Opera (wł. "dzieło") – sceniczne dzieło muzyczne wokalno-instrumentalne, w którym muzyka współdziała z akcją dramatyczną (libretto). Istotą tego gatunku muzycznego jest synteza sztuk, czyli połączenie słowa, muzyki, plastyki, ruchu, gestu oraz gry aktorskiej. Podobnie jak oraz balet, wywodzi się z włoskich, renesansowych maskarad karnawałowych, które przerodziły się w widowiska dramatyczne. Opera składa się z aktów, które podzielone są na sceny.
Opera złożona jest z:
Od XVII wieku mianem tym wyznacza się dzieło sceniczno-muzyczne wykonywane z udziałem orkiestry. Istnieje parę rodzajów opery:
Historia opery
Opera w baroku
Powstanie opery zawdzięczamy działalności grupy kompozytorów, filozofów, poetów oraz muzyków włoskich, zwanej Cameratą florencką. Postuowali oni skonstruowanie przedstawienia z udziałem muzyki, ale było to niemożliwe, dopóki w muzyce panowała polifonia. Wielogłosowość polifoniczna nie pozwalała na czytelne oraz wyraziste prezentowanie tekstu oraz poprowadzenie dramaturgii przedstawienia.
Marzenia oraz postulaty cameraty florenckiej mogły zostać zrealizowane wówczas, kiedy ukazała się nowa technika kompozytorska – seconda practica, a wraz z nią monodia akompaniowana.
Autorem pierwszej kompozycji, w której poezja dominuje nad muzyką, w której deklamacyjny śpiew wsparty jest harmonicznym akompaniamentem był Vincenzo Galilei. Tym samym dał przykład, jak da się zastosować tę technikę w teatrze.
W 1597 roku powstała pierwsza dramma per musica (tak nazywano pierwsze opery włoskie) Jacopo Periego do libretta Ottavio Rinucciniego, członków Cameraty florenckiej, pod tytułem Dafne. Niestety partytura tego przedstawienia zaginęła. W 1600 roku pojawiły się dwa kolejne dzieła napisane także do libretta Ottavio Rinucciniego pt. Eurydyka, skomponowane przez dwóch florenckich kompozytorów: Jacopo Periego oraz Giulio Cacciniego (obie się zachowały). Obydwa przedstawienia napisane były w stylu recytatywnym. Premiera Eurydyki była wielkim wydarzeniem artystycznym, które dużym echem odbiło się w ówczesnych Włoszech. Początki opery związane były z teatrem dworskim, dlatego kolejne premiery odbywały się na dworach książęcych. Ogromne koszty związane z wystawieniem dramma per musica decydowały o niewielkiej liczbie przedstawień, a miejsce wystawienia wpływało na elitarny charakter opery na początku jej istnienia.
Kolejną ważną postacią była Francesca Caccini – córka Giulia Caccini, autorka dramma per musica pt. Wyzwolenie Ruggiera z wyspy Alcyny.
Duży wpływ na dalszy rozwój opery miała twórczość Claudio Monteverdiego. Jego największe dzieło to opera Orfeusz wystawiona w 1607 roku w Mantui. W oparciu o wzory zbudowane we Florencji skomponował dzieło wyjątkowe pod względem ukształtowania przedstawienia, jak oraz muzycznym, dlatego też jego dziś uważamy za twórcę gatunku operowego.
Nowatorstwo Orfeusza Claudio Monteverdiego polegało na:
- wyraźnym wzbogaceniu melodyki dzieła oraz jego formy
- nadaniu nowej roli muzyce instrumentalnej, która nie tylko towarzyszy śpiewakom, ale także ukazuje się jako element samodzielny
- powiększeniu orkiestry
- wprowadzeniu duetów oraz tercetów
- urozmaiceniu przedstawienia poprzez dodanie fragmentów nawiązujących do stylu madrygałowego
Najważniejsze ośrodki rozwoju opery
Rzym
Ośrodek ten rozwijał się dzięki działalności rodziny Barberinich. Specjalnością opery rzymskiej, która pod względem nawiązań muzycznych przejęła wzory florenckie, było nadanie przedstawieniom wspaniałej scenografii. W Rzymie narodziła się tradycja przepychu wystawy teatralnej, bogactwa kostiumów oraz dekoracji, ukazała się maszyneria teatralna. Autorem tego barokowego stylu był Gian Lorenzo Bernini.
Podstawowym przedstawicielem dramatu rzymskiego był Stefano Landi, natomiast jego największym dziełem była opera Śmierć Orfeusza z 1619 roku.
Wenecja
W Wenecji w 1637 roku powstał pierwszy publiczny teatr operowy – Teatro San Cassiano. Otwarcie teatru publicznego w istotny sposób wpłynęło na formę oraz znaczenie opery. Gusta publiczności, jej umiłowanie pięknego śpiewu zdecydowały, że rozwój opery nie podążał w kierunku pogłębienia dramaturgii przedstawienia, ale koncentrował się na prezentacji bardzo trudnych do wykonania arii oraz duetów. Publiczność przybywająca tłumnie do teatrów nie interesowała się wciąż powracającymi wątkami mitów, przychodziła słuchać śpiewu swoich idoli. Rozplanowanie przebiegu przedstawienia było podporządkowane partiom primadonn oraz kastratów. Gra aktorska zeszła na drugi plan. Ze względów ekonomicznych zaczęto usuwać partie chóralne z przedstawień, albowiem zmniejszało to koszty wystawienia opery.
Mimo tych negatywnych zmian, dokonały się jednak ważne reformy w języku muzyki operowej oraz należą do nich:
- wyraźne rozgraniczenie pomiędzy recytatywami a ariami
- rozbudowa scen ansamblowych
- kunsztowna rozbudowa arii, która coraz częściej miała wirtuozowski charakter
- zwiększenie roli orkiestry
- wzbogacenie wystawy teatralnej
W Wenecji po raz pierwszy zostaje użyta nazwa „opera” przez Francesco Cavallego w operze Wesele Tetydy oraz Peleasa w 1639 roku .
Najważniejsi kompozytorzy weneccy tego czasu to:
Neapol
Tradycje Neapolu w muzyce operowej sięgają XVII wieku. Największy wpływ na rozwój opery miała szkoła neapolitańska, składająca się z kilku pokoleń kompozytorów. Założycielem tej szkoły był Francesco Provenzale. W twórczości jej kompozytorów, w pierwszej połowie XVIII wieku dokonał się podział na operę buffa oraz operę seria.
W II połowie XVII wieku podstawowym przedstawicielem szkoły był kompozytor Alessandro Scarlatti. Stał się on twórcą nowego stylu operowego, który zreformował ten gatunek. Konsekwentnie przeciwstawił się wpływom szkoły weneckiej. Odwołał się do idei syntezy sztuk oraz swoją reformą podporządkował muzykę dramaturgii teatralnej.
Nowe rozwiązania muzyczne zastosowane przez Alessandro Scarlattiego to:
- ograniczenie wirtuozowstwa partii solowych
- wprowadzenie układu recytatyw-aria, RA, RA itd., recytatyw stał się wprowadzeniem do arii
- rozwinięcie oraz zróżnicowanie formy arii, od prostych arii zwrotkowych, po rozbudowane arie da cappo
- wprowadzenie arii z instrumentami koncertującymi (skrzypce, lutnia, trąbka)
- przywrócenie partii chóralnych, chór stał się bohaterem zbiorowym
- stworzenie nowego typu uwertury, tzw. uwertury włoskiej
- poszerzenie składu orkiestry
Francja
Popularność opery weneckiej stała się inspiracją dla prób przeniesienia opery do innych krajów Europy. Do Paryża opera włoska dotarła u schyłku lat dwudziestych XVII wieku, ale nie podbiła lokalnej publiczności. Francuzi nie tylko posiadali znakomity teatr dramatyczny, co nie pozwoliło im zaakceptować słabej pod względem dramatycznym opery włoskiej, ale także rozmiłowani byli w dworskim balecie – ballet de cour, bardzo efektownym widowisku, które łączyło świetny taniec, ze znakomitą choreografią, muzyką oraz śpiewem.
Największy wpływ na rozwój opery we Francji miał Jean-Baptiste Lully. Stworzył on narodową operę francuską, którą nazwał tragédie lyrique. W swojej operze Jean-Baptiste Lully połączył elementy włoskiej opery z tradycjami francuskimi. Powstało wielkie, rozbudowane, 5-aktowe przedstawienie o monumentalnym charakterze. Rozpoczynała je uwertura wkrótce nazwana uwerturą francuską. Opera ta zbudowana była z partii śpiewanych, chóralnych, scen baletowych kończących każdy akt, fragmentów instrumentalnych oraz partii mówionych. Całość przedstawienia miała intensywny przebieg dramatyczny.
Tradycje Jean-Baptiste Lully dotyczące tragedii lirycznej znalazły kontynuację w twórczości Jean-Philippe Rameau.
Hiszpania
Opera włoska nie przyjęła się w tym kraju, choć na dworze królewskim sporadycznie pojawiały się przedstawienia. Powstała hiszpańska odmiana opery zwana zarzuelą. Składała się z partii mówionych, śpiewanych, tańczonych oraz instrumentalnych. Do XVII wieku stanowiła popularną formę muzycznego teatru hiszpańskiego. Zarzuele były teatrem dworskim. Przedstawiciele tej szkoły to: Francisco Juan de Navas oraz José de Nebra.
Anglia
W Anglii opera włoska nie znalazła także większego zainteresowania. Anglicy posiadali świetny teatr dramatyczny, który reprezentował William Szekspir, stąd słaba pod względem dramaturgii opera włoska nie mogła liczyć na akceptację. W Anglii ogromną popularnością cieszyła się masque, forma teatru muzycznego będącego połączeniem pantomimy, tańca, śpiewu oraz dialogów mówionych.
Dopiero w II poł. XVII w. nastąpił rozkwit muzyki dramatycznej w Anglii dokonany przez największego angielskiego kompozytora barokowego – Henry'ego Purcella. Stworzył on angielską operę narodową. Jego najważniejszym dziełem jest opera Dydona oraz Eneasz. Pisząc to dzieło Henry Purcell skorzystał z tradycji opery:
- francuskiej
- uwertura
- liczne partie chóralne
- włoskiej
- angielskiej
- elementy tradycyjnej ludowej muzyki angielskiej
- partie chóralne nawiązujące do anthems, rodzaju kantaty.
W wieku XVIII do Londynu przyjechał Georg Friedrich Händel twórca pomiędzy innymi wielu znakomitych oper. Z twórców operowych rodzimych w Wielkiej Brytanii w XVIII wieku wieku wyróżnił się Thomas Augustine Arne.
Opera w klasycyzmie
Pierwsze próby zmian dążące do reformy opery w klasycyzmie podjęli nie kompozytorzy, ale libreciści – m.in. Apostolo Zeno oraz Pietro Metastasio. Rozbudowali oni akcję dramatyczną tak, aby miała pierwszy oraz drugi plan, zadbali także o jakość tekstów, które były podstawą opracowania muzycznego. Kompozytorzy otrzymali dobrze skonstruowane libretta, które dawały szansę powrotu do idei dramatu greckiego.
Zmiany muzyczne jako pierwsi wprowadzili kompozytorzy szkoły neapolitańskiej działający w połowie XVIII w. tzn. Niccolo Jommelli oraz Tommaso Traetta.
Zmiany, które wprowadzili to:
- ograniczenie arii koloraturowych zaledwie do specjalnych zadań wyrazowych
- rozbudowa orkiestry, zwiększenie jej roli
- powiększenie ilości partii chóralnych, które brały udział w rozwijającej się akcji
- nowa uwertura, 1-częściowa, która nawiązuje do materiału muzycznego przedstawienia
Reformy Glucka
Takie pierwsze próby reformy zastał Christoph Willibald Gluck, który przy współpracy z librecistą Rainieri de Calzabigi dokonał kolejnej reformy opery. Nawiązał on do tradycji francuskiej, rozwinął doświadczenia klasycyzujących kompozytorów włoskich oraz stworzył w zasadzie nową formę. Jego pierwszym nowym dziełem była opera Orfeusz oraz Eurydyka, później Ifigenia na Taurydzie.
Cechy reformy Glucka: (wzmocnienie akcji dramatycznej)
- powrót do idei dramma per musica, tzn. muzyka w operze ma służyć rozgrywającej się akcji, charakterystyce bohaterów, a nie powinna być treścią samą w sobie
- uwertura stała się pierwszym elementem przedstawienia, była jednoczęściowa, miała formę sonatową oraz oparta była na materiale muzycznym opery, co wprowadzało słuchacza w nastrój dzieła
- budowa aktu zależała od akcji, aby przebieg był prosty oraz sensowny
- zastąpienie budowy aria−recytatyw podziałem na sceny
- wzrost roli chórów zgodnie z ideą grecką:
- dramatycznych (chór jest bohaterem zbiorowym)
- komentujących
- obrzędowych (rytualne, błagalne)
- wprowadzenie współdziałania partii chóralnych z solistą
- zwrócenie uwagi na partię orkiestrową, która miała wpływ na dramaturgię przedstawienia
- wprowadzenie scen baletowych
- użycie języka klasycznego
- usunięcie popisowych arii, a w partiach solowych ograniczenie ornamentyki
- stworzenie nowego typu arii: aria dal segno
- powrót do tematyki starożytnej oraz moralizatorskiej
- postacie zaczerpnięte z mitologii greckiej posiadały głębię psychologiczną oraz ponadczasowy wymiar
Opera w twórczości Mozarta
Wolfgang Amadeusz Mozart w swojej twórczości rozwinął oraz wzbogacił język muzyczny zarówno w operze seria, jak oraz buffa. Do najważniejszych oper seria należą: Łaskawość Tytusa oraz Idomeneusz, król Krety. Te dwa dzieła, jak oraz inne opery seria utrzymane są jeszcze w konwencji opery barokowej, ale ukazują niezwykły zmysł teatralny, wyczucie dramaturgii, umiejętność charakterystyki postaci oraz sytuacji muzyką, a więc szczególne uzdolnienia Mozarta dla muzyki dramatycznej.
Natomiast największe znaczenie oraz największą wartość artystyczną posiadają opery Mozarta o treści komediowej, w której łamiąc konwencję barokową, wprowadzając wiele ważnych rozwiązań formalnych oraz muzycznych, powołał do życia wielkie dzieła sztuki. Najważniejsze opery komediowe W. A. Mozarta to: Wesele Figara, Don Giovanni, Cosi fan tutte, Uprowadzenie z seraju oraz Czarodziejski flet.
Mistrzostwo W. A. Mozarta w gatunku operowym polegało na:
- wspaniałym współdziałaniu słowa oraz muzyki
- niezwykłej dynamice rozwijającej się akcji, sposobie umuzycznienia zależnym od sytuacji
- zlikwidowaniu sztucznego podziału na recytatyw-aria, RA, RA itd.
- znakomitej charakterystyce postaci czynionej przy pomocy melodyki
- znakomitej charakterystyce sytuacji dramatycznych
- ogromnej różnorodności arii od prostej canzony poprzez cavattiny, arie zwrotkowe aż po rozbudowane arie da capo
- zwiększeniu roli recytatywu, który wiązał muzycznie poszczególne fragmenty
- powiększeniu ilości oraz funkcji ensambli
- świetnym rozgrywaniu dramaturgii każdego aktu, stopniowo zwiększając dynamikę, prowadzącą do finału
- zwiększeniu roli orkiestry w prowadzeniu akcji muzycznej
- wzbogaceniu instrumentacji, wprowadzeniu instrumentów charakterystycznych (mandolina w Don Giovannim, dzwonki w Czarodziejskim flecie)
- powiększeniu aparatu wykonawczego,
zaś jego szczęście – na współpracy z niezłymi librecistami, z których niewątpliwie największym był Wawrzyniec da Ponte.
Opera w romantyzmie
Opera w XIX wieku była gatunkiem popularnym oraz rozwijała się dynamicznie. Rozwój ten był intensywny, albowiem opera realizowała postulaty romantyzmu. Z tego powodu zmieniła się treść oper – zaczęła być inspirowana przez tematykę romantyczną.
Tematy oper:
- narodowość – patriotyzm oraz ludowość
- fantastyka, baśniowość
- synteza sztuk
- ruchy społeczne, hasła wolnościowe, patriotyczne
Forma operowa
W epoce romantyzmu nastąpiło pogłębienie wyrazu formy operowej. Zmienił się układ oraz relacja jej podstawowych elementów. Znikają zamknięte numery (recytatywy oraz arie), wszystko zmierza do wielkiej formy. Harmonika pełni coraz ważniejszą funkcję, służy pogłębieniu elementów wyrazowych. Rośnie ilość chromatyzmów. Rola orkiestry jest coraz ważniejsza, staje się ona równoprawnym partnerem w stosunku do tego, co dzieje się na scenie. Pojawia się wielka orkiestra romantyczna.
Rozwój opery rozgrywał się w czterech ośrodkach: Francja, Włochy, Niemcy, szkoły narodowe.
Francja
Powstaje tam grand opera. Jej przedstawicielami byli: Giacomo Meyerbeer, Daniel Auber, Jacques Fromental Halévy. Pozostali twórcy oper: Jacques Offenbach, , Charles Gounod, Gaspare Spontini, François Adrien Boieldieu, Adolphe Charles Adam, Félicien César David, Ambroise Thomas, Georges Bizet, Jules Massenet, Camille Saint-Saëns.
Włochy
Romantyczną operę włoską otwiera twórczość Gioacchino Rossiniego. Był jednym z największych mistrzów opery buffa. W swoich dziełach ma za podstawę na tradycji mozartowskiej (proste motywy, wesoły, lekki charakter, wyrazisty rytm).
Cechy stylu G. Rossiniego:
- wirtuozeria wokalna – rozwinięcie tradycji włoskiej
- lekkość, wdzięk, finezja
- różnorodność melodii
- dynamiczne budowanie finału
- różnorakie postacie arii, duetów, ensambli
- muzyczna charakterystyka postaci
- przejrzysta orkiestra, równoprawny element rozwijania akcji
Ważnym nurtem muzyki włoskiej XIX wieku było bel canto. Kompozytorzy tego nurtu łączyli elementy opery włoskiej oraz grand opera. Ich opery charakteryzowały się rozbudowaną partią orkiestrową, wirtuozowskim śpiewem, świetną dramaturgią. Najważniejsi kompozytorzy operowi nurtu bel canto: Gaetano Donizetti oraz Vincenzo Bellini. Pozostali kompozytorzy: Giuseppe Verdi, Giacomo Puccini, Pietro Mascagni, Johann Simon Mayr, Ferdinando Paer, Giuseppe Saverio Mercadante, Giovanni Paccini, Arrigo Boito, Amilcare Ponchielli, Ruggero Leoncavallo.
Niemcy
Przedstawiciele: E. T. A. Hoffmann, Carl Maria von Weber, Heinrich Marschner, Albert Lortzing, Otto Nicolai, Franz Schubert, Louis Spohr, Robert Schumann, Peter Cornelius, Engelbert Humperdinck.
Dalsze losy opery
Romantyczna opera ewoluowała do opery werystycznej, równolegle kompozytorzy pisali operetki. Następnie, u schyłku XIX wieku powstał dramat muzyczny, którego przedstawicielami są Richard Wagner, Modest Musorgski, Nikołaj Rimski-Korsakow.
Sprawdź też
Sprawdź hasło
opera w Wikisłowniku
Bibliografia
- Ryszard Daniel Golianek, Zrozumieć operę. Łódź, Akademia Muzyczna, 2009.
- Lorenzo da Ponte, Pamiętniki. Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1987
- Jarosław Mianowski, Semantyka tonacji w niemieckich dziełach operowych XVIII-XIX wieku,Toruń, Adam Marszałek, 2000, 2002, ISBN 83-7174-246-0, ISBN 83-7322-334-7
- Piotr Kamiński, Tysiąc oraz jedna opera, tom I oraz II, Kraków PWM 2008
- Karol Stromenger, Iskier przewodnik operowy. Warszawa, Iskry, 1964, 483 str. Słowniczek, spis ilustracji, wykaz alfabetyczny oper.
Linki zewnętrzne
|
Terminy operowe |
|
| Rodzaje oper |
|
poważne
|
|
|
|
mieszane
|
|
|
|
komiczne
|
|
|
|
| Rodzaje głosów |
|
|
| Inne pojęcia związane z operą |
|
|
