Podmiot - część zdania, która w zdaniu w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem, obiekt podlegający procesowi wyrażonemu orzeczeniem albo znajdujący się w stanie wyrażonym orzeczeniem.
Przykłady:
- Kot pije mleko – kot jest podmiotem oraz oznacza wykonawcę czynności;
- Kot rośnie – kot jest podmiotem oraz oznacza obiekt podlegający procesowi wzrostu;
- Kot leży – kot jest podmiotem oraz oznacza obiekt znajdujący się w stanie spoczynku.
W zdaniach w stronie biernej podmiot oznacza obiekt, wobec którego czynność jest wykonywana.
Przykład:
- Mleko było wypite przez kota – mleko jest podmiotem, kot oznacza wykonawcę czynności.
W większości języków podmiot w typowym zdaniu jest przed dopełnieniem. W takich językach jak angielski, niemiecki, czy chiński szyk wyrazów wskazuje, co jest podmiotem (w wymienionych językach podmiot stoi przed orzeczeniem):
- The cat drinks milk – the cat to podmiot
- Die Katze trinkt Milch – die Katze to podmiot
Język polski
W języku polskim bywa wyrażany przez frazę rzeczownikową w mianowniku, może też być pomijany. W starszych opracowaniach głosi się przykłady zdań typu: "Ale" jest spójnikiem, mające dowodzić, jakoby podmiotem zdania mogła być praktycznie każda część mowy. Stwierdzenie to jest jednak błędne, albowiem mamy tu do czynienia z użyciem metajęzykowym: wyraz "ale" nie jest w powyższym zdaniu jako sam spójnik, tylko jako nazwa spójnika "ale" oraz jako taki jest rzeczownikiem.
Podmiot gramatyczny
Podmiot gramatyczny jest wyrażony rzeczownikiem albo zaimkiem w mianowniku. Jest najczęstszym podmiotem w zdaniu.
Przykład:
"Janek uzbierał mnóstwo jagód" - podmiotem gramatycznym jest "Janek".
"Trzewik jest w szafie" - podmiotem gramatycznym jest "trzewik".
"Burak jest w ziemi" - podmiotem gramatycznym jest "burak".
"Płaszcz jest na wieszaku" - podmiotem gramatycznym jest "płaszcz".
Podmiot domyślny
Podmiot domyślny wynika z kontekstu oraz wskazywany jest przez końcówkę fleksyjną orzeczenia. W zdaniu: (ona) Zrobiła bańkę mydlaną, dlatego szczerze się (ona) zaśmiała - w końcówce czasownika zaznacza się wyraźnie trzecia osoba oraz ta osoba jest wykładnikiem podmiotu domyślnego. W przypadku zdań; (ty) Zrobiłeś nieśmiały krok do przodu. (ja) Popatrzyłam oraz (ja) skinęłam głową - druga oraz pierwsza osoba świadczą już o podmiocie konotowanym. Możemy zaledwie domyślać się na podstawie orzeczenia (czasownika) o którą osobę chodzi. np. "Pojechał do sklepu" - podmiotem domyślnym jest "on".
Podmiot logiczny (w dopełniaczu albo rzadziej w celowniku)
Podmiot logiczny, (w dopełniaczu) czyli podmiot wyrażony rzeczownikiem (lub inną częścią mowy) w dopełniaczu, jest przy orzeczeniu wyrażającym:
- informację o braku, nadmiarze, przybywaniu albo ubywaniu, np.
- Zabrakło nam mleka.
- Tej wiosny przybyło wiele kwiatów w ogrodzie. (podmiot pogrubiony)
- istnienie podmiotu ograniczonego do domniemanej części, np.
- Tu jest jedzenia na dwa lata. (podmiot pogrubiony)
- zaprzeczone istnienie, np.
- Nie ma kota.
- Nie było brata. (podmiot pogrubiony)
Podmiot szeregowy
Podmiot szeregowy to podmiot składający się z kilku członków (wyrazów) równorzędnie połączonych, przede wszystkim spójnikami: i, ni, lecz, oraz, lub, a.
Przykład: Wrona, wróbel oraz szpak siedzą na drucie. (podmiot pogrubiony)
Podmiot towarzyszący
Podmiot towarzyszący to podmiot, który jest wyrażony wyrazem w mianowniku oraz wyrażeniem przyimkowym, najczęściej z "z" oraz z narzędnikiem:
Przykład: Ojciec z córką wyszli na spacer (podmiot pogrubiony).
Obydwa człony podmiotu towarzyszącego są funkcjonalnie współrzędne oraz potrafią zostać zastąpione szeregiem łącznym: ojciec oraz córka. Charakterystyczne jest tu także to, że orzeczenie jest uzgodnione z obydwoma członami podmiotu oraz jest w liczbie mnogiej. Niemniej forma wyrażenia przyimkowego wskazuje, że mówiący uważa drugi składnik podmiotu za mniej ważny, drugorzędny, "towarzyszący". Fakt ten może zostać podkreślony orzeczeniem w liczbie pojedynczej.
Przykład: Matka z dziećmi wysprzątała cały dom. (podmiot pogrubiony)
Kiedyś zaledwie ta ostatnia forma była poprawna. Użycie liczby mnogiej było przeniesione do polszczyzny z języka rosyjskiego.
Podmiot zbiorowy
Występuje rzeczownik w liczbie pojedynczej, ale zawiera w sobie zbiór osób, rzeczy, np. Cała klasa pojechała na wycieczkę (klasa jest podmiotem zbiorowym).
Bibliografia
Sprawdź też
Sprawdź hasło
podmiot w Wikisłowniku
