Ten artykuł dotyczy miasta w województwie łódzkim. Sprawdź też: Pabianice – województwo śląskie.

Pabianice
Centrum Pabianic, ulica Zamkowa
Herb Pabianic Flaga Pabianic
Państwo	Polska
Województwo	łódzkie
Powiat	pabianicki
Gmina	gmina miejska
Aglomeracja	łódzka
Założono	X / XI w.
Prawa miejskie	1297
Prezydent miasta	Zbigniew Dychto
Powierzchnia	32,99 km²
Wysokość	174–203 m n.p.m.
Ludność (2011) • liczba • gęstość	67 651 2 051 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 42
Kod pocztowy	95-200
Tablice rejestracyjne	EPA
Położenie na mapie Polski Pabianice
51°39′N 19°23′E / 51.65, 19.383Na mapach: 51°39′N 19°23′E / 51.65, 19.383
TERC (TERYT)	1008021
SIMC	0959079
Urząd miejski ul. Zamkowa 16 95-200 Pabianice
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Pabianice – miasto oraz gmina w województwie łódzkim, w powiecie pabianickim. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do ówczesnego województwa łódzkiego. Drugie co do liczby mieszkańców miasto aglomeracji łódzkiej. Pabianice należą do Związku Miast Polskich. Pod względem liczby ludności są trzecim (po Łodzi oraz Piotrkowie Trybunalskim) miastem w województwie łódzkim a 59. w Polsce. Pod względem powierzchni miasto istnieje na 9. pozycji w województwie łódzkim a 150. w Polsce.

Wedle danych z 9 października 2011 miasto liczyło 67 651 mieszkańców^[1].

Położenie

Pabianice leżą w zespole miejskim Łodzi. Obszar miasta wynosi 32,99 km² oraz charakteryzuje się wydłużeniem w kierunku równoleżnikowym. Pabianice rozciągają się na równinie. Najniższy punkt miasta leży nad rzeką Dobrzynką, przy północnej granicy Pabianic oraz wynosi 174 m n.p.m. Najwyższy punkt jest zlokalizowany na południe od lasu miejskiego oraz wynosi 203 m n.p.m. Pabianice graniczą z Łodzią oraz gminami Dobroń, Ksawerów, Pabianice oraz Rzgów.

Patronem miasta jest św. Maksymilian Maria Kolbe^[2].

Las Pabianic

Wedle danych z roku 2009^[3] Pabianice ma obszar 32,99 km², w tym:

• użytki rolne: 53%
• użytki leśne: 9%

Miasto stanowi 6,70% powierzchni powiatu pabianickiego.

Na terenie Pabianic oraz okolic są gleby bielicowe (klasa V oraz VI) oraz gleby aluwialne oraz mułowo-bagienne klasy IV. W granicach miasta oraz gminy jest parę żwirowisk oraz odkrywek gliny zwałowej^{potrzebne źródło}.

Pabianice są leżące w kredowej niecce łódzkiej, wypełnionej osadami lodowcowymi oraz aluwialnymi.

Sąsiednie gminy: gmina Dobroń, gmina Ksawerów, miasto Łódź, gmina Pabianice, gmina Rzgów

Historia

Początki osady

Pabianice powstały zapewne na przełomie X oraz XI w. jako niewielka śródleśna osada nad rzeczką Dobrzynką, dopływem Neru. Z tego też okresu pochodzi nazwa miejscowości, której założycielem był prawdopodobnie człowiek noszący imię Fabian (Pabian), nader popularne w sąsiednich Czechach. Z biegiem czasu zapomniano jednak o prawdziwym znaczeniu nazwy oraz piszący pod koniec XIX w. miejscowy dziejopisarz Maksymilian Baruch na podstawie miejscowych legend wywnioskował, że pierwotna nazwa brzmiała Pobawianice albo Pobijanice od zabawy w tutejszych lasach książąt oraz polowaniach (bijania) na dziką zwierzynę. Zupełnie inną wersją było wzięcie miana od skądinąd nieznanej księżnej o imieniu Fabianka, która miała być tak szpetnej urody, że musiano ją ukrywać przed ludźmi. Wedle miejscowej legendy aby ukryć swą brzydotę przed postronnymi miała ona udawać się na modlitwy do kościoła św. Mateusza z odległego o kilkadziesiąt metrów zamku podziemnym przejściem, prowadzącym pod aktualną ul. Zamkową.

Zabytkowy, unikalny Dom Tkaczy w Pabianicach przy ulicy Św. Jana

Kościół pw. św. Mateusza w Pabianicach

Pabianice wsią kościelną

Oryginalnie wieś była własnością księcia. Dopiero w II poł. XII w. stała się posiadłością kościoła krakowskiego. Źródła wiążą to wydarzenie z księżniczką czeską Judytą – pierwszą żoną Władysława Hermana. Powodem darowizny osady Pabianice wraz z okolicą zwaną Chropy (nazwa ta oznacza tereny podmokłe, bagienne), miała być wedle tradycji chęć złożenia wotum w celu wybłagania narodzin potomka (modły zostały wysłuchane oraz para książęca mogła się cieszyć 25 sierpnia 1085 albo 1086 r. z narodzin Bolesława III Krzywoustego. Położone w dużej odległości od Krakowa Pabianice przez następne stulecia przeżywały stagnację. Jak napisał w swojej kronice kanonik krakowski Jan Długosz: "częściej (okolice – przyp.) zwierz dziki za legowisko obierał, aniżeli dotykał pług rolnika".

Powstanie miasta

Sytuacja zmieniła się diametralnie na przełomie XIII oraz XIV w., kiedy siedziba zarządu dóbr kompleksu kapituły w ziemi sieradzkiej była umiejscowiona właśnie w Pabianicach. Wkrótce rozpoczęto też starania o możliwość lokowania tutaj miasta. Gdy to się dokładnie stało – nie wiadomo, albowiem dokumenty lokacyjne spłonęły jeszcze w XVI w. Wprawdzie zgodę na założenie miasta wydał na ręce biskupa krakowskiego Jana Muskaty jeszcze Władysław Łokietek w 1297 r., jednak cel ten udało się zrealizować prawdopodobnie dopiero w połowie XIV w. Badacze najczęściej przyjmują lata 1342–1354, czyli równolegle z powstaniem tutejszej parafii. Pierwsze wzmianki źródeł o Pabianicach jako mieście pochodzą z końca XIV w. Wiadomo jednak, że Kazimierz Wielki nadał już miastu Pabianice dwa dni targowe – wtorek oraz piątek, co korzystnie wpłynęło na gospodarkę ówczesnych mieszczan.

Własność kościelna

Dwór obronny w Pabianicach. Dawne centrum administracyjne włości pabianickich

Pabianice pozostały własnością kościelną kapituły krakowskiej. Do końca XVI w. kompleks ten zawierał w sobie dwa miasteczka (także Rzgów) oraz 51 wsi. W kwestii pomnożenia dochodów kapituła wielokrotnie decydowała się oddawać w zamian za opłaty swoje posiadłości w dzierżawę. Tenutariuszami (dzierżawcami) byli najczęściej duchowni, wywodzący się zresztą na ogół z kapituły krakowskiej, choć ze względu na ich rozliczne obowiązki zatrzymujące ich w stolicy, ich rolę przejmowali czasami świeccy starostowie. Własność kościelna utrzymała się na ziemi pabianickiej aż do końca istnienia I Rzeczypospolitej. Po 1793 r. zostały sekularyzowane przez Prusaków, stając się ekonomią rządową.

Miasto w okresie I Rzeczypospolitej

Pabianice nie były dużą miejscowością. W okresie najlepszej prosperity polskich miast, na przełomie XVI oraz XVII w., miasteczko osiągnęło liczbę tylko 1100 mieszkańców. Był to jednak wydatnie lepszy rezultat niż mogła się pochwalić pobliska Łódź. Miasteczko ówczesne posiadało jedynie zabudowę drewnianą, zlokalizowaną wzdłuż starego traktu, biegnącego z Krakowa do Łęczycy (jest to obecna ulica Warszawska, dawniej zwana Piotrkowską). Jak to miało miejsce w większości niedużych ośrodków miejskich, ludność zajmowała się z reguły uprawą ziemi. Również tutaj dało się jednak zauważyć wiele instytucji typowych dla miasta, jak drewniany ratusz poświadczony źródłowo w 1533 r. Właśnie w II poł. XVI w. zbudowano najcenniejsze pabianickie zabytki w stylu renesansowym – dwór obronny tenutariuszy dóbr pabianickich (wzniesiony w latach 1565–1571) oraz kościół parafialny św. Mateusza (1583–1588). Architektem obu obiektów był najprawdopodobniej Ambroży Włoch natomiast wykonawcą Wawrzyniec Lorek, któremu kapituła krakowska w zamian za budowę przyznała dom na Nowym Mieście w Pabianicach. W mur kościoła od strony północnej wmurowano fragment portalu rozebranej wieży mostowej z pierwotnym herbem Pabianic.

Stary Rynek w Pabianicach – centrum średniowiecznego miasta. Stracił na znaczeniu w XIX wieku, kiedy na zachód od niego powstało Nowe Miasto

W mieście istniały cechy rzemieślników m.in. kołodziejów, kowali, piekarzy, rzeźników, sukienników, szewców, kuśnierzy oraz białoskórników (wytwórców zamszu). Przywilej cechowy ww. cechów nadany stał się 31.08.1553, a potwierdził go dwa lata później Zygmunt August.

Upadek miasta w XVII oraz XVIII w.

Od końca XVI w. miasto zaczęło powoli tracić na znaczeniu, nawet w skali regionalnej. Przyczyniły się to tego klęski żywiołowe (częste pożary oraz epidemie) oraz wojny jakie się przez Pabianice przewinęły. We znaki dał się wtedy zwłaszcza fakt braku murów miejskich, przez co Pabianice stanowiły łatwy łup dla przeciągających oddziałów wojskowych, wielokrotnie niestety także nieopłacanych polskich. W I poł. XVIII w. Pabianice zamieszkiwało już tylko 300 mieszkańców. Były więc miastem tylko z nazwy.

Apogeum rozwoju przemysłowego Pabianic

"Prządki" – rzeźba umieszczona na dawnym biurze zakładów Krusche & Ender, stała się symbolem Pabianic

Okres stagnacji, jaką przeżywały Pabianice, minął bezpowrotnie wraz z przyłączeniem miasta do Królestwa Polskiego, stanowiącego cząstka Imperium Rosyjskiego. Nowe władze przeznaczyły okolicę pod rozbudowę przemysłu włókienniczego oraz sukienniczego w kalisko-mazowieckim okręgu przemysłowym. Sprzyjała temu obfitość lasów, wód oraz gruntów rządowych. Powstający przemysł ściągnął do Pabianic osadników. Oryginalnie przybywali z reguły mieszkańcy okolicznych miejscowości, po 1825 r. zaczęli się pojawiać osadnicy spoza Królestwa Polskiego. Wykwalifikowanych tkaczy oraz sukienników zachęcano do przyjazdu darmowymi działkami budowlanymi oraz ulgami podatkowymi. Dzięki temu liczba ludności szybko rosła. W latach 1823–1824 zdecydowano przeprowadzić regulację urbanistyczną Pabianic, tworząc tzw. Nowe Miasto, z osobnym Rynkiem (obecnie stoi tu dom towarowy "Trzy Korony"). Główną arterią komunikacyjną stała się ulica Szosowa (obecnie Zamkowa).

Okazją do błyskawicznego rozwoju Pabianic był kryzys w sukiennictwie, spowodowany wprowadzeniem w 1832 r. granicy celnej pomiędzy Królestwem Polskim a Rosją. Umożliwiło to dynamiczny rozwój produkcji tkanin bawełnianych. Kolejne ważne daty w rozwoju tutejszego przemysłu to rok 1851, kiedy zniesiono bariery celne pomiędzy Królestwem z Rosją (otwarcie rynków zbytu dla wyrobów bawełnianych) oraz rok 1864, kiedy uwłaszczono chłopów (dopływ taniej siły roboczej). Największym zakładem przemysłowym Pabianic była wówczas firma włókiennicza Krusche-Ender. W 1913 r. była ona czwartym co do wielkości zakładem włókienniczym w kraju. Liczba ludności Pabianic rosła nieustannie. Tylko w drugiej połowie XIX w. – ośmiokrotnie. U progu I wojny światowej w 1914 r. miasto zamieszkiwało już 48 000 mieszkańców. Pabianice są jednym z większych przemysłowych miast w Królestwie (szóste miejsce pod względem liczby zatrudnionych robotników).

Rzeka Dobrzynka płynąca pomiędzy dawnymi obiektami fabrycznymi

Miasto trzech nacji

Pabianice, analogicznie jak Łódź, były miastem wielokulturowym. Poniżej przedstawiamy główne narodowości, które zamieszkiwały Pabianice.

Kościół ewangelicki św. Piotra oraz Pawła

Niemcy

 Osobny artykuł: Niemcy w Pabianicach.

W Pabianicach oprócz żywiołu polskiego od końca XVIII w. zaczęli się pojawiać także osadnicy niemieccy oraz żydowscy. Przybysze z Niemiec osiedlali się z reguły na Nowym Mieście oraz byli to z reguły specjaliści branży włókienniczej (tkacze, prządkowie, farbiarze). Dała się jednak zauważyć pewna specyfika – w przeciwieństwie do odmienny ośrodków zagłębia włókienniczego do Pabianic tłumnie przyjeżdżali oprócz luteran z Prus oraz zaboru pruskiego, czy Saksonii także niemieccy katolicy z Bawarii, Austrii, czy ze Śląska. W 1848 r. odsetek protestantów (głównie Niemców) w mieście osiągnął największy pułap 34%, następnie w związku z napływem ze wsi do przemysłu ludności polskiej stan ten sukcesywnie malał (spadł do 10% w 1914 r.). Zmiany w proporcjach ludnościowych dokonywały się też na skutek szybkiej polonizacji części przybyszów (np. rodzina św. Maksymiliana Kolbego). Spory procent mieszkańców miasteczka stanowili także wyznawcy innych kościołów reformowanych zwłaszcza kalwini (ich podstawowy zbór znajdował się w pobliskim Zelowie) oraz bracia morawscy (członkami tego kościoła byli założyciele zakładów przemysłowych – Rudolf Kindler oraz Beniamin Krusche). Nabożeństwa dla miejscowych luteran początkowo odprawiane były w pabianickim zamku.

Dawna, monumentalna, neogotycka tkalnia zakładów Krusche & Ender.

Dopiero później (w latach 1827–1831) na rogu ulicy Zamkowej oraz Kilińskiego wybudowano kościół ewangelicko-augsburski (rozbudowany w latach 1875–1876).

Największy w mieście, kościół pw. Najświętszej Marii Panny w Pabianicach

Żydzi

Trzecim narodem (po Polakach oraz Niemcach) byli Żydzi. Pabianice, jako miasteczko należące do kapituły krakowskiej, miało przywilej zakazujący starozakonnym osiedlania się w granicach grodu. Poszedł on w zapomnienie w XIX w. podczas gwałtownego uprzemysławiania miasta, choć formalnie dopiero w 1862 r. zezwolono Żydom zamieszkać w Pabianicach. Osadnictwo żydowskie w latach trzydziestych XIX w. było już tak liczne, że w 1836 r. zdecydowano się na założenie gminy wyznaniowej żydowskiej. Od 1847 r. Żydzi posiadali już własną bożnicę na Starym Mieście. Została ona zburzona po drugiej wojnie światowej przez władze miasta pod pretekstem utworzenia niezbędnego targowiska. Żydzi stanowili w 1849 r. 15% procent mieszkańców Pabianic, a w 1939 r. – 18%. Zajmowali się z reguły handlem, rzemiosłami oraz finansami. Kilka rodzin żydowskich dołączyło do grona zamożnych przemysłowców.

II wojna światowa

Pierwsze niemieckie bomby spadły na Pabianice 3 września 1939 roku, niszcząc domy na Starym Mieście oraz Bugaju. Zginęło kilkudziesięciu mieszkańców. Miasta broniły: 72. Pułk Piechoty oraz 15. Pułk Piechoty "Wilków". Poniosły one ciężkie straty, z reguły za sprawą dywersantów oraz ludności niemieckiej. To oni wskazywali hitlerowcom miejsca zgrupowań polskich żołnierzy, transporty wojskowe oraz magazyny z zaopatrzeniem dla armii. Miejsca te bombardowały hitlerowskie samoloty. Dywersanci urządzali też zasadzki na mniejsze oddziały polskich żołnierzy. 8 września do Pabianic wkroczyły wojska niemieckie.

Pomnik obok kościoła św. Mateusza

Okupacja przyniosła tragedię mieszkającej w Pabianicach ludności żydowskiej. Hitlerowcy pozbawili Żydów wszelkich praw oraz ograbili. Na początku 1940 r. na Starym Mieście okupant utworzył getto, gdzie w nieludzkich warunkach stłoczył starozakonnych z miasta oraz okolic. Przeważajaca ilość mieszkańców getta, jeśli nie zmarła z głodu oraz epidemii, była zamordowana w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem. Pozostałych przetransportowano do morderczego obozu pracy przy ulicy Warszawskiej 127 oraz getta łódzkiego. Jedynym dziś śladem bytności ludności żydowskiej w Pabianicach są macewy na cmentarzu na zachodnich rubieżach miasta.

Cmentarz żydowski w Pabianicach

 Osobny artykuł: Wysiedlenia Polaków podczas II wojny światowej dokonane przez Niemców.

Pabianice zostały wcielone do III Rzeszy (znalazły się w tzw. Kraju Warty) oraz przeznaczone do całkowitej germanizacji. Miasto dostało nazwę Burgstadt, ulice oraz place – niemieckich patronów. Zamknięto polskie szkoły oraz instytucje, w dalszej kolejności planując wysiedlenie całej polskiej ludności na wschód. Wielu Polaków w tym także dzieci deportowano do Rzeszy na przymusowe roboty^[4]. Władze okupacyjne usunęły Polaków z lepszych domów w centrum miasta. Ludność zmuszano do pracy w zakładach włókienniczych produkujących z reguły tkaniny na mundury oraz bieliznę dla niemieckich żołnierzy. Planowano także gruntowną przebudowę miasta, by odpowiadało ono niemieckim standardom. W 1941 r. w zachodniej części Pabianic Niemcy rozpoczęli budowę dzielnicy mieszkaniowej dla niemieckich kolonistów. Nadano jej nazwę Neue Heimat ("Nowa Ojczyzna"). Projekt ten do końca wojny zrealizowano zaledwie częściowo.

Nocą z 19 na 20 stycznia 1945 r. do Pabianic wkroczyły wojska I Frontu Białoruskiego pod dowództwem generała Gieorgija Żukowa. Uciekających Niemców bombardowały radzieckie samoloty, a radzieckich żołnierzy oraz polską ludność cywilną – niemieckie, zabijając kilkaset osób oraz obracając w ruiny budynki w centrum miasta. Niemcy zdążyli zniszczyć największe tkalnie oraz zakłady mechaniczne.

Czasy obecne

Pabianiccy Żydzi zostali wymordowani w okresie Holocaustu, nieliczni ocaleni po wojnie wyemigrowali do Izraela. Niemcy, którzy nie uciekli w 1945 r. przed Armią Czerwoną, musieli parę lat później przymusowo opuścić swe domy oraz wrócić do starej ojczyzny. W stworzonych dla nich blokach mieszkają dziś Polacy. Przejęte przez państwo wielkie fabryki, po wojnie wydatnie rozbudowywano, powstawały też nowe, produkcja szła pełną parą. W zachodniej oraz południowej części miasta zbudowane osiedla bloków – Piaski oraz Bugaj. Obecne Pabianice to prawie 70-tysięczne miasto, w którym dominuje przemysł lekki.

"Manhattan" na pabianickim osiedlu Bugaj

Demografia

Struktura demograficzna mieszkańców Pabianic wedle danych z 31 grudnia 2008 r.:^[5]

Sprawdź wykaz na Wikiźródłach

Architektura oraz urbanistyka

 Osobny artykuł: Zabytki Pabianic.

Zabytki opisane w odrębnym artykule:

1. Renesansowy kościół św. Mateusza
2. Renesansowy dwór obronny kapituły krakowskiej
   

   

   Neorenesansowa kaplica przy ul. Waryńskiego
3. Domy tkaczy
4. Zabudowania fabryczne zakładów bawełnianych "Krusche-Ender"
5. Dawne biuro zakładów "Krusche-Ender" z rzeźbą "prządki"
6. Dawny pałac rodziny Enderów
7. Kościół ewangelicki św. Piotra oraz św. Pawła
8. Neogotycki kościół Najświętszej Marii Panny
9. Zespół cmentarzy chrześcijańskich
10. Dworzec kolejowy PKP
11. Cmentarz żydowski w Pabianicach
12. Synagoga (zniszczona)
13. Neorenesansowa kaplica przy ul. Waryńskiego (w ruinie)

Dzielnice oraz osiedla

Centrum, Bugaj, Piaski, Stare Miasto, Karniszewice, Klimkowizna, Jutrzkowice, Wola Zaradzyńska Nowa, J. Salwy, Marii Konopnickiej, Jana Pawła II, Mikołaja Kopernika, Dąbrowa, Rypułtowice, Czyryczyn (daw.Sereczyn), Karolew.

Gospodarka

Przemysł

Budynek dawnych Zakładów Odzieżowych Pabia

W okresie powojennym Pabianice, tuż po Gliwicach, posiadały największą liczbę różnorodnych gałęzi przemysłu w Polsce. Okres nowego rozwoju gospodarczego po 1989 roku w znacznym stopniu zmienił strukturę własnościową zakładów przemysłowych. Tereny produkcyjne po nacjonalizacji przemysłu w Polsce po II wojnie światowej są własnością Skarbu Państwa albo spółdzielni. Aktualnie zdecydowana przeważajaca ilość przedsiębiorstw w Pabianicach trzeba do prywatnych inwestorów.

W 2003 roku prawie cała działalność produkcyjna nadal odbywała się na obszarach powstałych, zorganizowanych oraz zagospodarowanych w poprzednich okresach kształtowania przemysłu w mieście. Kumulują się one w trzech strefach^{potrzebne źródło}:

• stara dzielnica przemysłowa
• nowa dzielnica przemysłowa
• obszary przy linii kolejowej

Przejście z gospodarki centralnie planowanej do gospodarki wolnorynkowej spowodowało, że wiele zakładów przemysłowych w Pabianicach podupadło, a rozliczne przedsiębiorstwa zlikwidowano (zakłady przemysłu bawełnianego Pamotex, fabryka maszyn drogowych Madro, zakłady przemysłu wełnianego Pawelana).

Kryzys wielkich zakładów przemysłowych, a zwłaszcza kombinatów włókienniczych, skutkował kurczeniem się powierzchni terenów przemysłowych, które pod koniec lat 80. XX w. obejmowały 158 ha. W 2003 roku powierzchnia tych terenów zmalała do 136 ha. Znaczny wpływ na to miało przeznaczenie wielohektarowych działek dawnych terenów fabrycznych pod budowę centrów handlowo-usługowych.

Mimo upadku wielu zakładów przemysłowych, nadal dominuje przemysł lekki. Jednak ważne miejsce w strukturze gałęziowej zajmują: przemysł chemiczny (zakłady farmaceutyczne Polfa, fabryka leków Aflofarm), spożywczy (Zakłady Mięsne Pamso SA) oraz elektromaszynowy (fabryka żarówek Philips). Różnorodność gałęziowa sprawiła, że przemysł pabianicki nie popadł w stan głębokiego kryzysu.

Radykalne zmiany zaszły w strukturze wielkości zakładów. W 1989 roku w mieście było ok. 180 państwowych oraz spółdzielczych zakładów przemysłowych, w których pracowało około 30 tys. osób^{potrzebne źródło}.

W 2003 roku działało ok. 2200 przedsiębiorstw, zatrudniających 12 tys. pracowników^{potrzebne źródło} a w 2006 było zarejestrowanych 8554 podmiotów gospodarki narodowej czyli o 77 podmiotów więcej niż w 2003 r.^[6]

Struktura działalności gospodarczej Pabianic w 2003 r.^{potrzebne źródło}.

• przemysł lekki 27%
• przemysł chemiczny 19%
• przemysł spożywczy 16%
• przemysł elektromaszynowy 13%
• przemysł drzewny 7%
• pozostałe gałęzie 18%

Edukacja

• Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Pabianicach
• Państwowa Szkoła Muzyczna I oraz II stopnia
• Gimnazjum nr 1 w Pabianicach im. Jana Pawła II
• Gimnazjum nr 2 w Pabianicach im. Armii Krajowej
• Gimnazjum nr 3 w Pabianicach im. Tadeusza Kościuszki
• Prywatne Gimnazjum im. św. Wincentego à Paulo
• Szkoła Podstawowa nr 1 im. Kazimierza Promyka
• Szkoła Podstawowa nr 2
• Szkoła Podstawowa nr 3 im. Mikołaja Kopernika
• Zespół Szkół Specjalnych nr 5
• Szkoła Podstawowa nr 5 im. Grzegorza Piramowicza
• Szkoła Podstawowa nr 8
• Szkoła Podstawowa nr 9
• Szkoła Podstawowa nr 13 im. Stefanii Sempołowskiej
• Szkoła Podstawowa nr 14 im. Stanisława Staszica
• Szkoła Podstawowa nr 17
• Zespół Szkół nr 1 im. Jana Kilińskiego
• Zespół Szkół nr 2 im. prof. Janusza Groszkowskiego
• Zespół Szkół nr 3 im. Legionistów miasta Pabianic
• I Liceum Ogólnokształcące im. Jędrzeja Śniadeckiego
• II Liceum Ogólnokształcące im. Królowej Jadwigi
• Prywatne Liceum Ogólnokształcące im. św. Wincentego à Paulo
• "Heureka" Zespół Szkół Prywatnych
• "COSINUS" Zaoczne Liceum Ogólnokształcące oraz Zaoczne Liceum Ogólnokształcące Uzupełniające

Media lokalne

• Prasa:
  • Życie Pabianic – tygodnik, ukazuje się we wtorki
  • Moje Miasto Pabianice – tygodnik, ukazuje się we wtorki
  • Nowe Życie Pabianic – pismo, ukazuje się we wtorki
  • Pabianicki Tygodnik Reklamowy – pismo bezpłatne ogłoszeniowe
  • Bliżej Ciebie – tygodnik, ukazuje się w soboty jako dodatek do Expressu Ilustrowanego
• Dawniej:
  • Puls Pabianic – bezpłatny tygodnik, ukazujący się w latach 2005-2007
• Telewizja:
  • Pro-MOK – lokalna, Miejskiego Ośrodka Kultury, nadaje w latach 2003 - nadal
• Dawniej:
  • TVK TOP (Telewizja Osiedlowa Pabianice) – lokalna ("piracka" do czasu otrzymania koncesji przez GOSAT-MEDIA) - w latach 1993-1995 w sieci UPC Pabianice (wówczas GOSAT-SERVICE Wrocław o. Pabianice)
  • TV GOSAT-MEDIA – lokalna z siedzibą we Wrocławiu - w latach 1995-2003 w sieci GOSAT-SERVICE (w tym czasie przeistoczenie właściciela kablówki) następnie POLSKA TV KABLOWA potem UPC o/Pabianice
  • TV TOP (Telewizja o Pabianicach) – prywatna - w latach 2007-2008 w sieci UPC Pabianice

Sport

Koszykówka:

• Language School Pabianice (poprzednio Solpark Kleszczów, PA-CO-BANK, Hartmann, Polfa, MTK, Włókniarz) – mistrzostwo Polski w koszykówce kobiet (1989, 1990, 1991, 1992), aktualnie gra w I lidze.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Koszykarki Włókniarza Pabianice.

Piłka ręczna:

• SPR Pabiks Pabianice – Stowarzyszenie Piłki Ręcznej Pabiks Pabianice (II liga)

Piłka nożna:

• UKS Włókniarz Pabianice (IV liga 2011/2012 grupa łódzka).
• Pabianickie Towarzystwo Cyklistów (Łódzka Klasa Okręgowa).

Bieg na orientację:

• UKS Azymut Pabianice (I liga).

Strzelectwo sportowe:

• PKSOW LOK "WALTER".

Rugby 7:

• Fabrykanci Pabianice RC.

Piłka siatkowa:

• Energia Pabianice

Wspólnoty wyznaniowe

Kościół rzymskokatolicki św. Maksymiliana Kolbego w Pabianicach

Kościół mariawicki Przenajświętszego Sakramentu w Pabianicach

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące wspólnoty wyznaniowe:

• Kościół Rzymskokatolicki
  • Parafia św. Mateusza oraz św. Wawrzyńca
  • Parafia Najświętszej Maryi Panny Różańcowej
  • Parafia św. Maksymiliana Marii Kolbego
  • Parafia św. Floriana
  • Parafia Chrystusa Króla Wszechświata
  • Parafia Miłosierdzia Bożego
  • Parafia Trójcy Przenajświętszej
• Kościół Starokatolicki Mariawitów
  • Parafia Przenajświętszego Sakramentu
• Kościół Ewangelicko-Augsburski
  • Parafia św. Piotra oraz św. Pawła
• Kościół Ewangelicko-Metodystyczny
  • Parafia Dobrego Pasterza
• Kościół Zielonoświątkowy
  • Zbór Kościoła Zielonoświątkowego
• Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
  • Parafia św. Aleksandra Newskiego
• Chrześcijański Kościół "Dobra Nowina"^{potrzebne źródło}
• Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy^{potrzebne źródło}

Komunikacja

Komunikacja miejska

 Osobny artykuł: Komunikacja miejska w Pabianicach.

Początki komunikacji miejskiej w Pabianicach sięgają 1901 roku, kiedy otwarto linię tramwajową Pabianice-Łódź. Tramwaj dojeżdżał zaledwie do przedmieścia. Linia była przedłużana w latach 1905, 1924 oraz 1940 aż w końcu biegła całą główną ulicą miasta – do stacji kolejowej. W 1968 roku przedłużono linię tramwajową do pętli Wiejska oraz wybudowano skrętnię Duży Skręt.

Do 1972 roku ponad 20-kilometrowa linia tramwajowa była wyłącznym środkiem komunikacji miejskiej. 1 maja 1972 roku MPK Łódź postawił pierwsze przystanki oraz wprowadził kursy autobusów miejskich linii 1 oraz 2, obejmujące nowe dzielnice. Od 1983 roku w szybkim tempie powstawały kolejne linie autobusowe, na których kursowały Ikarusy 260 oraz Jelcze.

W 1992 roku pabianickie linie autobusowe obsługiwane przez MPK Łódź przejęła nowa firma MZK Pabianice, która wprowadziła swoje bilety, wymieniła autobusy na nowocześniejsze Jelcze. We flocie jest, 12 Manów NL 202, 14 Solarisów Urbino 12 oraz 3 Jelcze M081MB. Autobusy zmieniły barwy z czerwono-białych na niebiesko-żółte (kolor flagi Pabianic). W 2004 roku linię tramwajową 41 (Pabianice-Łódź: plac Niepodległości) zastąpiono linią 11 – z Pabianic przez Łódź do Zgierza. Linia 11 jest komercyjna. Po eksperymencie polegającym na zatrudnieniu konduktorów, w tramwajach zamontowano automaty sprzedające bilety. W 2007 roku rozpoczęto przebudowę torowiska linii 11 w ramach projektu "Tramwaj Regionalny", współfinansowanego z funduszy Unii Europejskiej. W III etapie remont ma objąć obszar Pabianic. Aktualnie linia 11 kursuje tylko w Łodzi. Do Pabianic kursowała linia P a od 1 sierpnia 2010 ponownie kursuje linia 41 należąca do Lokalnego Transportu Zbiorowego miasta Łodzi. Jeździ on od przystanku "Wiejska/łaska" w Pabianicach do Placu Niepodległości w Łodzi. Nowością są bilety czasowe, które wprowadzono na tej linii.

Przez Pabianice przebiegają drogi krajowe oraz droga wojewódzka:

• droga krajowa nr 71 relacji Stryków – Zgierz – Pabianice – Rzgów
• droga krajowa nr 14 relacji (Wrocław) – Walichnowy – Złoczew/(Wieluń) – Sieradz – Pabianice – Łódź – Łowicz
• droga wojewódzka nr 485 relacji Bełchatów – Wadlew – Pabianice

Wedle rządowych planów ogłoszonych 5 lutego 2008 Pabianice znajdą się na trasie planowanej drogi szybkiego ruchu S8. Natomiast planowana obwodnica Pabianic od strony północnej będzie nosić symbol S14^[7].

Komunikacja kolejowa

 Osobny artykuł: Pabianice (stacja kolejowa).

Ochrona przyrody

Pomniki przyrody

Źródło: Rejestr form ochrony przyrody na stronie internetowej Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Łodzi (dostęp 9 maja 2011)

Honorowi obywatele miasta Pabianic

• Janusz Alwasiak
• Aleksander Arkuszyński
• Bohdan Bejze
• Jan Berner
• Marian Borkowski
• Norbert Hans
• Jan Paweł II
• Janusz Jantoń
• Radosław Januszkiewicz
• Lucjan Jaroszka
• Jan Kaczmarek
• Ryszard Kaczorowski
• Jerzy Kasperski
• Janusz Koziara
• Henryk Langierowicz
• Zygmunt Luboński
• Andrzej Moszura
• Ryszard Olszewski
• Milena Piotrowska
• Wojciech Stec
• Jan Szuba
• Jadwiga Wajs-Marcinkiewicz
• Zdzisław Wlazłowicz

Miasta partnerskie

Sprawdź też

• Niemcy w Pabianicach

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Historia społeczności żydowskiej w Pabianicach
• Urząd Miasta Pabianic
• Prywatna strona prezentująca Pabianice oraz powiat pabianicki

p • d • e Miasta województwa łódzkiego Miasta powiatowe Bełchatów • Brzeziny • Kutno • Łask • Łęczyca • Łowicz • Łódź • Opoczno • Pabianice • Pajęczno • Piotrków Trybunalski • Poddębice • Radomsko • Rawa Mazowiecka • Sieradz • Skierniewice • Tomaszów Mazowiecki • Wieluń • Wieruszów • Zduńska Wola • Zgierz Miasta gminne Aleksandrów Łódzki • Biała Rawska • Błaszki • Drzewica • Działoszyn • Głowno • Kamieńsk • Koluszki • Konstantynów Łódzki • Krośniewice • Ozorków • Przedbórz • Rzgów • Stryków • Sulejów • Szadek • Tuszyn • Uniejów • Warta • Wolbórz • Zelów • Złoczew • Żychlin

p • d • e Powiat pabianicki Miasta Konstantynów Łódzki • Pabianice Gminy miejskie Konstantynów Łódzki • Pabianice Gminy wiejskie Dłutów • Dobroń • Ksawerów • Lutomiersk • Pabianice