Pleonazm (z gr. pleonasmos "nadmiar"), pot. masło maślane – wyrażenie, w którym jedna cząstka wypowiedzi zawiera te same treści, które są w drugiej części; jeden z błędów logiczno-językowych.
Przykłady
- akwen wodny
- cofać do tyłu
- błędna pomyłka
- dalej kontynuować
- okres czasu
- spadać w dół
- zabić się na śmierć
Skrótowce
Formalnie, pleonazmami są także skrótowce typu:
jednak w praktyce ich użycie jest powszechne oraz przez językoznawców uważane za poprawne[1]. Brak poprzedzającego skrótowiec rzeczownika może prowadzić do niezręczności, m.in. z uwagi na trudności z odmianą skrótowca przez przypadki. W zdaniu:
- Skopiowanie płyty CD do pamięci RAM sygnalizowane jest migotaniem diody LED.
brak owych rzeczowników prowadziłby do nienaturalnie brzmiącego:
- Skopiowanie CD do RAM sygnalizowane jest migotaniem LED.
Pewne skrótowce da się odmieniać przez przypadki[2][3] (kopiowanie do RAM-u, ujawnienie PIN-u, zakażenie HIV-em), zaś o wyborze pomiędzy odmianą, jej brakiem albo zastosowaniem poprawnego w tym kontekście pleonazmu decyduje uzus, w tym przypadku – stopień leksykalizacji skrótowca. Obcojęzyczne skrótowce poprzedzone odpowiednimi rzeczownikami składają się na tak zwane pleonazmy pozorne[4], albowiem obcojęzyczna nazwa występująca w rozwinięciu skrótu nie jest powszechnie używanym elementem języka docelowego: słowo tax w skrótowcu VAT nie jest elementem języka polskiego, w którym jego odpowiednikiem jest słowo podatek. Dlatego poprawne są określenia podatek VAT albo komputer PC, będące pleonazmami pozornymi.
Stosowalność odmiany skrótowców albo poprzedzanie ich odpowiednimi rzeczownikami może zależeć od kontekstu wypowiedzi oraz stopnia znajomości danego skrótowca w gronie jej adresatów. W kontekście dotyczącym medycyny, w szczególności, w specjalistycznym artykule medycznym, poprzedzanie skrótowca HIV rzeczownikiem wirus jest niepoprawne, jednak w kontekstach popularnonaukowych zastosowanie pleonazmu jest uzasadnione.
Mechanizmy powstawania pleonazmów
Pleonazmy czasami zawierają wyrazy pokrewne (np. maślane masło), wyrazy obce, których twórca wypowiedzi nie rozumie (np. akwen wodny), bądź powielone dodatkowym słowem znaczenia wynikające z formy leksykalnej albo gramatycznej, np. dodawanie przysłówka bardziej do form stopnia wyższego przymiotników (np. bardziej częstszy).
Wyjątki
Zdarzyć się potrafią sytuacje, kiedy wyrażenie na pierwszy rzut oka pleonastyczne tak naprawdę nim nie jest. Na przykład, jeśli z kontekstu wynika, że wypowiedź może dotyczyć zarówno polityka Lipca, jak oraz miesiąca, to wyrażenie mowa jest o miesiącu lipcu nie jest pleonazmem.
Celowo zastosowane pleonazmy (niebędące błędami) potrafią posłużyć do konstrukcji figur retorycznych (np. najbielszy odcień bieli).
Sprawdź też
Przypisy