państwa z parlamentami dwuizbowymi
państwa z parlamentami jednoizbowymi
brak parlamentu
Parlament – w państwach o demokratycznych systemach władzy, najwyższy organ przedstawicielski, a równocześnie zasadniczy organ władzy ustawodawczej.
Parlament – w myśl monteskiuszowskiej teorii podziału władzy – jest jednym z trzech pionów władzy państwowej oraz w żaden sposób nie jest ważniejszy od dwóch pozostałych. W systemach parlamentarno-gabinetowych (np. Polska) parlament jest najwyższym organem władzy państwowej. Z kolei w państwach realnego socjalizmu, parlamenty w mniejszym albo większym zakresie były kontrolowane przez partie komunistyczne.
Pozycja parlamentu na przestrzeni dziejów zmieniała się. Wraz z przechodzeniem z monarchii przez monarchię konstytucyjną do parlamentarnej zauważany był wzrost roli parlamentu. Jednak w pierwszej połowie XX wieku dostrzegane jest osłabianie organu przedstawicielskiego na rzecz władzy wykonawczej.
W większości rozwiniętych krajów zachodnich funkcjonują parlamenty dwuizbowe (bikameralizm). Parlamenty jednoizbowe (unikameralizm) są np w Danii, Finlandii, Grecji, Portugalii czy Szwecji. W dwuizbowym parlamencie jest izba pierwsza (bardziej popularna nazwa to izba niższa) oraz izba druga (wyższa); np. w Polsce odpowiednio Sejm oraz Senat Rzeczypospolitej Polskiej, w Wielkiej Brytanii Izba Gmin oraz Izba Lordów, w Stanach Zjednoczonych to Izba Reprezentantów oraz Senat. Kompetencje obu izb w wielorakich krajach są odmienne. Na ogół jednak, izby drugie posiadają mniejsze kompetencje (wśród współczesnych państw demokratycznych tylko we Włoszech obie izby posiadają takie same kompetencje). Izby pierwsze pochodzą z wyborów powszechnych oraz bezpośrednich. Najczęściej ordynacja wyborcza do izby drugiej odznacza się podwyższonym cenzusem wyborczym.
Izby drugie (choć wielokrotnie z mniejszymi uprawnieniami) nazywa się wyższymi. Określenie te zawdzięczają tradycji historycznej. Odnoszą się one bowiem do istniejących jeszcze w średniowieczu rad królewskich. Zasiadali w niej mianowani hierarchowie kościelni oraz wyżsi urzędnicy państwowi, a więc osoby pochodzące z arystokratycznych rodzin.
Kadencja
Parlamentarzyści pełnią swoje funkcje przez określony czas zwany kadencją. W zależności od krajów oraz izby długość ta może się wahać od dwóch (amerykańska Izba Reprezentantów) do siedmiu lat w przypadku senatu francuskiego. Najczęściej izba niższa ma krótszą kadencję od izby wyższej (w przypadku izby niższej najczęściej spotykana długość to cztery lata, a w przypadku izby wyższej – sześć lat), choć długości te bywają równe (np. Polska czy Włochy). W pewnych krajach dopuszcza się skrócenie kadencji (np. w Polsce). W pewnych państwach (Francja, Japonia czy Stany Zjednoczone) izba druga jest odnawiana nie w całości, a tylko częściowo; ma to zabezpieczyć stabilność zmieniających się nastrojów politycznych w społeczeństwie. Pojęcie kadencji nie funkcjonuje w dosłownym jego znaczeniu w brytyjskiej Izbie Lordów, w której mandat był przypisany do rodziny arystokratycznej oraz dziedziczony, a aktualnie jest otrzymywany dożywotnio.
Parlamentarzyści
Liczba członków parlamentu waha się w zależności od wielkości państwa oraz tradycji od kilkudziesięciu (25-osobowy Landtag w Liechtensteinie) do nawet kilku tysięcy (2984-osobowe Ogólnochińskie Zgromadzenie Przedstawicieli Ludowych w ChRL). Wielkość parlamentu z reguły jest określona przez konstytucje, choć oraz tu zdarzają się wyjątki (np. amerykański Kongres). Izby niższe parlamentów są liczniejsze od izb wyższych.
W Polsce jest 610 parlamentarzystów – 460 posłów, 100 senatorów oraz 50 eurodeputowanych.
Funkcje parlamentu
Parlament spełnia cztery funkcje: ustrojodawczą (zmiana ustroju), ustawodawczą (prawo, ustawy), kreacyjną oraz kontrolną.
- Funkcja ustrojodawcza – dzięki tej funkcji parlament ma prawo uchwalić konstytucję albo przeistoczenie do niej zmiany.
- Funkcja ustawodawcza – na jej mocy, parlament ma prawo do stanowienia ustaw, które są podstawowymi aktami prawnymi, powszechnie obowiązującymi w Polsce.
- Funkcja kreacyjna – opiera się na powoływaniu członków, którzy wchodzą w skład organów państwowych. Sejm wyznacza członków Trybunału Konstytucyjnego oraz Trybunału Stanu. Wskazuje kandydata (za zgodą Senatu) na prezesa Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznika Praw Obywatelskich, prezesa Instytutu Pamięci Narodowej oraz prezesa Narodowego Banku Polskiego.
- Funkcja kontrolna – opiera się na sprawowaniu kontroli nad rządem (przysługuje tylko Sejmowi).
Literatura
- Kategoria:K.A.Wojtaszczyk: Państwo współczesne. [w:] Społeczeństwo oraz polityka..., dz. cyt.; s. 233-251.
Sprawdź też
