najwyższym organem władzy jest Rada Wykonawcza, w skład której wchodzi gubernator generalny oraz gabinet rządu. Na jego czele stoi premier.
Ustrój polityczny
Nowa Zelandia jest monarchią konstytucyjną bez konstytucji (oficjalny status dominium brytyjskiego) o parlamentarno-gabinetowym systemie rządów, członkiem brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Kraj nie ma konstytucji w rozumieniu europejskim. Podobnie jak w Wielkiej Brytanii za ustawę zasadniczą obowiązuje zbiór aktów prawnych uchwalanych w różnym czasie oraz wielokrotnie sprzecznych ze sobą. Głową państwa jest brytyjski monarcha, który jest reprezentowany przez Gubernatora generalnego. Jest on wybierany w porozumieniu monarchy oraz rządu Nowej Zelandii na 5-letnią kadencję.
Główne partie polityczne
Podział administracyjny
-
Terytorium Nowej Zelandii dzieli się na 16 regionów oraz miasta oraz okręgi. Wyspy Chatham stanowią oddzielny okręg, niewłączony do żadnego regionu.
Terytoria zależne
-
Siły zbrojne
Nowa Zelandia co roku wydaje 729 mln NZ$ na ten cel, co stanowi 1,3% PKB. W tym kraju nie ma obowiązkowej służby wojskowej.
Siły lądowe liczą 4500 osób służby czynnej oraz 2500 osób służby pomocniczej (w tym 2000 żołnierzy obrony terytorialnej). W skład sił lądowych wchodzą z reguły jednostki lekkiej piechoty (Królewski Nowozelandzki Regiment Piechoty) oraz piechoty zmechanizowanej (Królewski Nowozelandzki Korpus Pancerny), a także jednostki artyleryjskie (Królewski Nowozelandzki Regiment Artyleryjski), inżynieryjne (Królewski Nowozelandzki Regiment Inżynieryjny), logistyczne (Królewski Nowozelandzki Regiment Logistyczny), medyczne (Królewski Nowozelandzki Korpus Medyczny) oraz wywiadowcze (Nowozelandzki Korpus Wywiadowczy).
Siły lądowe dysponują m.in. 105 bojowymi wozami piechoty NZLAV, 24 haubicami L118 oraz 350 lekkimi wozami terenowymi Pinzgauer.
Marynarka Wojenna liczy 2100 osób oraz dysponuje 2 fregatami rakietowymi klasy ANZAC oraz 4 przybrzeżnymi kutrami patrolowymi oraz 2 morskimi kutrami patrolowymi. nieoczekiwanie tego Marynarka Wojenna dysponuje także 5 morskimi śmigłowcami wielozadaniowymi SH-2 Seasprite, które używane są na 2 fregatach, a także w przyszłości na 2 morskich kutrach patrolowych.
Lotnictwo liczy 2523 osób oraz około 50 samolotów oraz śmigłowców. Głównie są to samoloty P-3 Orion, C-130 Hercules oraz śmigłowce UH-1H Iroquois oraz Bell 47 Sioux. W chwili obecnej śmigłowce UH-1 Iroquois wymieniane są na śmigłowce Augusta 109, natomiast śmigłowce Bell 42 Sioux zastępowane są śmigłowcami NH-90.
W chwili obecnej lotnictwo Nowozelandzkie nie ma w służbie czynnej samolotów myśliwsko-szturmowych. Program zakupu 28 samolotów F-16 stał się wstrzymany w 2001, natomiast samoloty A-4K oraz Aermacchi MB-339C zostały wycofane z czynnej służby oraz są zmagazynowane w hangarach.
Nowozelandzka armia oraz jej gotowość bojowa jest przedmiotem krytyki zarówno na wyspach jak oraz ze strony najbliższych sąsiadów.
W czerwcu 2008 australijskie media otwarcie ośmieszyły nowozelandzką armię twierdząc, że do podbicia tego zakątka świata wystarczyłby jeden z lepiej zorganizowanych gangów motocyklowych z Sydney. Krytyka ta jest w dużej części nieuzasadniona, pomijając demontaż zdolności ofensywnych lotnictwa w 2001. Nowozelandzkie Siły Zbrojne to armia wprawdzie niewielka, ale nowoczesna oraz dobrze wyposażona, co udowadnia biorąc udział w wielu operacjach wojskowych (Afganistan) oraz misjach stabilizacyjnych (Timor Wschodni).
Historia
-
Zabytkowa farma w Waikouaiti w regionie
Otago
Do ok. 1000 Nowa Zelandia była bezludna, aż zaczęli przypływać z wysp Oceanii oraz osiedlać się Maorysi. Najpierw zasiedlili Wyspę Północną, a potem następne.
Europejskim odkrywcą wysp był holenderski podróżnik Abel Tasman w 1642, który przy próbie wysadzenia załogi na zachodnim wybrzeżu stał się zaatakowany przez tubylców, co skończyło się śmiercią czterech ludzi. Po tym wydarzeniu odpłynął. Kolonizacja zaczęła się po 127 latach, kiedy w 1769 była ponownie odkryta przez brytyjskiego podróżnika oraz odkrywcę Jamesa Cooka. Pierwsze kilkadziesiąt lat to czas konfliktów pomiędzy Maorysami a brytyjskimi kolonizatorami (składającymi się w większości ze złodziei, morderców oraz gwałcicieli zesłanych z więzień na terenie Wielkiej Brytanii). Dopiero 6 lutego 1840 podpisano porozumienie pomiędzy 500 przywódcami maoryskich plemion a reprezentacją brytyjskiej korony. Był to "Traktat Waitangi", uważany przez historyków za dokument tworzący Nową Zelandię. Na pamiątkę tamtego wydarzenia co roku 6 lutego obchodzi się święto narodowe "Waitangi Day". Jednak podpisanie porozumienia nie zakończyło sporów pomiędzy Maorysami a Europejczykami oraz dochodziło do wielu zbrojnych potyczek. Potyczki te w II połowie XIX wieku przekształciły się w dwie krwawe wojny przegrane przez Maorysów.
Od 1856 Nowa Zelandia miała własny rząd w ramach brytyjskiej kolonii. W 1907 uzyskała status dominium, a od 1947 stała się w pełni niepodległym państwem.
Udział w wojnach światowych
Widok Zatoki Anzac na półwysep Gallipoli, tuż po wyładowaniu
25 kwietnia 1915
W latach 1914-1918, do ANZAC (Korpus Australijsko-Nowozelandzki) wstąpiło 100 tys. mężczyzn by walczyć po stronie aliantów.
W czasie I wojny światowej straciło życie prawie 17 tys. Nowozelandczyków (ówczesna ludność Nowej Zelandii wynosiła ok. 1 mln osób). Przyczyną był błąd dowództwa – desant na turecki półwysep Gallipoli. Od 25 kwietnia (dziś obchodzony jako Dzień ANZAC), do czasu ewakuacji osiem miesięcy później zginęło tam 8587 żołnierzy z Australii oraz Nowej Zelandii.
3 września 1939 Nowa Zelandia – w ślad za Wielką Brytanią wypowiedziała wojnę Niemcom. Podczas II wojny światowej wcielono do armii 200 tys. obywateli. Wzięli oni udział w kampaniach: przeciwko Japonii na Pacyfiku (dowodzonej przez MacArthura), w Północnej Afryce, we Włoszech oraz na Krecie (Grecja). Zginęło ponad 10 tys.
Geografia
-
Nowa Zelandia to państwo wyspiarskie leżące w południowo-zachodniej części Oceanu Spokojnego, 1600 km na południowy wschód od Australii. Zawiera w sobie wyspy: Południową (150,5 tys. km²) oraz Północną (114,7 tys. km²) rozdzielone Cieśniną Cooka, oraz szereg małych (m.in. Stewart, Kermadec, Chatham, Camplell). Do Nowej Zelandii należą także trzy małe zamorskie terytoria w Oceanii: Tokelau, Niue oraz Wyspy Cooka (dwa ostatnie na zasadzie państwa stowarzyszonego).
Powierzchnia wysp jest mocno zróżnicowana. Na Wyspie Południowej leżą Alpy Południowe, z najwyższym szczytem – Górą Cooka (3754 m n.p.m.) oraz największym lodowcem Tasmana o długości ok. 29 km. Na Wyspie Północnej istnieje szereg pasm górskich ciągnących się równolegle do równin u wybrzeży. W centralnej części wyspy mieści się parę stożków wulkanicznych (3 czynne), gejzery oraz wiele gorących źródeł.
Naturalną szatą roślinną kraju są wiecznie zielone lasy podzwrotnikowe pokrywające większą cząstka powierzchni kraju. 9/10 gatunków ma charakter endemiczny, np. sosna kauri, buk południowy. Ze zwierząt występują: 2 gatunki nietoperzy, ok. 30 gatunków gadów, w tym endemiczny tuatara (hatteria), ptaki nielotne: takahe, papuga kakapo oraz kiwi oraz papuga kea, żyjąca w pokrytych śniegiem Alpach Południowych. Poza nietoperzami nie ma naturalnie występujących ssaków. Duże zagrożenie dla gatunków endemicznych stanowią zwierzęta sprowadzone przez osadników, m.in.: koty, psy, szczury, króliki.
Klimat podzwrotnikowy morski, opady równomiernie rozmieszczone w ciągu roku.
Średnia temperatura powietrza oraz średnie opady dla stolicy kraju wynoszą: w styczniu +16 °C oraz 74 mm, w lipcu +8 °C oraz 130 mm.
Wyspy
Większe miasta
-
Demografia
Rozwój populacji Nowej Zelandii
Struktura wiekowa: 0-14 = 20,9%, 15-64 = 66,5%, >64 = 12,6%.
Przyrost naturalny: 0,971%
Narodowości
Gęstość zaludnienia
poniżej 1 os./km²
+1 os./km²
+5 os./km²
+10 os./km²
+50 os./km²
+100 os./km²
+250 os./km²
+500 os./km²
+750 os./km²
+1000 os./km²
+2000 os./km²
+3000 os./km²
+4000 os./km²
Europejczycy 69,8%, Maorysi 7,9% Azjaci 5,7%, Inni 4,9%, Mieszani 7,8%, Nieokreśleni 3,8%
Religie[3]
Zmiany struktury religijności
-
- prezbiterianie – 10,6%,
- metodyści – 3,2%,
- zielonoświątkowcy - 2,5%,
- chrześcijanie (nieokreśleni) – 2,4%
- hinduiści – 1,7%,
- baptyści – 1,5%,
- buddyści – 1,4%,
- ratana – 1,3%
- mormoni – 1,2%
- Świadkowie Jehowy - 0,5%
-
-
- niesprecyzowani – 7,7%,
- bezwyznaniowcy – 34,3%.
Gospodarka
Gospodarka Nowej Zelandii trzeba do najbardziej zróżnicowanych ze wszystkich państw Oceanii. Jej podstawą jest hodowla owiec oraz bydła oraz uprawa zbóż, warzyw oraz owoców. Duże znaczenie ma rybołówstwo oraz leśnictwo (NZ to jeden z większych eksporterów drewna miękkiego oraz miazgi oraz tarcicy na świecie). Najważniejszymi gałęziami produkcji są: przemysł spożywczy, maszynowy, metalowy, środków transportu, chemiczny, drzewny, papierniczy, włókienniczy. Państwo ma także własny przemysł wydobywczy – z surowców naturalnych są tu węgiel kamienny oraz gaz ziemny. Przy 32 proc. udziale eksportu w dochodach budżetu państwa, największymi atutami Nowej Zelandii w handlu zagranicznym są: mięso oraz przetwory mięsne, produkty mleczne oraz produkty gospodarki leśnej. Importowane są przede wszystkim maszyny oraz elektronika, samochody oraz ropa naftowa. Głównymi partnerami handlowymi Nowej Zelandii są: Australia, Japonia, Wielka Brytania oraz USA.
- W roku 2008 Nowa Zelandia zajęła 1. miejsce w rankingu krajów nieskorumpowanych, jest najmniej skorumpowanym oraz korupcjogennym państwem na świeciepotrzebne źródło.
Kultura
Gwiazdą rozsławiającą Nową Zelandię na całym świecie jest z racji swego maoryskiego pochodzenia sopranistka Kiri Te Kanawa. Ponadto z Nowej Zelandii pochodzi Neil Finn, lider znanego rockowego zespołu Crowded House. Wcześniej wraz z bratem Timem grał w bardzo popularnej w kraju w latach 70. oraz 80. grupie Split Enz. Najsłynniejsza pisarka nowozelandzka to Janet Frame, bohaterka biograficznego filmu, znanego w Polsce pod tytułem: Anioł przy moim stole. Z Nowej Zelandii pochodzi też reżyser m.in. trylogii Władca Pierścieni, Peter Jackson. W specyficzny sposób swój kraj promują dwaj komicy – Jemaine Clement oraz Bret McKenzie, tworzący folkowo – komediowe duo Flight of the Conchords. Jest to równocześnie tytuł serialu, w którym obydwaj występują, współtworzą scenariusz oraz do którego piszą muzykę. Przedstawia on perypetie dwóch Nowozelandczyków, którzy przybywają do Nowego Jorku, by odnieść sukces jako folkowy zespół. Okazuje się to trudnym zadaniem, zwłaszcza przy niekompetentnym menedżerze, organizującym koncerty np. w windzie. Choć sposób promocji jest raczej nietypowy (nieustające przycinki Australijczyków, wyśmiewanie nowozelandzkiego akcentu czy zwracanie się do głowy rządu per "Brian, the prime minister"), niewątpliwie przyczynia się do pogłębienia powszechnej wiedzy o tym kraju, znanym do tej pory zaledwie jako scenografia do ekranizacji dzieła Tolkiena pt. Władca pierścieni.
Komunikacja
Transport samochodowy
Dróg wielopasmowych jest mało, na ogół leżą tylko pomiędzy dużymi miastami.
Istnieje dobrze rozbudowana sieć autobusowych połączeń miastowych oraz międzymiastowych.
Zasady ruchu:
- obowiązuje ruch lewostronny,
- ustępuje się pojazdom nadjeżdżającym z prawej strony,
- dopuszczalne prędkości: 100 km/h w terenie niezabudowanym, 50 km/h w zabudowanym.
W Dunedin leżą najbardziej strome ulice na świecie. Nachylenie Baldwin Street wynosi 38%.
Transport lotniczy
Nowa Zelandia ma bezpośrednie połączenia lotnicze z Wyspami Pacyfiku, wszystkimi wielkimi miastami Australii, wieloma we wschodniej Azji a także miastami w Ameryce Północnej oraz Ameryce Południowej.
Podstawowym portem lotniczym jest Auckland International Airport ( Sprawdź też: nullwww.auckland-airport.co.nz/) w Mangere, 24 km na południowy zachód od centrum Auckland. Międzynarodowe lotnisko w Hamilton obsługuje przede wszystkim linie nowozelandzkie oraz połączenia z Australią. Lotnisko w stolicy kraju – Wellington – ma ograniczone możliwości przyjmowania samolotów odrzutowych ze względu na zbyt krótkie pasy startowe. Podstawowym portem lotniczym Wyspy Południowej jest Christchurch.
Nowozelandzkie linie lotnicze:
W dużych miastach oraz w rejonach turystycznych dostępne są także helikoptery.
Transport wodny
Wyspy Północna oraz Południowa są skomunikowane nowoczesnymi połączeniami promowymi. Promy pływają pomiędzy Wellington oraz Picton. Podróż trwa 2-3 godziny.
Nową Zelandię odwiedza wiele statków wycieczkowych, ale nie działają żadne regularne zagraniczne linie pasażerskie.
Sprawdź też
Przypisy
|
Członkostwo w organizacjach międzynarodowych |
|
|
Światowa Organizacja Handlu (WTO) |
|
|
|
 |
|
|
Organizacja Współpracy Gospodarczej oraz Rozwoju (OECD) |
|
| Państwa członkowskie |
|
 |
|
| Kandydaci |
|
|
| Obserwatorzy |
|
|
| Współpracujący |
|
|
| Organizacje afiliowane |
|
|
|
|
