Ten artykuł dotyczy państwa. Sprawdź też: inne znaczenia słowa Polska. Na tę stronę wskazuje także przekierowanie „RP”. Sprawdź też: inne znaczenia skrótu RP.

Rzeczpospolita Polska
Flaga Rzeczypospolitej Polskiej Godło Rzeczypospolitej Polskiej
Hymn: Mazurek Dąbrowskiego
Konstytucja	Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Język urzędowy	polski[a]
Język używany	polski
Stolica	Warszawa
Ustrój polityczny	demokracja parlamentarna
Typ państwa	republika unitarna
Głowa państwa	Prezydent RP Bronisław Komorowski
Marszałek Sejmu Marszałek Senatu	Ewa Kopacz Bogdan Borusewicz
Szef rządu	Prezes Rady Ministrów Donald Tusk
Wicepremierzy	Waldemar Pawlak
Powierzchnia  • całkowita	70. na świecie 312 679[b][1][2] km²
Liczba ludności (2011)  • całkowita   • gęstość zaludnienia  • narody i grupy etniczne	34. na świecie ▲38 501 000[3] 123,13 osób/km² Polacy: 93,72%, Ślązacy[c]: 2,1%, Nieokreślona: 5%[3]
PKB (2011)  • całkowite   • na osobę	▲531,8 mld USD[4] ▲13 997 USD
PKB (PPP) (2011)  • całkowite   • na osobę	▲766,7 mld USD[4] ▲20 137 USD
Jednostka monetarna	złoty (PLN, zł)
Zjednoczenie Polski	ok. 870 – ok. 930
Chrzest Polski	966
Pierwsza koronacja	1025
Rozbicie dzielnicowe	1138–1320
Unia z Litwą * Krewska * Lubelska * Zaręczenie	1386-1795 14 sierpnia 1385 1 lipca 1569 20 października 1791
Rozbiory	1772, 1793, 1795
Niepodległość * ogłoszona przez * data ogłoszenia * data uznania	od Niemiec oraz Austro-Węgier Rada Regencyjna 7 października 11 listopada 1918
Przywrócenie nazwy Rzeczpospolita Polska	31 grudnia 1989
Wstąpienie do UE	1 maja 2004
Religia dominująca	rzymski katolicyzm
Strefa czasowa	UTC +1 – zima UTC +2 – lato
Kod ISO 3166	PL
Domena internetowa	.pl
Kod samochodowy	PL
Kod samolotowy	SN oraz SP
Kod telefoniczny	+48
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Polska w Wikicytatach
Hasło Polska w Wikisłowniku

Portal:
Polska

Polska, Rzeczpospolita Polska – państwo leżące w Europie Środkowej^[5][6], pomiędzy Bałtykiem na północy a Karpatami oraz Sudetami na południu w dorzeczu Wisły oraz Odry. Powierzchnia administracyjna Polski wynosi 312 679 km²^[b][1], co daje jej 70. miejsce na świecie oraz dziewiąte w Europie. Zamieszkana przez ponad 38 milionów ludzi^[1], zajmuje pod względem liczby ludności 34. miejsce na świecie^[7], a szóste w Unii Europejskiej.

Od zachodu graniczy z Niemcami, od południa z Czechami oraz Słowacją, od wschodu z Ukrainą oraz Białorusią, od północnego wschodu z Litwą oraz od północy z Rosją poprzez jednostkę administracyjną o nazwie obwód kaliningradzki. Ponadto przeważajaca ilość północnej granicy Polski wyznacza wybrzeże Morza Bałtyckiego. Polska wyłączna strefa ekonomiczna na Bałtyku graniczy ze strefami Danii oraz Szwecji.

III Rzeczpospolita jest szybko rozwijającym się państwem, członkiem wielu organizacji międzynarodowych. Polska trzeba do Unii Europejskiej, NATO, ONZ, Światowej Organizacji Handlu, Organizacji Współpracy Gospodarczej oraz Rozwoju, Europejskiego Obszaru Gospodarczego, Międzynarodowej Agencji Energetycznej, Rady Europy, Organizacji Bezpieczeństwa oraz Współpracy w Europie, Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej oraz G6. Polska jest jednym z założycieli organizacji takich jak: Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu (opuszczone w 2004 r.), Rada Państw Morza Bałtyckiego, Grupa Wyszehradzka czy Trójkąt Weimarski. Ponadto Polska trzeba do Układu z Schengen oraz stara się o wejście do Strefy Euro oraz Europejskiej Agencji Kosmicznej.

Etymologia

 Osobny artykuł: Etymologia nazwy Polska.

Źródłem nazwy Polska jest prawdopodobnie nazwa zachodniosłowańskiego plemienia Polan (Polanie)^[d]. Nazwa Polan z kolei pochodzi od indoeuropejskiego wyrazu pole, oznaczającego pole uprawne albo otwartą przestrzeń. Nazwa Polska zaczęła być używana w odniesieniu do całego państwa w XI wieku oraz funkcjonowała pierwotnie jako forma określenia „ziemia polska” (łac. terra Poloniæ). Zarówno własne nazwy Polski oraz Polaków (endonimy) jak oraz przeważajaca ilość nazw nadawanych im w innych językach (egzonimy) wywodzą się z tego źródła.

Historia

 Osobne artykuły: Historia Polski i Kalendarium historii Polski.

Pierwszy król Polski - Bolesław I Chrobry

Wydarzeniem, które stanowiło pierwszy krok na drodze ku powstaniu państwa polskiego, było objęcie władzy nad plemieniem Polan przez ród Piastów. Nastąpiło to w nieznanych okolicznościach oraz czasie, najprawdopodobniej jednak w drugiej połowie IX wieku. Podstawowy ośrodek państwa Polan stanowiło Gniezno. Pierwszym historycznym władcą piastowskim był natomiast książę Mieszko I, chociaż późniejszy (XII w.) kronikarz Gall Anonim podaje także imiona jego przodków.

Mieszko I objął rządy w państwie Polan przed 963 r. oraz panował do roku 992. W 965 zawarł on sojusz z księciem chrześcijańskich już wówczas Czech, Bolesławem I Srogim oraz poślubił jego córkę Dobrawę. Najważniejszym efektem tego aliansu było przyjęcie przez Mieszka w 966 r. chrztu (za pośrednictwem Czech) oraz narzucenie religii chrześcijańskiej jego państwu (nazywanemu Polską), która umieściła je w kręgu cywilizacji łacińskiej. Doraźnymi konsekwencjami decyzji Mieszka było przybycie do Polski duchowieństwa, wraz z którym upowszechniła się nowa koncepcja władzy książęcej (później królewskiej), doświadczenie administracyjne oraz słowo pisane. W roku 1025 władca Polski uzyskał tytuł królewski. Od końca XIII wieku na tron polski wielokrotnie wybierano władców krajów sąsiednich. W 1569 roku, po wygaśnięciu trwającej od roku 1386 unii dynastycznej z Litwą oba kraje zdecydowały się na unię realną. Nowe państwo nosiło nazwę Rzeczpospolita Obojga Narodów.

W latach 1772–1795 ziemie Rzeczypospolitej zostały rozdzielone przez sprzymierzonych zaborców: Prusy, Rosję oraz Austrię. W 1918 roku Polska odzyskała niepodległość jako II Rzeczpospolita, we wrześniu 1939 roku była ponownie zaatakowana oraz podzielona przez III Rzeszę oraz ZSRR. Był to bezpośredni powód wybuchu II wojny światowej w Europie. W następstwie wojny życie utraciło ponad 6 milionów obywateli Polski, a państwo stało się republiką socjalistyczną uzależnioną od ZSRR.

W efekcie Jesieni Ludów obalono władzę komunistyczną oraz niedługo potem Polska stała się państwem o ustroju demokratycznym. Mieszkańcy powszechnie nazywają ją III Rzecząpospolitą. Zreformowano gospodarkę oraz powrócono do modelu rynkowego.

12 marca 1999 roku Polska przystąpiła do Paktu Północnoatlantyckiego, zaś 1 maja 2004 roku stała się członkiem Unii Europejskiej.

Prehistoria ziem polskich

 Osobny artykuł: Prehistoria ziem polskich.

W okresie starożytności tereny współczesnej Polski zamieszkiwało wiele odmiennych grup etnicznych. Przynależności etniczne oraz lingwistyczne tych grup, w szczególności kwestia pochodzenia oraz ekspansji Słowian, pozostaje niepewna.

W 1933 odkryto pozostałości osady biskupińskiej, założonej około 738 roku p.n.e. oraz wiążącej się z kręgiem kultury łużyckiej.

Dynastia Piastów

 Osobne artykuły: Historia Polski (do 1138), Polska w okresie rozbicia dzielnicowego i Zjednoczone Królestwo Polskie.

Polska uformowała się w jednolicie zarządzane terytorium w połowie X wieku. Pierwszym potwierdzonym historycznie władcą Polski był Mieszko I, który w 966 przyjął chrzest, co zapoczątkowało zwalczanie słowiańskich wierzeń etnicznych oraz chrystianizację społeczeństwa. Przyjęcie chrztu miało w ówczesnym czasie także duże znaczenie polityczne. Pierwszym władcą, który stał się koronowany, był syn Mieszka I – Bolesław Chrobry, który kontynuując politykę ojca zorganizował w roku 1000 zjazd w Gnieźnie.

W 1138, po śmierci Bolesława III Krzywoustego, Polska była podzielona pomiędzy jego potomków, co zapoczątkowało trwające prawie 200 lat rozbicie dzielnicowe. W XIII wieku Henrykowie Śląscy (Henryk I Brodaty oraz Henryk II Pobożny) zjednoczyli dwie dzielnice – Śląsk oraz Małopolskę, lecz po najazdach Mongołów, zakończonych klęskami w bitwie pod Chmielnikiem oraz bitwie pod Legnicą w 1241, ich państwo ponownie się rozpadło. Zjednoczenia kraju (Wielkopolski oraz Małopolski) dokonał Władysław Łokietek, który w roku 1320 koronował się na króla Polski. Jego syn, Kazimierz III Wielki, skutecznie umocnił oraz rozszerzył pozycję Polski w regionie – poszerzył terytorium Polski, zawarł kompromisowe sojusze oraz przeprowadził rozliczne reformy wewnętrzne, w szczególności w budownictwie oraz gospodarce. Po jego bezpotomnej śmierci wygasła dynastia Piastów jako władców Polski.

Dynastia Andegawenów

Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 tron polski przejął Ludwik Węgierski z dynastii Andegawenów. Okres jego rządów to równocześnie początek supremacji szlachty w życiu politycznym kraju, obdarzonej w 1374 w Koszycach pierwszym przywilejem generalnym.

Gdy także Ludwik zmarł w 1382, w Polsce nastąpił okres najdłuższego w jej historii bezkrólewia. Ostatecznie królem Polski 16 października 1384 była córka Ludwika, Jadwiga Andegaweńska. W 1386 weszła ona w związek małżeński z księciem litewskim Jagiełłą, który 4 marca 1386 stał się koronowany na władcę Polski.

Dynastia Jagiellonów

 Osobne artykuły: Historia Polski (1386-1492) i Historia Polski (1492-1572).

Pod panowaniem Jagiellonów Polska zawarła w 1385 unię z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1410 w bitwie pod Grunwaldem, zjednoczona armia polsko-litewska odniosła zdecydowane zwycięstwo nad zagrażającym obu państwom zakonem krzyżackim. Po wojnie trzynastoletniej, zakon stał się wasalem Polski, do której wróciło Pomorze Gdańskie oraz zostały przyłączone Powiśle oraz Warmia.

Następował rozwój polskiej kultury, nauki oraz ekonomii, z osobistościami jak Mikołaj Kopernik oraz Jan Kochanowski. Rozpowszechniona też była tolerancja religijna. Na początku XVI wieku powołano pierwsze oddziały zwycięskiej w wielu bitwach formacji kawalerii polskiej armii – husarii.

Polska oraz Litwa w latach 1474–1569 były też celem 75 najazdów tatarskich^[8].

Rzeczpospolita Obojga Narodów

 Osobne artykuły: Historia Polski (1572-1697), Historia Polski (1697-1795) i I Rzeczpospolita.

W 1569 Polska oraz Litwa zawarły unię lubelską; utworzona była Rzeczpospolita Obojga Narodów, a każdy nowo koronowany król Polski automatycznie zostawał władcą Litwy oraz wcale nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie^[9]. Po bezpotomnej śmierci Zygmunta II Augusta, ostatniego króla z dynastii Jagiellonów, w 1573 wprowadzono wolną elekcję. Ówczesna Rzeczpospolita, szczególnie po uchwaleniu wolności religijnej na konfederacji warszawskiej, była nazywana „azylem heretyków”; ściągali do niej prześladowani w zachoniej Europie mennonici, antytrynitarze, wypędzani z Hiszpanii przez Inkwizycję Żydzi oraz hugenoci z Francji. Szlachta w Polsce, wydatnie liczniejsza niż na zachodzie Europy, korzystała z przywilejów złotej wolności. W okresie tym, nazywanym złotym wiekiem Polski, Rzeczpospolita powiększała swoje terytorium, stając się największym państwem w Europie.

W XVII wieku Rzeczpospolita uwikłana była w konflikty ze Szwecją („potop”), Kozakami (powstanie Chmielnickiego) oraz Rosją (wojna polsko-rosyjska 1654-1667). Wraz z nieefektywnością rządu wskutek prawa liberum veto, licznymi rokoszami oraz słabością rządu, doprowadziły one do stopniowego upadku państwa oraz wzrostu zależności wobec sąsiadów. Mimo to, Jan III Sobieski był w stanie rozgromić armię turecką w bitwie pod Wiedniem.

Pod koniec XVIII wieku podjęto próby reformy kraju, m.in. ostatni król Polski Stanisław August Poniatowski powołał w 1773 Komisję Edukacji Narodowej, a w 1791 Sejm Czteroletni uchwalił Konstytucję 3 Maja.

Rozbiory oraz okres pod zaborami

 Osobne artykuły: Historia Polski (1795-1831) i Historia Polski (1831-1914).

Trzy rozbiory Polski (w 1772, 1793 oraz 1795) położyły kres próbom naprawy państwa. Rzeczpospolita Obojga Narodów przestała istnieć, a jej terytoria zostały rozdzielone pomiędzy Rosję, Prusy oraz Austrię.

W okresie zaborów Polacy zbrojnie albo politycznie podejmowali działania mające na celu odzyskanie niepodległości. W 1807 Napoleon I utworzył podległe Francji Księstwo Warszawskie, jednak w 1815 roku na kongresie wiedeńskim zwycięskie państwa wojen napoleońskich zadecydowały o jego podziale. Ze wschodniej części Księstwa Warszawskiego założono Królestwo Kongresowe, z własną konstytucją oraz carem Rosji jako głową państwa, stopniowo ograniczano jednak jego autonomię. W latach 1830–1831 trwało narodowe powstanie listopadowe.

W drugiej połowie XIX wieku autonomię uzyskała znajdująca się pod zaborem austriackim Galicja. Do 1846 roku istniało Wolne Miasto Kraków, jednak po stłumieniu powstania krakowskiego było ono przyłączone do Austrii. Na terenie Prus powstało mające zaspokoić narodowe ambicje Polaków Wielkie Księstwo Poznańskie, które po powstaniach wielkopolskich w latach 1846 oraz 1848 zlikwidowano. W 1863 roku wybuchło trwające ponad rok narodowe powstanie styczniowe.

II Rzeczpospolita

Dwudziestolecie międzywojenne

Józef Piłsudski – Naczelnik Państwa polskiego w latach 1918–1922

Belweder – siedziba Naczelnika Państwa oraz prezydentów II RP

 Osobne artykuły: Historia Polski (1918-1939) i II Rzeczpospolita.

Za formalny początek II Rzeczypospolitej uznaje się 11 listopada 1918, kiedy to władzę wojskową w Warszawie objął Józef Piłsudski. W wyniku jego działań wojska niemieckie wycofały się z miasta, a tworzące się właśnie polskie instytucje państwowe nadały mu tytuł Naczelnika Państwa. Po zakończeniu I wojny światowej zwycięskie państwa Ententy zaaprobowały plan utworzenia niepodległego państwa polskiego.

Pierwsze lata po ogłoszeniu niepodległości były okresem niepokojów społecznych oraz konfliktów. W latach 1918–1921 Polska prowadziła równocześnie sześć wojen ze swoimi sąsiadami. Toczyły się konflikty z Litwą oraz Ukrainą dotyczące wschodniej granicy kraju, wybuchły trzy powstania na Śląsku oraz powstanie w Wielkopolsce przeciwko niemieckim władzom na tych terenach, dochodziło do konfliktów z Czechosłowacją o sporne tereny graniczne. Najpoważniejszym konfliktem tego okresu była wygrana przez Polskę wojna polsko-bolszewicka w 1919.

Podstawowym problemem II Rzeczypospolitej był niedobór spójności w ramach samego społeczeństwa polskiego. Ludność wywodziła się z terenów trzech zaborów, które przez ponad stulecie stanowiły tereny wielorakich krajów. Trudnością były też różnice pomiędzy mniejszościami narodowymi, które stanowiły liczną cząstka społeczeństwa. Osób określających się jako Polacy było około 68,9%, Ukraińców było 13,9%, Żydów 8,7%, Białorusinów 3,1% a Niemców 2,3%. Około 75% ludności Polski mieszkało na wsi, której największymi problemami była bieda oraz duże przeludnienie. Polska scena polityczna także była miejscem silnych konfliktów. Czołowe partie polityczne – Polska Partia Socjalistyczna, Polskie Stronnictwo Ludowe oraz Narodowa Demokracja prezentowały diametralnie zróżnicowane wizje państwa polskiego. Tragicznym rezultatem tych napięć było zabójstwo związanego z PSL prezydenta Gabriela Narutowicza w 1922.

W pierwszych latach istnienia Polska przyjęła ustrój demokracji parlamentarnej – w styczniu 1919 odbyły się pierwsze wybory do Sejmu, a 17 marca 1921 uchwalono tekst konstytucji. W roku 1924 w ramach kształtowania gospodarki państwa oraz walki z rosnącą inflacją przeprowadzono pakiet reform premiera Władysława Grabskiego, wprowadzono nową walutę – złotego oraz założono Bank Polski. Prowadzono duże inwestycje w przemysł wydobywczy na Śląsku, rozbudowywano infrastrukturę elektryczną oraz kolejową, zbudowano Centralny Okręg Przemysłowy oraz nowy port morski w Gdyni. Okres międzywojenny był czasem intensywnego rozwoju kultury polskiej – powstawały ważne dzieła literackie oraz malarskie, a także prace naukowe. Państwo skutecznie inwestowało w edukację, szczególnie w nauczanie początkowe na terenach wiejskich.

W 1926 roku, w sytuacji kryzysu politycznego Józef Piłsudski doprowadził do wojskowego zamachu stanu, znanego jako przewrót majowy. W wyniku przewrotu system demokracji parlamentarnej stał się przekształcony w system autorytarny, w którym przeważajaca ilość władzy zawierał w sobie prezydent, natomiast wolność działania opozycji oraz wolność prasy oraz słowa była poważnie ograniczona. Władzę przejął Piłsudski oraz jego współpracownicy, tworzący środowisko znane jako sanacja. Autorytarny sposób sprawowania władzy przez „pułkowników” przyczynił się do dalszego rozszerzenia napięć społecznych oraz radykalnych postaw w czasie lat 30.^[10]

II wojna światowa

Defilada kawalerii sowieckiej po kapitulacji Lwowa, Wały Hetmańskie obok Grand Hotelu

 Osobne artykuły: Historia Polski (1939-1945), Kampania wrześniowa, Agresja ZSRR na Polskę i Okupacja niemiecka w Polsce 1939-1945.

1 września 1939, Żołnierze niemieccy zdejmujący szlaban graniczny

1 września 1939 wojska hitlerowskich Niemiec uderzyły na Polskę. W pierwszych tygodniach po inwazji rozegrało się kilka ważniejszych bitew, z których największą była przegrana przez polskie wojsko bitwa nad Bzurą. 14 września wojska niemieckie rozpoczęły oblężenie Warszawy. Równocześnie z oblężeniem miasta rozpoczęła się ewakuacja urzędów centralnych, rządu oraz prezydenta przez granicę południową do Rumunii. 17 września Polska zaatakowana była także przez Armię Czerwoną, której natarcie było skutkiem tajnego porozumienia pomiędzy III Rzeszą a ZSRR. Walki trwały do początków października 1939 – 28 września skapitulowali obrońcy Warszawy, a 6 października zakończyła się ostatnia, przegrana przez Polaków bitwa kampanii wrześniowej.

Terytorium Polski było podzielone pomiędzy III Rzeszę a Związek Radziecki na mocy paktu pomiędzy tymi krajami. Tereny zajęte przez Armię Czerwoną wcielone zostały do ZSRR, cząstka terenów okupowanych przez Niemcy włączona była do III Rzeszy, na części założono tzw. Generalne Gubernatorstwo. Równocześnie z wprowadzeniem władzy okupacyjnej rozpoczęły się represje wymierzone w społeczeństwo polskie. Na terenach okupowanych przez Niemcy oraz ZSRR prowadzono masowe aresztowania oraz egzekucje osób pełniących wcześniej funkcje państwowe albo zaangażowanych w ruch oporu. Szczególny odmiana prześladowań wymierzony stał się w żydowską ludność Polski – osoby pochodzenia żydowskiego zmuszone zostały do zamieszkania w zamkniętych dzielnicach – gettach, stopniowo odebrane zostały im wszelkie prawa. Od 1941 roku w niemieckich obozach zagłady zginęło około 90% Żydów będących obywatelami Polski. Hitlerowcy prowadzili także masowe wysiedlenia ludności polskiej, w wyniku których wiele osób pozbawionych było miejsca zamieszkania albo zmuszonych do przymusowej pracy na terenie Niemiec.

Odpowiedzią na represje oraz aresztowania była zbrojna działalność Państwa Podziemnego oraz organizacji ruchu oporu. Kulminacją tych działań była akcja „Burza” oraz powstanie warszawskie w 1944. W 1943 wybuchło powstanie w getcie warszawskim. Przez cały okres wojny międzynarodowo uznaną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej był Rząd RP na uchodźstwie. W wyniku działań II wojny światowej oraz w czasie okupacji zginęło około 16% obywateli Polski^[11], zniszczonych było wiele miast, w tym prawie całkowicie Warszawa^[10][12][13].

Polska Rzeczpospolita Ludowa

1980, Strajk w Stoczni Gdańskiej, kolebce „Solidarności”

 Osobne artykuły: Polska Rzeczpospolita Ludowa i Historia Polski (1944-1989).

Manifest PKWN

1989, Obrady Okrągłego Stołu, podczas których podjęto decyzję o rozpisaniu wolnych wyborów, które utorowały drogę przemianom demokratycznym w Polsce oraz Europie

W styczniu 1944 roku nacierająca na hitlerowskie Niemcy Armia Czerwona przekroczyła przedwojenną granicę ZSRR oraz Polski. W lipcu 1944 w ZSRR założono Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, który miał sprawować władzę na terenach Polski wyzwolonych przez wojska radzieckie. W skład PKWN wchodzili wyznaczeni przez Józefa Stalina polscy działacze komunistyczni. W czerwcu 1945 powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, natomiast kraje Europy Zachodniej cofnęły uznanie rządowi RP na uchodźstwie. Władze komunistyczne w Polsce wyeliminowały z życia publicznego wszystkie partie opozycyjne, wprowadziły terror policyjny oraz masowe aresztowania politycznych przeciwników, z reguły działaczy organizacji konspiracyjnych z czasów okupacji. W wyniku sfałszowanych wyborów w roku 1947 do pierwszego powojennego Sejmu przeważajaca ilość zdobyły partie komunistyczne.

W pierwszych latach po wyzwoleniu przeprowadzono wiele zmian społecznych oraz politycznych – m.in. zasiedlenie tzw. Ziem Odzyskanych, nacjonalizację przemysłu oraz reformę rolnictwa. Rozpoczęto odbudowę kraju ze zniszczeń wojennych, w tym odbudowę całkowicie zniszczonej Warszawy. W 1948 powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, co uczyniło faktyczne wprowadzenie w Polsce systemu jednopartyjnego. W 1952 roku państwo polskie zmieniło nazwę na Polska Rzeczpospolita Ludowa, uchwalono także Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Równocześnie zwiększono terror policyjny oraz prześladowania opozycji, kościoła katolickiego oraz przedwojennych działaczy publicznych, które trwały aż do śmierci Stalina w 1953. W 1956 odbył się pierwszy w PRL strajk generalny oraz krwawo stłumione przez wojsko oraz milicję demonstracje w Poznaniu.

W wyniku zmian w Związku Radzieckim przeprowadzonych po śmierci Stalina, także w Polsce zmniejszono represje wymierzone w obywateli oraz powołano nowe władze, której przywódcą stał się I sekretarz PZPR Władysław Gomułka. Nowy rząd podjął próbę zmiany relacji ze społeczeństwem oraz reformy gospodarki, których jednak zaprzestano już po kilku latach. W 1968 władze rozbiły demonstracje studentów w Warszawie oraz Krakowie, co stało się pretekstem do antysemickiej oraz antyinteligenckiej kampanii, w wyniku której wiele osób zmuszonych było do emigracji. Po kolejnej fali brutalnie stłumionych strajków robotniczych w 1970 roku Władysław Gomułka zrezygnował ze stanowiska I sekretarza, a jego miejsce zajął Edward Gierek.

Nowa ekipa rządowa podjęła próbę reformy gospodarki oraz przyspieszania wzrostu gospodarczego kraju. W wyniku reform wprowadzonych przez ekipę Gierka, które finansowano z reguły z pożyczek zagranicznych, rozpoczęto budowę wielu nowych zakładów przemysłowych, zmechanizowano rolnictwo, budowano masowo osiedla mieszkaniowe. Podniósł się tez poziom życia społeczeństwa, wzrosła dostępność wielu produktów oraz wysokość zarobków. Z powodu błędów ekonomicznych wynikających ze stosowania centralnie planowanej gospodarki już w roku 1975 doprowadzono do załamania gospodarki oraz dużego zwiększenia zadłużenia zagranicznego Polski. Zmusiło to rząd do wprowadzenia dużych podwyżek cen żywności, na co społeczeństwo zareagowało falą strajków oraz protestów, które wybuchły w czerwcu 1976. Strajki te zostały brutalnie stłumione przez milicję, a ich uczestnicy objęci represjami. Protesty w 1976 doprowadziły do powstania pierwszych organizacji opozycji antykomunistycznej.

Kolejne strajki miały miejsce w lipcu oraz sierpniu 1980 roku. Władze podjęły z protestującymi rozmowy, w wyniku których podpisano porozumienia sierpniowe. Porozumienia te gwarantowały m.in. powstanie legalnego związku zawodowego – NSZZ „Solidarność”. We wrześniu 1980 Edward Gierek stał się odsunięty od władzy, a jego miejsce zajął Stanisław Kania, który jednak zrezygnował ze stanowiska w październiku 1981, zastąpił go Wojciech Jaruzelski. Po ponad rocznym okresie względnej swobody politycznej oraz społecznej w Polsce, w grudniu 1981 władze podjęły decyzję o wprowadzeniu stanu wojennego, co łączyło się z likwidacją wszelkich swobód obywatelskich, masowymi aresztowaniami działaczy opozycji oraz wprowadzaniem władzy wojskowej w kraju. Stan wojenny trwał do 1983 roku^[10][12][14].

III Rzeczpospolita

Podpisanie przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego traktatu dotyczącego przystąpienia Polski do Unii Europejskiej

 Osobny artykuł: III Rzeczpospolita.

Pod koniec 1988 w wielu miejscach Polski wybuchły strajki, których osłabione władze komunistyczne nie były w stanie stłumić. W tej sytuacji podjęły rozmowy z Lechem Wałęsą oraz innymi działaczami „Solidarności”, w wyniku których strajki zostały zakończone, natomiast władze zezwoliły na legalizację NSZZ „Solidarność” oraz na rozmowy o częściowym dopuszczeniu tej organizacji do władzy.

Rozmowy te, znane jako obrady Okrągłego Stołu, zostały przeprowadzone w pierwszej połowie 1989. W trakcie rozmów ustalono, że zostaną przeprowadzone wybory parlamentarne, w których kandydaci opozycji będą mogli otrzymać maksymalnie 35% miejsc w Sejmie oraz dowolną liczbę miejsc w Senacie. Władze komunistyczne zobowiązały się także do dopuszczenia do utworzenia wolnych mediów oraz do zakończenia represji wobec opozycjonistów. Pierwsze częściowo wolne wybory odbyły się 4 oraz 18 czerwca 1989 – w ich wyniku Komitet Obywatelski „Solidarność” otrzymał maksymalną dopuszczoną liczbę miejsc w Sejmie. 19 lipca 1989 Wojciech Jaruzelski stał się prezydentem wybranym przez Sejm. 24 sierpnia 1989 powstał pierwszy demokratyczny rząd Tadeusza Mazowieckiego. Rok później przeprowadzono wybory prezydenckie, które wygrał Lech Wałęsa.

Demokratyczne władze Polski przeprowadziły w czasie pierwszych lat III Rzeczypospolitej wiele istotnych zmian oraz reform. Oryginalnie wprowadzono zmiany do Konstytucji PRL zmieniające nazwę państwa na Rzeczpospolita Polska, przywracające do godła orła w koronie oraz odrzucające zasady komunistycznego systemu jednopartyjnego. W roku 1990 przyjęto pakiet reform gospodarczych znanych jako plan Balcerowicza, polegający na wprowadzeniu wolnego rynku, obniżeniu inflacji oraz deficytu budżetowego oraz na dążeniu do przyspieszenia wzrostu gospodarczego. W 1997 roku przyjęto nową Konstytucję RP, określającą zasady działania państwa funkcjonujące do dzisiaj.

Kolejnymi prezydentami Polski byli Aleksander Kwaśniewski (1995–2000 oraz 2000–2005), Lech Kaczyński (2005–2010) oraz Bronisław Komorowski (od 2010). Od ukształtowania III RP w 1989 w kraju istniało 15 ekip rządowych, których działania doprowadziły do znacznego rozwoju państwa oraz wzrostu poziomu życia jego mieszkańców. Strategicznym celem rządów pierwszego dwudziestolecia III RP było wejście do NATO oraz Unii Europejskiej, co było osiągnięte odpowiednio w 1999 oraz 2004 roku. Polska odgrywa istotną rolę w rozszerzonej Unii Europejskiej, czego znakiem było m.in. pełnienie przez Jerzego Buzka w latach 2009-2012 funkcji przewodniczącego Parlamentu Europejskiego^[10].

Ustrój polityczny

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Polski.

Na podstawie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 Polska jest republiką parlamentarną z systemem parlamentarno-gabinetowym, opierającą się na trójpodziale władzy.

Konstytucja

 Osobny artykuł: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej to najważniejszy akt prawny w Polsce, uchwalony 2 kwietnia 1997 przez Zgromadzenie Narodowe oraz zatwierdzony w ogólnonarodowym referendum 25 maja 1997. Ogłoszony w Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483, wszedł w życie 17 października 1997. Konstytucja złożona jest z preambuły oraz 13 rozdziałów, w tym 243 artykuły. Konstytucja wyznacza charakter ustroju państwowego. Ukazuje sposób zorganizowania oraz działania głównych organów państwa. Definiuje status prawny obywateli oraz sposób ich wpływania na politykę państwa.

Władza ustawodawcza

Sala obrad Sejmu

 Osobne artykuły: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej i Senat Rzeczypospolitej Polskiej.

Władzę ustawodawczą stanowi dwuizbowy parlament (Sejm – 460 posłów, Senat – 100 senatorów) wybierany w bezpośrednich, powszechnych oraz tajnych wyborach parlamentarnych na 4-letnią kadencję od dnia pierwszego posiedzenia. Jego podstawowym zadaniem jest stanowienie prawa poprzez uchwalanie ustaw konstytucyjnych oraz zwykłych, w tym budżetowej, a także ratyfikowanie umów międzynarodowych. W wyjątkowych przypadkach opisanych w Konstytucji możliwe jest rozwiązanie Sejmu (a równocześnie Senatu) przed upływem końca kadencji przez głowę państwa albo uchwałę przyjętą większością 2/3 głosów. Jego przedłużenie możliwe jest zaledwie w czasie stanu wyjątkowego albo do 3 miesięcy po zakończeniu kadencji.

Organizację Sejmu oraz Senatu, porządek prac oraz sposób powoływania oraz działalności ich organów określają regulaminy uchwalone przez każdą z izb.

Sejm oraz Senat ze swego grona wybierają marszałka oraz wicemarszałków, którzy składają się na prezydium. Marszałek Sejmu jest najwyższym przedstawicielem izby niższej parlamentu, przewodniczy obradom Sejmu oraz reprezentuje go na zewnątrz. Sejm oraz Senat powołują także komisje parlamentarne: stałe, które posiadają za zadanie przygotowywanie projektów w dziedzinie ustawodawstwa oraz kontroli (obecnie działa ich 39: 25 w Sejmie oraz 14 w Senacie) oraz nadzwyczajne, powoływane w celu rozpatrzenia konkretnych spraw izby oraz ulegające rozwiązaniu po wykonaniu zadania. Specjalnym rodzajem komisji nadzwyczajnej jest sejmowa komisja śledcza.

Posłowie oraz senatorowie potrafią tworzyć kluby parlamentarne składające się z przynajmniej 15 parlamentarzystów, a posłowie ponadto koła poselskie, dla utworzenia których potrzeba 3 posłów.

Przewodniczący klubów parlamentarnych wraz z członkami prezydium składają się na Konwent Seniorów, organ zapewniający współdziałanie klubów poselskich w sprawach związanych z działalnością oraz tokiem prac izb w polskim parlamencie. Posłom oraz senatorom w okresie sprawowania przez nich mandatu przysługuje immunitet.

  Sprawdź też: Zgromadzenie Narodowe w Polsce.

Proces legislacyjny

 Osobny artykuł: Proces legislacyjny w Polsce.

Prawo inicjatywy ustawodawczej, na mocy art. 118 Konstytucji RP, przysługuje prezydentowi, rządowi, Senatowi, grupie 15 posłów albo komisji sejmowej, a także grupie 100 tys. obywateli^[15]. Projekt ustawy trafia do tzw. laski marszałkowskiej. Następnie dzieją się trzy czytania w Sejmie. Ustawę przyjętą przez Sejm rozpatruje Senat, który ma prawo zgłosić do niej poprawki albo ustawę odrzucić (po odrzuceniu ustawa wraca do Sejmu, gdzie bezwzględną większością głosów da się odrzucić sprzeciw Senatu). Uchwalona przez Sejm oraz Senat ustawa trafia następnie do Prezydenta RP, który może w ciągu 21 dni przyjąć oraz podpisać ją, bądź zgłosić weto oraz przekazać do ponownego rozpatrzenia Sejmowi (weto prezydenckie bywa odrzucone przez izbę niższą parlamentu większością 3/5 głosów w obecności przynajmniej 230 posłów) albo wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie jej zgodności z Konstytucją. Podpisaną ustawę publikuje się w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.

System prawny

 Osobny artykuł: System prawny w Polsce.

System prawny w Polsce ma charakter tzw. prawa stanowionego, tzn. nie wykorzystuje w procesie stosowania prawa zjawiska precedensu, powszechnie występującego w krajach anglosaskich.

  Sprawdź też: Prawa człowieka w Polsce.

Władza wykonawcza

Pałac Prezydencki w Warszawie

Kancelaria Prezesa Rady Ministrów

 Osobne artykuły: Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów w Polsce.

Organami władzy wykonawczej w Polsce są: Prezydent RP oraz Rada Ministrów^[16]. Prezydent jest wybierany w powszechnych wyborach prezydenckich na 5-letnią kadencję (wygrywa ten kandydat, który otrzyma bezwzględną przeważajaca ilość głosów). Może on sprawować tę funkcję maksymalnie przez dwie kadencje. Wedle Konstytucji Prezydent jest najwyższym przedstawicielem państwa w stosunkach wewnętrznych oraz międzynarodowych, pełni rolę zwierzchnika Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, stoi na straży nienaruszalności oraz niepodzielności terytorium kraju oraz czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji. Do jego uprawnień należy, m.in. podpisywanie ustaw przyjętych przez Sejm oraz Senat, ratyfikowanie umów międzynarodowych, powoływanie sędziów, nadawanie obywatelstwa czy stosowanie prawa łaski^[17].

Organem doradczym Prezydenta RP w sprawach bezpieczeństwa państwa jest Rada Bezpieczeństwa Narodowego. W sprawach szczególnie ważnych dla interesu państwa prezydent może zwołać Radę Gabinetową – wspólne posiedzenie głowy państwa wraz z Radą Ministrów. W pełnieniu funkcji oraz wykonywaniu obowiązków prezydentowi pomaga Kancelaria Prezydenta RP.

Rada Ministrów, czyli rząd, jest kolegialnym organem władzy wykonawczej. W jego skład wchodzą: prezes Rady Ministrów (premier), wicepremierzy, ministrowie oraz przewodniczący komitetów.

Tryb tworzenia rządu określony jest w Konstytucji RP, w myśl której, prezydent desygnuje Radę Ministrów wraz z prezesem Rady Ministrów. Premier w terminie 14 dni, przedstawia Sejmowi program działania rządu (exposé) z wnioskiem o udzielenie wotum zaufania (poparcia). Sejm uchwala wotum zaufania bezwzględną większością głosów w obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. W przypadku, gdyby rządowi nie udzielono wotum zaufania, Sejm w ciągu kolejnych 14 dni wybiera premiera oraz proponowanych przez niego członków Rady Ministrów wg takich samych reguł głosowania. Prezydent RP powołuje tak wybrany rząd oraz odbiera przysięgę od jego członków. Na wypadek, gdyby w takim trybie rząd nie stał się powołany Konstytucja RP przewiduje inne rozwiązanie. Prezydent w terminie 14 dni powołuje Prezesa RM oraz na jego wniosek członków RM. Sejm w ciągu następnych 14 dni udziela jej wotum zaufania, tym razem większością głosów. W razie nieudzielenia w takim trybie rządowi wotum zaufania, Prezydent RP skraca kadencję Sejmu oraz zarządza nowe wybory.

  Sprawdź też: Prezydenci Polski, Prezes Rady Ministrów, Premierzy Polski, Składy rządów polskich i Administracja rządowa w Polsce.

Władza sądownicza

Gmach Sądu Najwyższego

 Osobny artykuł: Wymiar sprawiedliwości w Polsce.

Organami wymiaru sprawiedliwości w Polsce są: Sąd Najwyższy, sądy powszechne (rejonowe, okręgowe oraz apelacyjne) oraz sądy szczególne (sądy wojskowe oraz administracyjne – wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny). Wespół z Trybunałem Stanu oraz Trybunałem Konstytucyjnym składają się na niezawisłą władzę sądowniczą.

Podstawą władzy sądowniczej jest jedynie prawo, niezależne od innych organów państwowych. Sądy oraz trybunały wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, wszyscy sędziowie oraz członkowie trybunałów podlegają jedynie Konstytucji RP oraz ustawom. Sędziowie nie potrafią należeć do żadnej partii politycznej ani związków zawodowych (apolityczność). Nie wolno im także prowadzić działalności publicznej sprzecznej z zasadami niezależności sądów oraz niezawisłości sędziów.

Do kompetencji wymiaru sprawiedliwości trzeba orzekanie w rozpoznawanych sprawach z zakresu prawa karnego, prawa cywilnego oraz prawa administracyjnego.

  Sprawdź też: Sądy wojskowe (Polska).

Partie polityczne

 Osobny artykuł: Partie polityczne Polski.

Status prawny polskich partii politycznych określają: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawa z 27 czerwca 1997, w której zapisana jest pełna definicja partii politycznej, brzmiąca następująco:

Partia polityczna jest dobrowolną organizacją występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa albo sprawowanie władzy publicznej.

Artykuł 13. Konstytucji RP zakazuje istnienia partii odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod oraz praktyk działania nazizmu, faszyzmu oraz komunizmu, a także tych, których program albo działalność zakłada albo dopuszcza nienawiść rasową oraz narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy albo wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur albo członkostwa.

Każda partia, która nie łamie art. 13 Konstytucji, podlega wpisaniu do ewidencji partii politycznych prowadzonej przez Sąd Okręgowy w Warszawie (wniosek musi być poparty przez przynajmniej tysiąc pełnoletnich obywateli). Ewidencja partii politycznych jest jawna oraz dostępna dla każdego. Po wpisaniu do ewidencji partia ma moc prawną oraz jest objęta ochroną prawną przewidzianą dla dóbr osobistych.

W trakcie kadencji od 2007 rozkład poszczególnych mandatów oraz liczba klubów oraz kół poselskich uległy jednak zmianie^[18].

W wyborach w 2007 zaznaczyły się różnice pomiędzy preferencjami politycznymi wielorakich regionów. Platforma Obywatelska wygrała we wszystkich okręgach Polski zachodniej, Prawo oraz Sprawiedliwość zaś we wszystkich okręgach wschodniej Polski z wyłączeniem okręgu warszawskiego, podwarszawskiego, łódzkiego oraz krakowskiego. PO wygrało także we wszystkich miastach wojewódzkich oprócz Rzeszowa oraz Kielc. Z kolei LiD był drugą siłą polityczną w części powiatów zachodniej Polski, gdzie udało mu się osiągnąć nawet 25%.

Partie w Sejmie od 2011

Po wyborach parlamentarnych w 2011 r. mandaty rozkładają się następująco w Sejmie^[19]:

• Platforma Obywatelska RP (39,18%, 207 mandaty),
• Prawo oraz Sprawiedliwość (29,89%, 157 mandatów),
• Ruch Palikota (10,02%, 40 mandatów),
• Polskie Stronnictwo Ludowe (8,36%, 28 mandatów),
• Sojusz Lewicy Demokratycznej (8,24%, 27 mandatów)
• Komitet Wyborczy Wyborców Mniejszość Niemiecka (0,19%, 1 mandat).

Aktualnie Ruch Palikota ma 41 posłów, albowiem z SLD przeszedł Sławomir Kopyciński.

7 listopada 2011 stał się zawiązany klub Solidarna Polska. Utworzyło go 16 posłów oraz 1 senator Prawa oraz Sprawiedliwości.

Komitety Wyborcze w Senacie od 2011

Po wyborach parlamentarnych w 2011 r. mandaty rozkładają się następująco w Senacie^[19]:

• Komitet Wyborczy Platforma Obywatelska RP – 63 senatorów
• Komitet Wyborczy Prawo oraz Sprawiedliwość – 31 senatorów
• Komitet Wyborczy Polskie Stronnictwo Ludowe – 2 senatorów
• Komitet Wyborczy Wyborców Cimoszewicz do Senatu – 1 senator
• Komitet Wyborczy Wyborców Kazimierza Kutza – 1 senator
• Komitet Wyborczy Wyborców Marka Borowskiego – 1 senator
• Komitet Wyborczy Wyborców Rafał Dutkiewicz – 1 senator

Polityka zagraniczna

 Osobny artykuł: Polityka zagraniczna Polski.

Cele polityki zagranicznej Polski

Podstawowe cele polityki zagranicznej w latach 90. XX wieku pozostawały niezmienne mimo zmian politycznych w parlamencie oraz rządzie. Były to: członkostwo w NATO oraz Unii Europejskiej, współtworzenie stabilnego systemu bezpieczeństwa europejskiego opartego na współdziałaniu NATO, UZE, OBWE oraz ONZ, utrzymywanie dobrosąsiedzkich stosunków z państwami regionu, działanie na rzecz współpracy regionalnej, zrównoważona polityka wobec Zachodu oraz Wschodu, popieranie procesów rozbrojeniowych, ochrona tożsamości narodowej oraz dziedzictwa kulturowego, rozwinięte kontakty z Polonią^[20].

W początkach XXI wieku polityka zagraniczna Polski koncentrowała się na czterech priorytetach: osiągnięciu członkostwa w UE, umacnianiu bezpieczeństwa państwa, poprawie stosunków ekonomicznych z zagranicą oraz umacnianie stabilności regionalnej oraz pozycji Polski w Europie Środkowo-Wschodniej^[21].

Minister Radosław Sikorski w exposé 7 maja 2008 sformułował kierunki polskiej polityki zagranicznej w pięciu obszarach^[22]:

• „Polska silna mocą solidarnej Unii Europejskiej” (pełniejsze wykorzystywanie możliwości wynikających z uczestnictwa w UE)
• „rola Polski w światowym systemie bezpieczeństwa” (bezpieczeństwo energetyczne, dywersyfikacja źródeł oraz szlaków dostaw surowców, zaangażowanie w działania stabilizacyjne NATO, modernizacja NATO, ulokowanie elementów infrastruktury wojskowej Sojuszu w Polsce, rozszerzenie NATO o Ukrainę oraz Gruzję);
• „wzmocnienie wizerunku Polski na świecie”;
• „Polonia” (zwiększenie liczby urzędów konsularnych, reforma polskiego systemu edukacyjnego, która pozwoli obywatelom na stałe mieszkającym za granicą na kontynuację nauki w języku polskim oraz reedukację tych, którzy będą chcieli wrócić, głosowanie korespondencyjne bądź przez Internet);
• „nowoczesna służba dyplomatyczna”.

  Sprawdź też: Polska w Unii Europejskiej.

Siły zbrojne

Jeden z 48 polskich F-16

PT-91

 Osobny artykuł: Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej.

„Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej” to główne określenie wojska polskiego, dzielącego się (w roku 2008) na: Wojska Lądowe, Siły Powietrzne, Wojska Specjalne oraz Marynarkę Wojenną. Ich podstawowym zadaniem jest obrona granic Polski przed atakami z zewnątrz, oraz współpraca z NATO. Polskie SZ liczą 137.200 żołnierzy oraz poborowych w służbie czynnej (stan na 01.012006.).

Podstawowym zadaniem Sił Powietrznych jest prowadzenie operacji mających na celu uzyskanie przewagi w powietrzu oraz wspieranie oddziałów innych Rodzajów Sił Zbrojnych. Składają się z Wojsk Lotniczych, Wojsk Obrony Przeciwlotniczej oraz Wojsk Radiotechnicznych. Ich prekursorem były siły powietrzne Błękitnej Armii podczas I wojny światowej. Do 2004 nosiły nazwę: Wojska Lotnicze oraz Obrony Powietrznej Rzeczypospolitej Polskiej.

Marynarka Wojenna odpowiada za obronę wybrzeża oraz wód terytorialnych. Pod względem organizacyjnym jest związkiem operacyjnym – flotą. Początek wojenno-morskiej obecności Polski na Bałtyku datuje się na XV wiek, natomiast współczesne polskie siły morskie powstały w 1918 po odzyskaniu niepodległości.

  Sprawdź też: Wojsko Polskie w operacjach pokojowych.

Podział administracyjny

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Polski.

Polska jest państwem unitarnym^[23], a ustrój jej władzy lokalnej ma za podstawę na dualizmie, albowiem poza agendami administracji rządowej istnieje samorząd terytorialny^[24], powołany do zadań publicznych niezastrzeżonych dla innych organów władzy^[25]. Jego podstawową jednostkę stanowi gmina^[26].

Od 1 stycznia 1999 obowiązuje trzystopniowy podział administracyjny kraju na:

• 16 województw

składających się w sumie z

• 65 miast na prawach powiatu i
• 314 powiatów

które składają się w sumie z

• 2479 gmin

w tym

• 306 gmin miejskich
• 602 gmin miejsko-wiejskich
• 1571 gmin wiejskich

(wg stanu z 1 stycznia 2011)

Samorząd terytorialny

 Osobny artykuł: Samorząd terytorialny w Polsce.

W Polsce wyróżnia się trójszczeblowy samorząd^[27]:

• samorząd gminny;
• samorząd powiatowy;
• samorząd województwa.

Jednostki samorządu terytorialnego (gminy, powiaty oraz województwa) posiadają osobowość prawną^[28] oraz zapewniony udział w dochodach publicznych^[29]. Wybory do organów stanowiących są powszechne, równe, bezpośrednie oraz przeprowadzane w głosowaniu tajnym^[30].

Geografia

Mapa regionów fizycznogeograficznych Polski

Sieć hydrograficzna Polski

 Osobny artykuł: Geografia Polski.

Polska zajmuje 9. miejsce w Europie pod względem powierzchni oraz 8. pod względem liczby ludności. Długość granic Polski wynosi 3511 km, w tym 440 km przypada na granicę morską (linia wybrzeża Morza Bałtyckiego, która nie jest linią granicy państwa, wynosi 770 km). Graniczy z następującymi państwami^[31]

• od zachodu z Niemcami (467 km),
• od południa z Czechami (796 km) oraz Słowacją (541 km),
• od wschodu z Ukrainą (535 km) oraz Białorusią (418 km),
• od północy z Litwą (104 km) oraz Rosją (obwód kaliningradzki, 210 km).

Długość granicy morskiej wynosi 440 km.

Po 1945 dokonano pewnych korekt granic Polski.

W wymiarze północ-południe Polska rozciąga się na długości 649 km, to jest 5° oraz 50'. Powoduje to różnicę w długości trwania dnia pomiędzy północną oraz południową częścią Polski. Latem na północy dzień jest dłuższy o ponad godzinę niż na południu, zimą – odwrotnie. W wymiarze wschód-zachód rozpiętość Polski wynosi 689 km, co w mierze kątowej daje 10°02′.

Polska leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego, jest to czas słoneczny południka 15° przebiegającego m.in. na zachód od Jeleniej Góry, Zielonej Góry oraz Gorzowa Wielkopolskiego oraz na wschód od Szczecina.

Geometryczny środek Polski istnieje w Piątku koło Łęczycy. Najstarszy (1775) obliczony geometryczny środek Europy istnieje w Suchowoli koło Sokółki, w województwie podlaskim. Przez Polskę przebiega także granica pomiędzy kontynentalnym blokiem Europy Wschodniej, a rozczłonkowaną przez morza wewnętrzne Europą Zachodnią.

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów Polski:

• 49°00′ szer. geogr. N – szczyt Opołonek,
• 54°50′ szer. geogr. N – Jastrzębia Góra^[e] w gminie Władysławowo,
• 14°07′ dług. geogr. E – łuk Odry koło Osinowa Dolnego,
• 24°09′ dług. geogr. E – kolano Bugu koło Zosina.

Rzeki oraz jeziora

 Osobne artykuły: Rzeki Polski i Jeziora Polski.

Najdłuższe rzeki w Polsce to Wisła (o długości 1047 km), Odra (854 km, w granicach Polski 742 km), Warta (808 km), Bug (772 km; w granicach Polski 224 km; odcinek graniczny 363 km), Narew (484 km) oraz San (443 km).

Największe jeziora w Polsce to Śniardwy (113,8 km²) oraz Mamry (104 km²) na Mazurach. Są to stosunkowo płytkie jeziora morenowe. Najgłębszym polskim jeziorem jest jezioro Hańcza (108,5 m), nieco bardziej na wschód, na Pojezierzu Wschodniosuwalskim. Są z reguły jeziora pochodzenia lodowcowego oraz są leżące przede wszystkim w północnej części kraju, zgrupowane na obszarach zwanych pojezierzami. Na terenie Polski jest 7081 jezior o powierzchni większej niż 1 ha^[32] (ich łączna powierzchnia to 281 377 ha). W stosunku do roku 1954 liczba jezior zmniejszyła się aż o 2215, czyli ponad 11%. Spowodowane to było szybkim zanikaniem najmniejszych jezior. Jeziorność Polski wynosi tylko 0,9% powierzchni kraju^[33]. Dla porównania w Szwecji jeziora zajmują ponad 8,5% powierzchni, a jezior o powierzchni powyżej 2 akrów (ok. 0,81 ha) jest tam ponad 97,5 tysiąca^[34].

Budowa geologiczna

Na obszarze Polski stykają się trzy wielkie jednostki tektoniczne:

1. platforma prekambryjska wschodniej Europy (wschodnia oraz północno-wschodnia Polska);
2. platforma paleozoiczna środkowej oraz zachodniej Europy (Pozaalpejska Europa Środkowa). Spod pokrywy osadowej tej platformy wyłaniają się części górotworów kaledońskich oraz hercyńskich (Sudety Zachodnie oraz Wschodnie, Góry Świętokrzyskie); oddziela ją od platformy prekambryjskiej szeroka strefa szwu transeuropejskiego (TESZ);
3. alpidy (Karpaty z Podkarpaciem).

Ukształtowanie powierzchni

Mapa hipsometryczna Polski

 Osobne artykuły: Góry w Polsce i Lista najwyższych szczytów w Polsce.

Przeważającą cząstka obszaru kraju zajmują tereny nizinne wschodniej części Niżu Środkowoeuropejskiego, a średnia wysokość wynosi 173 m n.p.m. Krainy geograficzne w Polsce ułożone są równoleżnikowo (pasowo) przechodząc od terenów nizinnych na północy oraz w Polsce centralnej do terenów wyżynnych oraz górskich na południu. Polska ma 70 szczytów powyżej 2000 metrów wysokości, wszystkie w Tatrach. Najwyższym punktem kraju są Rysy – szczyt w Tatrach Wysokich (2499,1 m n.p.m.), najniżej położonym punktem jest depresja Raczki Elbląskie na Żuławach Wiślanych (–1,8 m n.p.m.).

Klimat

Średnia roczna temperatura

Opad normalny

Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. W wyższych partiach Sudetów oraz Karpat jest klimat górski. Latem temperatura z reguły waha się pomiędzy 18 °C a 30 °C zależnie od regionu, jednak średnia temperatura to od 17 °C na wybrzeżu do 19,3 °C na Dolnym Śląsku oraz w okolicach Tarnowa. Zimą od około 0 °C w Świnoujściu, –1 °C na Nizinie Śląskiej, Ziemi Lubuskiej oraz wybrzeżu, –3 °C w Warszawie do poniżej –5 °C na Suwalszczyźnie. Średnia roczna temperatura waha się od ponad 9 °C w okolicach Wrocławia, Legnicy oraz Zielonej Góry do około 6 °C na Suwalszczyźnie.

Opady roczne wynoszą około 600 mm. Najniższe – około 500 mm – notuje się na Kujawach, co związane jest z położeniem tego obszaru w cieniu opadowym pojezierzy; najwyższe – z wyjątkiem gór – notuje się na środkowej części wybrzeża oraz na Wyżynie Śląskiej (około 750–800 mm rocznie).

Okres wegetacyjny trwa przeciętnie od 180-190 dni na północnym wschodzie kraju do 235 dni w okolicach Słubic, Głogowa oraz Wrocławia.

Liczba dni z pokrywą śnieżną jest zróżnicowana oraz wzrasta w miarę przesuwania się na wschód. Na Nizinie Szczecińskiej, Ziemi Lubuskiej oraz na Nizinie Śląskiej pokrywa śnieżna zalega przez mniej niż 40 dni w roku, w centrum Polski około 60 dni, a na Suwalszczyźnie przez ponad 100 dni.

Dni gorące, z temperaturą maksymalną powyżej 25 °C, są od kwietnia do września, czasem także w październiku. Jest ich od około 10-20 na wybrzeżu do ponad 40 na Podkarpaciu oraz Nizinie Śląskiej. Dni upalnych, z temperaturą maksymalną powyżej 30 °C notuje się od 1 na północy do 8 w okolicach Wrocławia, Tarnowa oraz Słubic.

Ekstremalne temperatury powietrza zanotowane na terytorium Polski to +40,2 °C (Prószków k. Opola, 29 lipca 1921 r.) oraz –42,2 °C (Olecko, 9 lutego 1929 r.), –41 °C (Siedlce, 11 stycznia 1940 r.), –40,6 °C (Żywiec, 10 lutego 1929 r.), –37 °C (Stuposiany, 28 grudnia 1996 r.), –36,9 °C (Jelenia Góra, 10 lutego 1956 r.)

Środowisko naturalne

Flora

 Osobny artykuł: Szata roślinna Polski.

Polska jest jednym z najbardziej zalesionych krajów w Europie. Lasy zajmują powierzchnię 9,1 mln ha czyli 29,2% powierzchni kraju. Lasów w Polsce cały czas przybywa. Odpowiada za to Krajowy program zwiększania lesistości, zakładający wzrost lesistości do 30% w roku 2020 oraz do 33% w roku 2050^[35].

W granicach Polski stwierdzono dotychczas zachodzenie blisko 3000 rodzimych oraz trwale zadomowionych taksonów w randze gatunku oraz podgatunku roślin okrytonasiennych (Magnoliophyta)^[36]. Poza tym, jest na jej obszarze 67 gatunków paprotników (Pteridophyta), 910 gatunków mszaków (Bryophyta), 2000 gatunków zielenic (Chlorophyta), 25 gatunków ramienic oraz 39 gatunków krasnorostów (Rhodophyta)^[37].

Fauna

Żubr

 Osobny artykuł: Fauna Polski.

Fauna Polski trzeba do prowincji europejsko-zachodniosyberyjskiej, wchodzącej w skład Palearktyki. Należy ona do średnio zróżnicowanych pod względem gatunkowym oraz reprezentowana jest przez ok. 33 tys. gatunków zwierząt (są szacunki, które mówią, iż po dokładnej analizie będzie to liczba wydatnie wyższa, dochodząca do 47 tys.). Znaczna cząstka spośród tych gatunków jest (lub występowała – jak żubr) nie tylko w Polsce, ale też innych obszarach Europy.

Na terenie kraju jest ponad 90 gatunków ssaków^[38], 444 gatunki ptaków (z czego ok. 220 gniazdowych), 9 gatunków gadów, 18 – płazów, 119 gatunków ryb (w tym 55 słodkowodnych), 5 gatunków bezżuchwowców, ok. 260 gatunków mięczaków, 25–30 tysięcy gatunków owadów, ok. 1400 gatunków pajęczaków, ok. 240 gatunków pierścienic, 5 – jamochłonów, 8 – gąbek oraz ok. 4 tysięcy gatunków pierwotniaków.

Pod względem występowania gatunków zwierząt Polska dzieli się na 7 krain zoogeograficznych: południowobałtycką, śląską, opolską, kielecką, karpacko-sudecką, krainę Jury polskiej oraz podalpejską.

Skład gatunkowy polskiej fauny ukształtował się dopiero po ostatnim zlodowaceniu, kiedy to po ustąpieniu lodowców z terenów południowych napłynęły nowe gatunki zwierząt. Również w czasach historycznych zmieniała się lista zwierząt żyjących na terenie kraju: pewne gatunki przestawały być obecne w faunie Polski (np. tury, tarpany, sobole), inne zaś dołączały do krajowych gatunków, czy to na drodze świadomej introdukcji (np. bażanty, muflony, daniele), czy to w wyniku przypadku (jenoty, piżmaki, ostatnio też szopy pracze, z owadów m.in. stonki).

Przeważajaca ilość gatunków aktualnie występujących w Polsce stanowią zwierzęta leśne strefy lasów liściastych (jak jelenie, sarny, dziki). W północno-wschodniej części Polski żyją też gatunki typowe dla strefy tajgi, a nawet tundry (np. puszczyki, łosie, zające bielaki), zaś w południowo-wschodniej także gatunki stepowe (susły, żołny oraz in.). Nieco odmienny od reszty kraju skład gatunkowy ma fauna obszarów górskich (Karpaty, Sudety). Poza gatunkami typowymi dla tego typu środowiska (jak kozica czy świstak) żyją tam też zwierzęta wytępione na pozostałym obszarze kraju (rysie, żbiki oraz niedźwiedzie). Pewne z gatunków polskiej fauny są typowymi zwierzętami synantropijnymi (np. szczury oraz wróble).

Ochrona przyrody

 Osobny artykuł: Ochrona przyrody w Polsce.

W Polsce prowadzi się aktywne działania mające na celu ochronę przyrody. Chociaż pewne działania w zakresie ochrony przyrody da się spotkać już w średniowieczu oraz wiekach późniejszych, to przemyślane oraz planowe działania oparte na naukowych podstawach podjęto na szerszą skalę dopiero w 2. połowie XX wieku. Najcenniejsze obszary chroni sieć parków narodowych oraz rezerwatów przyrody. Po akcesji do Unii Europejskiej w Polsce wprowadzono także sieć obszarów Natura 2000, na których chroni się elementy przyrody zagrożone w skali Europy. Poza obszarowymi formami ochrony obowiązuje prawna gatunkowa ochrona zwierząt, grzybów oraz roślin.

  Sprawdź też: Rezerwaty przyrody w Polsce, Parki narodowe w Polsce, Parki krajobrazowe w Polsce i Ogrody zoologiczne w Polsce.

Demografia

Ludność Polski
Rok	Ludność	Rok	Ludność
1846	11 107 000	1970	32 642 000
1911	22 110 000	1978	35 061 000
1921	27 177 000	1988	37 879 000
1931	32 107 000	1990	38 183 000
1938	34 849 000	1995	38 610 000
1946	23 930 000	2000	38 654 000
1950	25 008 000	2005	38 191 000
1960	29 776 000	2010	38 200 000
Liczba ludności Polski w latach 1946–2009[39] (w tysiącach)

 Osobne artykuły: Ludność Polski i Polacy.

Lanckorona, wieś założona prawdopodobnie w XII wieku przez niemieckich kolonistów. Zabytkowa drewniana zabudowa przy ul. Piłsudskiego, niegdyś typowo polska

Wielkość powiatów jest w przybliżeniu proporcjonalna do liczby mieszkańców. Im ciemniejszy kolor, tym większa jest rzeczywista powierzchnia powiatu.

W okresie kształtowania się państwowości Polska obejmowała swym zasięgiem ziemie o powierzchni ponad ćwierć miliona km² z przeszło milionem mieszkańców. Za czasów Kazimierza Wielkiego obszar państwa (około 270 tys. km²) zamieszkiwało ponad 2,5 miliona osób. Unia z Litwą przyniosła radykalny przyrost demograficzny oraz terytorialny. Za czasów Batorego obszar państwa zbliżył się do 1 miliona km², zaś ludność w końcu XVI wieku prawdopodobnie osiągnęła 9 milionów. W chwili utraty niepodległości wielonarodowościowe państwo liczyło przynajmniej 13–14 milionów mieszkańców, przy czym przez cały okres wspólnej państwowości z Litwą znaczną cząstka ludności stanowiły osoby posługujące się innym językiem niż polski (w końcu XVIII wieku było ich ok. 60%). Po odzyskaniu niepodległości w granicach Polski znalazło się parę milionów osób o innej niż polska narodowości, tak więc Polska przed II wojną światową była krajem wielonarodowościowym, gdzie mniejszości stanowiły powyżej 30% ludności. W okresie pomiędzy 1921 a wybuchem II wojny światowej liczba ludności wzrosła z 27,2 mln do 35,2 mln. Jednak zmiany granic Polski po wojnie oraz przesiedlenia sprawiły, że aktualnie Polska jest krajem nieomalże jednolitym etnicznie. Wszystkie mniejszości narodowe łącznie nie przekraczają 3% ludności.

Po II wojnie światowej w Polsce zanotowano niespotykany nigdzie indziej (poza ZSRR) przyrost naturalny. W latach 50. XX wieku w Polsce przybywało ponad 500 tys. mieszkańców rocznie (tyle osób zamieszkiwało wówczas w Krakowie). Przyczyną tak dużego przyrostu naturalnego był ogromny ubytek ludności w czasie wojny (wg wielorakich źródeł od 6 do 10 milionów). Kolejny wyż demograficzny przyszedł z początkiem lat 70. oraz na początku lat 80. (zbliżenie się członków rodzin w czasie stanu wojennego). Od końca lat 80. przyrost naturalny drastycznie spadł, by na początku XXI wieku zejść poniżej zera. Aktualnie znów notuje się nieznacznie większą liczbę urodzeń, albowiem w okres prokreacji wchodzi wyż demograficzny lat 70. Ponadto od kilku lat obserwuje się prorodzinną politykę państwa („becikowe”, ulgi podatkowe), a także kobiety, które odłożyły rodzicielstwo w latach 90. na rzecz kariery rodzą dzieci. Niemniej jednak z Polski do krajów UE wyemigrowało (wg wielorakich szacunków) od 500 tysięcy do ponad 2 milionów młodych ludzi, którzy pragną założyć rodziny w nowym miejscu zamieszkania. W ostatnich latach ludność Polski ustabilizowała się na poziomie 38,1 mln osób (w okresie od X 2006 do III 2009 liczba ta wahała się w wąskim przedziale 38,11-38,14 mln^[40]). Wedle prognoz GUS z 2010 roku, liczba ludności w Polsce w 2030 ma wynieść ok. 36,8 mln^[41]. W 2008 oraz 2009 roku nastąpił wzrost liczby urodzeń. W 2008 roku w Polsce urodziło się 414 tys. dzieci, a w 2009 roku 418 tys^[41].

Przyrost naturalny jest zróżnicowany regionalnie. Przyczyniają się do tego konteksty historyczne oraz społeczne – np. na Górnym Śląsku jest jedna z najwyższych w kraju dzietność na kobietę, a mimo to ludność tego województwa zmniejsza się. Spowodowane jest to znacznymi migracjami, z reguły starszych osób, które w latach 70. przybyły tu do pracy w przemyśle, a teraz na emeryturze wracają w swoje rodzinne strony. Z kolei Warszawa jest najstarszym miastem w Polsce, o ujemnym przyroście naturalnym a mimo to z powodu migracji liczba ludności miasta rośnie.

Obszarami o najwyższym przyroście naturalnym pozostają Małopolska, województwa północne oraz wschodnie (wyjątkiem jest tutaj województwo podlaskie), a najniższy oraz ujemny przyrost naturalny odnotowuje się w województwach zachodnich (z wyjątkiem Wielkopolski oraz Pomorza Zachodniego gdzie przyrost jest dodatni) oraz centralnych, w szczególności w łódzkim.

Narodowości oraz grupy etniczne

 Osobny artykuł: Mniejszości narodowe oraz etniczne w Polsce.

Cmentarz tatarski w Kruszynianach. Tatarzy osiedlili się w 18 wioskach na polskich ziemiach królewskich, z łaski Jana III Sobieskiego, otrzymując tytuły szlacheckie bez wymogu przejścia na katolicyzm co było niespotykane w Europie w owych czasach

Brama główna byłego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego oraz zagłady Auschwitz I w Oświęcimiu

Polacy posługują się językiem polskim zaliczanym do rodziny języków słowiańskich. Dla pewnej części Polaków językiem ojczystym jest blisko z nim spokrewniony język kaszubski. Język polski jest językiem urzędowym Rzeczypospolitej, jakkolwiek prawo gwarantuje mniejszościom narodowym używanie ich własnych języków, zwłaszcza na obszarach, gdzie są ich większe skupiska. W 21 gminach^[42] jako pomocnicze języki urzędowe stosowane są język niemiecki, język kaszubski, język litewski oraz język białoruski (tzw. gminy dwujęzyczne).

W Narodowym Spisie Powszechnym z 2002 r. ponad 96% ankietowanych zadeklarowało narodowość polską, 1,23% (471,5 tys. osób) zadeklarowało przynależność do innej narodowości, natomiast 2,03% ludności (774,9 tys. osób) nie określiło swej przynależności narodowościowej. Najbardziej rozliczne mniejszości narodowe oraz etniczne stanowią Ślązacy^[c] (173,2 tys.) Niemcy (152,9 tys.), Białorusini (48,7 tys), Ukraińcy (31,0 tys), Romowie (12,9 tys), Rosjanie (6,1 tys.), Łemkowie (5,9 tys.) oraz Litwini (5,8 tys.).

W Polsce nie obserwuje się masowego napływu imigrantów jak w krajach zachodnich. Niemniej jednak coraz więcej firm sprowadza pracowników zza granicy, szczególnie z Ukrainy, Białorusi oraz Dalekiego Wschodu (Chiny, Wietnam). Zajmują oni lukę na rynku pracy powstałą z powodu nasilonej w ostatnich latach emigracji zarobkowej młodych Polaków. Źródła UE wskazują, że w ciągu najbliższych lat oraz do Polski ściągać będą imigranci, z reguły ze wschodniej Europy. Pojawiają się też, wraz z zagranicznymi firmami otwierającymi fabryki w Polsce, zagraniczni pracownicy średniego oraz wyższego szczebla kierowniczego wraz z rodzinami, w tym oprócz pochodzących z Europy Zachodniej oraz Ameryki, także z Azji: Korei Południowej oraz Japonii.

Statystyki demograficzne

Rozmieszczenie miast w Polsce

Miasta Polski

 Osobne artykuły: Miasta w Polsce i Miasta w Polsce (statystyki).

Wedle danych GUS z 1 stycznia 2011, w Polsce jest 908 miast. Najmniejsze z nich (Wyśmierzyce) liczy 858 mieszkańców, największe zaś (Warszawa) jest prawie 2000 razy większe. Wedle danych z 2006 do największych polskich aglomeracji należą aglomeracja warszawska (2 943 625 mieszkańców)^[44], konurbacja górnośląska (2 226 300^[45]) oraz aglomeracja krakowska (1 449 783)^[46].

Poniższa lista przedstawia największe miasta Polski (liczące ponad 100 tys. mieszkańców w grudniu 2010)^[47]:

Wyznania religijne

Klasztor o. Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie – centrum pielgrzymek w Polsce

 Osobny artykuł: Kościoły oraz związki wyznaniowe w Polsce.

Największą wspólnotę religijną stanowi Kościół katolicki, do którego trzeba około 34 mln wiernych. W obrządku rzymskokatolickim ochrzczonych jest 33,7 mln mieszkańców Polski, co stanowi około 89% populacji. Kościół greckokatolicki liczy 55 tys. wiernych, Kościół ormiańskokatolicki 5 tys., Kościół neounicki 195 osób. Z tradycji katolickiej wywodzi się starokatolicyzm, do którego trzeba 47 tys. wiernych (Kościół Starokatolicki Mariawitów – 23,7 tys. wiernych, Kościół Polskokatolicki – 20,6 tys. wiernych, Kościół Katolicki Mariawitów – 2 tys. wiernych, Kościół Starokatolicki w RP – 675 wiernych, Polski Narodowy Katolicki Kościół – 450 wiernych, Reformowany Kościół Katolicki – 90 wiernych). Obok starokatolików działalność prowadzą grupy tradycjonalistów katolickich: lefebrystów oraz sedewakantystów.

Wspólnoty tradycji prawosławnej liczą ponad pół miliona wiernych (Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – 504,2 tys., Wschodni Kościół Staroobrzędowców w RP – 1110 osób, Apostolski Kościół Ormiański – ok. 100 osób). W Polsce mieszkają także przedstawiciele Kościoła koptyjskiego.

Do protestantyzmu przyznaje się ponad 150 tysięcy wiernych: Kościół Ewangelicko-Augsburski – 75 tys., Kościół Zielonoświątkowy – 23 tys., Kościół Adwentystów Dnia Siódmego – 9,5 tys., Kościół Chrześcijan Baptystów – 6,5 tys., Kościół Chrystusowy w RP – 6 tys., Kościół Nowoapostolski w Polsce – 5 tys., Kościół Ewangelicko-Metodystyczny – 4,5 tys., Kościół Boży w Chrystusie – 3,6 tys., Kościół Ewangelicko-Reformowany – 3,5 tys., Kościół Wolnych Chrześcijan – 2,8 tys., Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa – 2,5 tys., Kościół Chrystusowy w Polsce – 2,4 tys., Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej – 1,8 tys., oraz Kościół Ewangelicznych Chrześcijan – 1,7 tys..

Wyznania restoracjonistyczne obejmują: Związek Wyznania Świadków Jehowy (126,2 tys. wiernych), Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego – 2,2 tys., Świecki Ruch Misyjny "Epifania" – 1,7 tys. wiernych oraz Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich (Mormoni) – 1,3 tys. wiernych.

Inne grupy wyznaniowe liczą łącznie ok. 150 tysięcy członków, a największe z nich to Muzułmański Związek Religijny – 5 tys. wiernych, Chrześcijański Kościół Głosicieli Dobrej Nowiny – 5,5 tys. wiernych. Kilka prawnie zarejestrowanych w MSWiA związków wyznaniowych (jak Rodzimy Kościół Polski albo Rodzima Wiara) ma natomiast źródła w etnicznych, przedchrześcijańskich wierzeniach Słowian. Grupy praktykujących buddystów powstają w Polsce od lat 70. XX wieku, wiele z nich zrzesza aktualnie Polska Unia Buddyjska. W roku 1990 zarejestrowano hinduistyczne Międzynarodowe Towarzystwo Świadomości Kryszny. Działają także grupy zwolenników masonerii, antropozofii oraz teozofii.

Największe w Polsce międzywyznaniowe organizacje chrześcijańskie to: Polska Rada Ekumeniczna zrzeszająca kościoły protestanckie, starokatolickie oraz prawosławne oraz Alians Ewangeliczny zrzeszający kościoły, zbory oraz organizacje związane z ewangelikalnym protestantyzmem.

Wedle badań CBOS z 2007, 55% Polaków w sprawach wiary stosuje się do zaleceń Kościoła, 39% wierzy na swój sposób, a 6% deklaruje się jako niewierzący, niezdecydowani albo obojętni religijnie^[48].

W Polsce praktykuje około 45% wszystkich wierzących oraz jest to po Malcie najwyższy wskaźnik w Europie, przy czym w latach osiemdziesiątych praktykowało około 60%. Po kilkuletnim wzroście liczby praktykujących, w 2007 nastąpił spadek (z 45,8% w 2006 do 44,2%). Wedle Rocznika Statystycznego^[49] w 2008 roku nastąpił kolejny spadek uczestnictwa w niedzielnych nabożeństwach (z 44,2% do 40,4%)^[50]. Lecz w 2009 roku minimalnie wzrosła frekwencja w nabożeństwach niedzielnych do 41,5%, oraz liczba przystępujących do komunii św.^[51].

Najbardziej zurbanizowane diecezje rzymskokatolickie są najmniej religijne. W Warszawie, Szczecinie oraz Łodzi do kościoła uczęszcza stale niecałe 20% społeczeństwa; najmniej religijnymi diecezjami są diecezja szczecińsko-kamieńska (26,8%), diecezja łódzka (26,9%) oraz diecezja koszalińsko-kołobrzeska (27,4%), a najbardziej religijnymi są diecezje południowo-wschodnie: diecezja tarnowska (67,8%), diecezja rzeszowska (63,1%) oraz diecezja przemyska (59%)^[50].

Za członków poszczególnych kościołów oraz związków religijnych przyjmuje się zwykle osoby, które w stosunek członkostwa weszły (np. poddane obrzędowi chrztu), nawet jeżeli w okresie późniejszym z niego wystąpiły. Wiarygodne dane statystyczne nie potrafią więc zostać sporządzone jedynie na podstawie oficjalnej dokumentacji kościoła. Sprawia to, na przykład, że liczba Polaków bez wyznania prawdopodobnie jest wydatnie zaniżona, a wyznawców Kościoła rzymskokatolickiego – wydatnie zawyżona.

Polacy na świecie

Fryderyk Chopin

Jan Paweł II, pierwszy Polak wybrany na papieża

 Osobny artykuł: Polonia.

nieoczekiwanie populacji krajowej, jest to szeroko rozumiana Polonia, oraz rdzenni mieszkańcy terytoriów niegdyś w Rzeczypospolitej Polskiej albo obocznych, znajdującymi się dziś poza granicami kraju. Polacy żyją w dużych liczbach na Litwie, Czechach, Białorusi, Ukrainie, w Rosji (tamże są m.in. historycznie rozproszeni po Syberii, z koncentracją w Jakucji), w Kazachstanie (z powodu rosyjskich zesłań), Gruzji (podobnie), Niemczech, Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, większości krajów Europy Zachodniej oraz Skandynawii (Polacy są najliczniejszą grupą obcokrajowców na Islandii), w Ameryce Południowej, szczególnie w Brazylii.

Polacy oraz Polska są oraz utrwaleni geograficznie są nawet pojedynczo: anonimowy majtek na polinezyjskiej wyspie (na jego cześć była nazwana wieś o nazwie Poland na atolu Kiritimati), czy pamiętnie w infrastrukturze całych państw, jako kolejowy budowniczy w Andach Peru oraz Ekwadoru: inżynier Ernest Malinowski. W tym kontekście, kojarzą się prace podróżnika oraz antropologa Bronisława Malinowskiego na pacyficznych wyspach Melanezji, które później zaowocowały jego teoretycznymi osiągnięciami, m.in. podłożem brytyjskiej antropologii kulturowej.

Niewątpliwie najszerzej znanym Polakiem jest papież Jan Paweł II, który jako pierwszy papież wybrany spoza Włoch od prawie 500 lat, oraz działacz na rzecz praw człowieka, pojednania międzywyznaniowego oraz wolnej Polski zaskarbił sobie poważanie w skali światowej, niezależnie od należnej mu w oczach katolików świątobliwości papieskiej.

Inni znani na świecie Polacy to wybitni naukowcy oraz matematycy: np. fizyk oraz matematyk Stanisław Ulam, współkonstruktor bomby atomowej z Los Alamos oraz twórca iteratywnej metody obliczeniowej Monte Carlo, czy fizyk oraz chemik Maria Skłodowska-Curie, pracująca nad uzyskaniem oraz zastosowaniem radioaktywności ze swoim francuskim mężem fizykiem-chemikiem Pierre’em Curie w Paryżu, czy polski oraz rosyjski astronom Marian Kowalski, klasyfikujący ruch własny tysięcy gwiazd.

Są to równie wybitni architekci: Wacław Zalewski, twórca liniowo-prętowego zawieszenia dachu Supersamu czy Spodka, profesor emeritus Massachusetts Institute of Technology, czy Maciej Nowicki z żoną Stanisławą, nagradzani przedwojenni rysownicy polskiego plakatu; on: twórca parabolicznej architektury wielkich hal (Paraboleum w Raleigh), niedoszły, zmarły w katastrofie lotniczej projektant miasta Czandigarh, ona: profesor emeritus University of Pennsylvania.

Są to sportowcy: uczący oraz rozwijający sport w Niemczech mistrz olimpijski z Moskwy w skoku o tyczce Władysław Kozakiewicz, liczni byli oraz aktualni piłkarze, w tym światowej klasy francuski Raymond Kopaszewski, śląscy oraz polsko-niemieccy Ernest Wilimowski oraz Miroslav Klose oraz Lukas Podolski.

Są to także artyści: długo stale pracująca oraz przebywająca za granicą rzeźbiarka Magdalena Abakanowicz, wokalistki jazzowe Urszula Dudziak oraz Grażyna Auguścik oraz piosenkarka Violetta Villas, która w latach 60. XX wieku zyskała popularność międzynarodową, z reguły w USA, gdzie była pierwszą gwiazdą Casino de Paris w Las Vegas; filmowcy: reżyser Roman Polański, polska reżyser Agnieszka Holland oraz aktorka kina niemego Pola Negri; aktorka teatralna Helena Modrzejewska, podróżnicy: carski zesłaniec oraz geograf Jan Czerski, badacz Australii Paweł Edmund Strzelecki, współczesny polarnik Marek Kamiński; lekarze oraz działacze społeczni: w międzywojennej Czechosłowacji Jan Buzek, w Polsce jeszcze pod zaborem oraz w Niemczech Róża Luksemburg.

Zwłaszcza w XXI wieku do światowej czołówki modelek weszły Polki, m.in. Joanna Krupa, Anja Rubik, Kasia Struss oraz Magdalena Frackowiak.

Przez wiele dekad, Polacy emigrowali przeważnie do Stanów Zjednoczonych, Kanady, oraz Australii. W dużej mierze są zintegrowani tamże, nadając w odczuwalnej mierze polskość miejscowej mozaice społecznościowej, analogicznie jak dawniej Polska była mozaiką ludów.

Polacy na świecie to także liczna grupa pracujących zarobkowo, ostatnimi laty szczególnie w Wielkiej Brytanii, Irlandii, Szwecji, Włoszech, Hiszpanii.

Gospodarka

 Osobny artykuł: Gospodarka Polski.

Charakterystyka polskiej gospodarki

Pod względem wielkości PKB, Polska jest szóstą^[56] gospodarką Unii Europejskiej oraz 21. gospodarką świata (w 2011)^[57].

Produkt krajowy na głowę mieszkańca wynosił wedle obliczeń MFW w 2009 nominalnie 11 288 dolarów^[58], a po zmierzeniu parytetem siły nabywczej 18 072 dolarów^[58] oraz wyniósł 61% średniej unijnej^[59]. Tempo wzrostu gospodarczego stawia Polskę wśród najszybciej rozwijających się krajów Europy – w 2009 PKB wzrósł o 1,7%, co było wyłącznym dodatnim wynikiem w UE (średnia -4,1%)^[60]. Wzrost PKB per capita w Polsce w latach 1992–2002 należał wedle OECD do najwyższych na świecie oraz wyniósł 216% z poziomu 4994 dolarów w 1992 do 10 800 dolarów w 2002^[61] wedle parytetu siły nabywczej. Sektor usług odpowiada za wytworzenie 63% całego PKB, przemysł 33,6%, rolnictowo 3,4%^[6].

Inflacja w 2004 wyniosła 3,5%, w 2005 2,1%, w 2006 1,0%, w 2007 2,5%, w 2008 4,2%, w 2009 3,5%^[62].

Polska uznawana jest przez ONZ za kraj bardzo wysoko rozwinięty ze względu na wskaźnik rozwoju społecznego (HDI), który bierze pod uwagę takie czynniki jak długość życia, średnią długość edukacji odbytej przez 25-latków oraz oczekiwany czas edukacji dzieci w wieku szkolnym, jak także PKB per capita po zmierzeniu parytetem siły nabywczej^[63]. Wskaźnik HDI wynosił w 2010 r. 0,795, dając Polsce 41. miejsce na świecie na 169 uwzględnionych państw, pomiędzy Portugalią a Barbadosem^[64]. Polska zadłużona jest na około 50% PKB^[65], jest to poziom niższy od średniej UE, która wynosi 73%.

Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie – największa giełda w Europie Środkowo-Wschodniej

Polska gospodarka jest gospodarką mieszaną. Sektor państwowy wytwarza aktualnie około 25% PKB (w rękach państwowych pozostaje PKP, KGHM, cząstka akcji PKN Orlen, PGNiG oraz wielu mniejszych przedsiębiorstw) oraz jest to poziom porównywalny do takich krajów, jak Francja czy Norwegia. Inwestycje zagraniczne w latach 1990–2006 wyniosły ponad 87 mld dolarów.

W 2008 w Polsce wydobyto 84,28 mln t węgla kamiennego, wyprodukowano: 9,73 mln t stali surowej; 154,36 TWh energii elektrycznej, oddano do użytku 165,2 tys. nowych mieszkań^[40].

Podstawowym partnerem handlowym Polski są kraje Unii Europejskiej oraz Rosja: na Niemcy przypada ponad 35% polskiego eksportu oraz importu^[66]. Polska ma ujemny bilans w handlu zagranicznym^[67].

  Sprawdź też: Gospodarka Polski Ludowej, Transformacja systemowa w Polsce i Inwestycje zagraniczne w Polsce.

Zatrudnienie

Stopa bezrobocia wg powiatów (31 sierpnia 2009)

Stopa bezrobocia 01.2002 – 08.2009 w ujęciu miesięcznym, w miesiącach zimowych następuje sezonowy skok bezrobocia

Struktura zatrudnienia w polskiej gospodarce odbiega od europejskich standardów, albowiem 13% ludności pracuje w rolnictwie, z tym że średnia UE to 5%, w sektorze usług pracuje 57% ludności (średnia UE to 68%), w przemyśle pracuje 30% ludności (średnia UE to 26%)^[68][69]. W Polsce 59% społeczeństwa w wieku produkcyjnym jest zatrudniona, z tym że średnia UE to 64%^[69]. Wedle OECD w 2009 r. Polacy byli trzecim najdłużej pracującym narodem na świecie po Grekach oraz Węgrach – przeciętna roczna liczba przepracowanych godzin na 1 pracownika wyniosła 1966^[70].

Z uwagi na z lepszą mechanizacją pracy wzrosła także wydajność pracy w Polsce^[71]. Polska ma także jeden z najniższych w Europie współczynników przynależności do związków zawodowych, wynoszący 14% z przewagą w sektorze państwowym^[72], w Irlandii wynosi on 45%^[73], a w Szwecji 80%.

Minimalne wynagrodzenie brutto w 2012 roku: 1500 zł^[74]

Bezrobocie na koniec 2009 wyniosło 11,9%. Od początku 2004 do końca 2008 następował systematyczny spadek bezrobocia. Na koniec 2004 wynosiło ono 19%; w 2005 – 17,6%, w 2006 14,8%, w 2007 – 11,2%, w 2008 – 9,5%^[75]. Wedle Eurostat bezrobocie wynosi 8,2%, a wedle GUS 10,6%^[68][69].

Handel zagraniczny

Eksport

Eksport w 2009 był szacowany na 136 mld dolarów^[67] oraz dał 27. miejsce w świecie za Brazylią oraz przed Szwecją^[76].

Największą cząstka polskiego eksportu stanowią maszyny oraz urządzenia transportowe, w tym samochody (41,4% dochodów z eksportu), towary przemysłowe (21,8%) oraz produkty przemysłu chemicznego (13%)^[66]. Najważniejszymi partnerami handlowymi pod względem eksportu są Niemcy (23% obrotu), Francja (6%) oraz Włochy (6%)^[66].

Import

Import w 2009 szacowany był na 149 mld dolarów^[67] oraz dał 23. miejsce na świecie za Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi oraz przed Austrią^[77].

Importuje się przede wszystkim maszyny oraz urządzenia transportowe (35,5% wydatków związanych z importem), towary przemysłowe (18,7%) oraz paliwa mineralne, w tym gaz ziemny (11,2%)^[66]. Najważniejszymi partnerami handlowymi pod względem importu są Niemcy (23% obrotu), Rosja (10%) oraz Chiny (8%)^[66].

Bilans handlowy

Bilans handlowy był w 2009 ujemny, deficyt obrotów towarowych wyniósł ponad 12,8 mld dolarów^[67].

Polskie przedsiębiorstwa

W 2008, cztery polskie przedsiębiorstwa – PKN Orlen, PKO Bank Polski, Polskie Górnictwo Naftowe oraz Gazownictwo oraz KGHM Polska Miedź – zostały zawarte na dorocznej liście dwóch tysięcy największych oraz najprężniejszych spółek giełdowych na świecie magazynu Forbes^[78]. Przeważajaca ilość polskiego PKB wytwarzają jednak małe oraz średnie przedsiębiorstwa.

Polska w rankingach

 Osobny artykuł: Polska w rankingach.

• Wskaźnik Jakości Życia 2007 (Quality of Life Index): 43 miejsce na 195 razem z Kostaryką, za Litwą oraz Islandią, tuż przed RPA oraz Rumunią^[79];
• Wskaźnik Wolności Gospodarczej 2010 (Index of Economic Freedom, Heritage Foundation oraz „The Wall Street Journal”): Polska była zakwalifikowana do grupy państw o „umiarkowanej wolności gospodarczej” oraz zajęła 71. miejsce na 179 państw^[80];
• Globalny raport konkurencyjności

• 39. miejsce w rankingu 139 państw, Światowe Forum Ekonomiczne 2010^[81];
• 44. miejsce w rankingu 57 gospodarek (państw oraz regionów), IMD International 2010^[82];

• Wskaźnik Percepcji Korupcji 2009 (Corruption Perceptions Index 2009, Transparency International): 49 miejsce razem z Bhutanem oraz Jordanią na 180 krajów^[83];
• World Investment Report 2011 (Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu oraz Rozwoju – UNCTAD): Polska szóstym najbardziej atrakcyjnym do inwestowania krajem świata. Kraków stał się natomiast uznany za najbardziej perspektywiczne miasto dla działalności innowacyjnej na świecie^[84].
• Wskaźnik Zaufania Inwestorów Zagranicznych 2010 (Foreign Direct Investment Confidence Index wg firmy konsultingowej A.T. Kearney): 6. miejsce^[85];

• Wskaźnik Globalizacji, obrazujący stopień integracji państw oraz społeczeństw ze światem (Globalization Index 2007, A.T. Kearney oraz Foreign Policy Magazine): 41 miejsce na 72 badane kraje^[86];

• Światowy Wskaźnik Rozwoju Handlu Detalicznego, określający perspektywy rozwoju handlu (Global Retail Development Index, A.T. Kearney), Polska zajmuje 27. miejsce na świecie, za Meksykiem, tuż przed Indonezją^[87].

Infrastruktura oraz transport

Dozwolone prędkości na polskich drogach

 Osobny artykuł: Transport w Polsce.

Transport drogowy

 Osobne artykuły: Autostrady oraz drogi ekspresowe w Polsce, Drogi krajowe w Polsce i Drogi wojewódzkie w Polsce.

Transport drogowy odgrywa w Polsce duże znaczenie, albowiem ponad 85% ładunków przewożonych jest ciężarówkami. nieoczekiwanie tego przez Polskę porusza się wiele pojazdów w ruchu tranzytowym pomiędzy Europą Zachodnią oraz Południową oraz krajami wschodniej części kontynentu – Estonią, Białorusią, Litwą, Łotwą, Rosją, Ukrainą oraz innymi państwami.

Do 2006 w Polsce było 381 tys. km dróg, w tym 253 tys. km dróg o nawierzchni twardej oraz 127 tys. km o nawierzchni gruntowej.

  Sprawdź też: Klasy oraz kategorie dróg w Polsce, Droga powiatowa i Droga gminna.

Transport kolejowy

Sieć IC oraz EC w Polsce

 Osobne artykuły: Kolej w Polsce i Historia kolei w Polsce.

Największą firmą zajmującą się przewozami kolejowymi jest grupa PKP S.A., w skład której wchodzi wiele spółek m.in.:

• PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. – odpowiedzialna za infrastrukturę,
• PKP Cargo S.A. – odpowiedzialna za przewóz towarów,
• PKP Intercity Sp. z o.o. – obsługująca połączenia „kwalifikowane”, tj. pociągi EC, IC, EIC oraz pasażerski ruch międzyregionalny dotowany z budżetu państwa (TLK^[g]).

Z grupy PKP S.A. wydzielono oraz przekazano samorządom województw spółkę Przewozy Regionalne Sp. z o.o., obsługującą z reguły pasażerski ruch regionalny oraz w mniejszym stopniu ruch międzyregionalny. Przewozy Regionalne są aktualnie największym przewoźnikiem pasażerskim w kraju^[90].

W województwie mazowieckim pasażerski ruch regionalny realizują Koleje Mazowieckie, Warszawska Kolej Dojazdowa oraz warszawska Szybka Kolej Miejska, w Trójmieście trójmiejska SKM, a w województwie dolnośląskim Koleje Dolnośląskie. W przeciwieństwie do spółek grupy PKP, są one własnością samorządów.

Istnieje także wielu przewoźników nie powiązanych z grupą PKP (w tym wielu prywatnych), obsługujących z reguły transport towarowy. Kilku przewoźników ma także licencję na przewóz osób^[91].

Zdecydowana przeważajaca ilość infrastruktury kolejowej w Polsce istnieje pod zarządem PLK S.A. Za dostęp do niej pobierane są od poszczególnych przewoźników opłaty.

Łączna długość linii kolejowych wynosi 20 665 km^[92].

  Sprawdź też: Przewoźnicy kolejowi w Polsce, Zarządcy infrastruktury kolejowej w Polsce, Linie kolejowe w Polsce (PKP PLK), Dworce kolejowe w Polsce, Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego i Koleje wąskotorowe w Polsce.

Transport lotniczy

Porty lotnicze w Polsce oraz liczba pasażerów odprawionych w 2011

 Osobne artykuły: Polskie porty lotnicze i Polskie lotniska.

Cywilny transport lotniczy w Polsce zapoczątkowany stał się w 1919 r. pierwszym przelotem z pasażerami na trasie z Poznania do Warszawy. W 1923 r. uruchomiono regularne linie lotnicze z Warszawy do Gdańska oraz Lwowa, a w 1929 r. powstało przedsiębiorstwo Polskie Linie Lotnicze LOT.

Polskie linie lotnicze to PLL LOT, EuroLOT, OLT Express, Enter Air oraz White Eagle Aviation. Największy udział w przewozach pasażerów w Polsce ma PLL LOT, Wizz Air oraz Ryanair.

Cywilne lotniska transportowe użytku publicznego (posiadające betonową drogę startową), wedle ilości operacji lotniczych, to: Warszawa (Okęcie), Kraków (Balice), Wrocław (Strachowice), Katowice (Pyrzowice), Gdańsk (Rębiechowo), Poznań (Ławica), Łódź (im. Władysława Reymonta), Rzeszów (Jasionka), Szczecin (Goleniów), Bydgoszcz (Szwederowo), Zielona Góra (Babimost), Nowy Dwór Mazowiecki (Modlin) (od czerwca/lipca 2012 roku). nieoczekiwanie nich istnieje wiele innych lotnisk należących do aeroklubów.

Największą sieć połączeń lotniczych pomiędzy polskimi miastami oferuje OLT Express (od kwietnia 2012).

  Sprawdź też: Przemysł lotniczy w Polsce i Agrolotnictwo w Polsce.

Transport wodny

Żegluga morska, przybrzeżna oraz śródlądowa jest w Polsce stosunkowo dobrze rozwinięta. Korzystne warunki przyrodnicze oraz dostęp do wielu zbiorników wodnych (Morze Bałtyckie, żeglowne rzeki Wisła, Odra, Warta oraz Noteć, Zalew Szczeciński, Zalew Wiślany oraz in.) dopuszczają dalszy rozwój żeglugi oraz żeglarstwa.

Główne porty morskie to port Gdańsk, port Szczecin, port Gdynia, port Świnoujście, port Police oraz port Kołobrzeg.

W Polsce utrzymywane są połączenia promowe pomiędzy Świnoujściem a Ystad, Trelleborgiem, Kopenhagą oraz pomiędzy Kołobrzegiem a Nexø, pomiędzy Gdańskiem a Nynäshamn (Szwecja) oraz pomiędzy Gdynią a Karlskroną. Dodatkowo latem istnieje połączenie promowe pomiędzy Świnoujściem a Rønne.

  Sprawdź też: Polska Marynarka Handlowa, Polska Żegluga Morska, Biała flota w Polsce i Kanały wodne Polski.

Transport miejski

Transport miejski w Polsce składa się z reguły z autobusów oraz tramwajów. W Warszawie funkcjonuje jedna linia metra, a druga linia jest w trakcie realizacji. Szybki tramwaj funkcjonuje w Poznaniu (Poznański Szybki Tramwaj); podobne torowiska są w budowie w Krakowie (Krakowski Szybki Tramwaj), w Szczecinie (Szczeciński Szybki Tramwaj), we Wrocławiu (Tramwaj Plus) oraz w Łodzi (Łódzki Tramwaj Regionalny – cząstka najdłuższej w Europie linii tramwajowej). Ponadto w Lublinie, Gdyni oraz Tychach jeżdżą trolejbusy.

  Sprawdź też: Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej i Lista istniejących oraz zlikwidowanych sieci tramwajowych w Polsce.

Telekomunikacja

 Osobny artykuł: Telekomunikacja w Polsce.

• liczba aktywnych telefonów komórkowych: 44,09 mln (GUS, grudzień 2008)
• liczba telefonów stacjonarnych: 8,2 mln (GUS, listopad 2009)^[93], było 12,3 mln (GUS, styczeń 2006).

Edukacja oraz nauka

Uniwersytet Jagielloński – Collegium Maius

 Osobne artykuły: System oświaty w Polsce, Szkoły wyższe w Polsce i Nauka w Polsce.

Edukacja w szkołach publicznych w Polsce jest bezpłatna. Płatne są zaledwie studia wyższe niestacjonarne. W roku akademickim 2008/2009 istniało 458 uczelni publicznych oraz niepublicznych, na których kształciło się 1,9 mln osób^[94]. Na uczelniach wyższych pracowało 98 tys. pracowników naukowych^[94]. Wydatki publiczne na szkolnictwo wyższe ze źródeł publicznych oraz prywatnych stanowiły w 2005 roku 1,6% PKB. Dla porównania we Włoszech wynosiły one 0,9%, w Niemczech 1,1%, a w Danii 1,7% PKB.^[94]. Całkowite wydatki na edukacje w 2005 roku osiągnęły 5,5% PKB^[95].

W Polsce powstała jedna z najstarszych uczelni w Europie, Akademia Krakowska. Po kilku wojnach w XVII w. oraz na początku XVIII, polska nauka znajdowała się w stagnacji, do czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Powołano wówczas Komisję Edukacji Narodowej, pierwsze ministerstwo edukacji na świecie. W tym czasie odradzało się także polskie piśmiennictwo, przemysł oraz handel. Dalszy rozwój stał się stłumiony przez państwa ościenne w wyniku rozbiorów Polski. W XIX oraz XX wieku wielu Polskich naukowców pracowało za granicą. Jednym z nich była Maria Skłodowska-Curie, która studiowała oraz pracowała we Francji. Skłodowska-Curie otrzymała dwie Nagrody Nobla, pierwszą w dziedzinie fizyki, a drugą w dziedzinie chemii. Odkryła ona dwa nowe pierwiastki promieniotwórcze, z których jeden nazwała „polon” (łac. polonium) na cześć Polski będącej w owym czasie pod zaborami. W pierwszej połowie XX wieku Polska była rozwijającym się centrum matematycznym. Polscy matematycy tworzyli Lwowską Szkołę Matematyki oraz Warszawską Szkołę Matematyki. Jednym z efektów ich prac było rozszyfrowanie kodu Enigmy w 1932 roku.

W rankingu 500 najlepszych uniwersytetów świata ARWA 2009, z Polski zakwalifikowały się dwa: Uniwersytet Jagielloński oraz Uniwersytet Warszawski, oba w czwartej setce^[96].

Opieka zdrowotna

 Osobny artykuł: System opieki zdrowotnej w Polsce.

Zgodnie z artykułem 68 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, każdy obywatel Polski ma prawo do ochrony zdrowia. Obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Warunki oraz zakres udzielania świadczeń wyznacza ustawa.

Architektura oraz sztuki piękne

Plac Zamkowy w Warszawie z Kolumną Zygmunta oraz Zamkiem Królewskim, w głebi zabudowa Starego Miasta z Archikatedrą św. Jana oraz kościołem św. Marcina

 Osobny artykuł: Sztuka Polski.

Geneza sztuki Polski sięga pradziejów (neolit). Po chrzcie Polski w 966 r. Polska wchodzi w obszar kultury łacińskiej oraz powstają pierwsze dzieła sztuki przedromańskiej oraz romańskiej. Z uwagi na zmiany terytorialne trwająca od połowy XIII – do II połowy XVI wieku sztuka gotycka rozwija się nierównomiernie. Od XV wieku zauważa się relacje z kulturami wschodnimi. Od początku XVI stulecia zauważa się zainteresowanie włoskim renesansem, a stulecie później barokiem, który trwa do lat 60. XVIII w. Od XIX wieku w dobie zaborów wzrasta rola artystów pochodzenia krajowego, zarówno okresie Oświecenia, romantyzmu, pozytywizmu oraz modernizmu. W dwudziestoleciu międzywojennym upowszechniły się m.in. tendencje awangardowe oraz idea stylu narodowego. Po ostatniej wojnie przeważajaca ilość zniszczonych dzieł odbudowano oraz zrekonstruowano.

Średniowiecze

Romański kościół św. Andrzeja w Krakowie

Po chrystianizacji kraju rozpowszechnia się na terenie całej Polski sztuka przedromańska, a następnie od początku XII w. romańska która trwa do połowy XIII stulecia. Przykładem sztuki przedromańskiej są relikty katedr w Gnieźnie, Poznaniu oraz Krakowie, palatia oraz kaplice centralne m.in. na Ostrowie Lednickim. Cennym dziełem rzemiosła artystycznego są wyroby złotnicze czego przykładem jest czara włocławska. Najstarsze manuskrypty są dziełami importowanymi, m.in. Sakramentarz Tyniecki, Ewangeliarz Emmerański oraz Ewangeliarz Kruszwicki. Przykładami architektury dojrzałego romanizmu są fragmenty katedry krakowskiej zwanej hermanowską z kryptą św. Leonarda, pobliski kościół św. Andrzeja oraz kolegiaty w Tumie oraz Kruszwicy. Rozwinęła się rzeźba architektoniczna m.in. w Strzelnie (zespół tympanonów fundacyjnych, kolumn z figuralnymi przedstawieniami cnót oraz przywar), zespół portali oraz tympanonów z opactwa na Ołbinie. Malarstwo książkowe XII-wieku egzemplifikuje m.in. Biblia Czerwińska. Rzadkim przykładem plastyki jest rytowana posadzka z Wiślicy. Wysoki poziom prezentuje metaloplastyka, w tym wyroby złotnicze (kielichy oraz pateny z Trzemeszna, Gniezna, Płocka oraz Kalisza) oraz z brązu (Drzwi Gnieźnieńskie oraz Drzwi Płockie). Z XIII stulecia pochodzą najstarsze insygnia władzy takie jak Szczerbiec miecz sprawiedliwości, a następnie koronacyjny królów Polski. Znajdujący się w skarbcu katedry krakowskiej krzyż jest wykonany w XV w. ze starszych o dwa stulecia diademów książęcych. Na szeroką skalę rozwija się sztuka oraz architektura cysterska (klasztory w Sulejowie, Wąchocku oraz Koprzywnicy) oraz zakonów mendykanckich (kościół św. Jakuba w Sandomierzu).

Gotycki kościół św. Jakuba w Toruniu

Sztukę gotycka na ziemiach polskich cechuje w pewnym sensie niedobór spójności chronologicznej jak artystycznej, podyktowane było konsekwencjami rozbicia dzielnicowego oraz niezależności od Królestwa Polskiego Śląska oraz Pomorza, gdzie gotyk ukazał się najwcześniej. W architekturze dominuje recepcja gotyku redukcyjnego oraz północnego gotyku ceglanego. Rzadko budowano w całości z kamienia, tenże materiał służył wielokrotnie jedynie do dekoracji rzeźbiarskiej. Na wielką skalę rozwija się budownictwo sakralne. Przykładami są kościoły na wrocławskim Ostrowie Tumskim (katedra oraz kolegiata św. Krzyża) kościoły NMP oraz św. Katarzyny w Krakowie, NMP, św. Katarzyny oraz św. Trójcy w Gdańsku, kościół św. Jakuba w Toruniu, katedra w Pelplinie, kolegiata w Wiślicy, ponadto kościoły w Olkuszu, Gosławicach, Kamionnej, Starym Bielsku oraz wiele innych. Na szeroką skalę wznosi się we wszystkich regionach Polski zamki. Prym wiedzie architektura krzyżacka w Prusach, na Pomorzu oraz w Warmii (zamki w Malborku, Lidzbarku Warmińskim). Przykładami z innych ziem są zamki w Niedzicy Czersku, Dębnie itp. Architekturę municypalną reprezentuje ratusz we Wrocławiu, zaś mieszkalną zespół kamienic w Toruniu, Krakowie oraz Stargardzie Szczecińskim. Wiele miast zachowało w różnym stopniu obwarowania z bramami oraz basztami, m.in. w Szydłowie, Paczkowie, Stargardzie Szczecińskim z Bramą Młyńską, Krakowie z Barbakanem oraz Bramą Floriańską.

Wit Stwosz, Zesłanie Ducha Świętego, fragment Ołtarza Mariackiego

Wraz z architekturą są dzieła rzeźby architektonicznej (portale, wsporniki, zworniki sklepień itp.). Do najcenniejszych przykładów zalicza się dekorację zamku malborskiego, kościoła Mariackiego oraz pobliskiego pałacu przy rynku krakowskim czy kościoła w Strzegomiu. Dziełami rzeźby sepulkralnej są nagrobki Piastów Ślaskich we Wrocławiu, Opolu, Krzeszowie, Henrykowie, Lwówku Śląskim oraz królów Polski w katedrze wawelskiej. Świadectwem XIV-wiecznej mistyki są Pietà z Lubiąża, krucyfiksy z kościoła Bożego Ciała we Wrocławiu, katedry w Kamieniu Pomorskim czy fary w Wągrowcu, figurki jasełkowe klasztoru Klarysek w Krakowie. Powstają rozliczne figury Madonny z Dzieciątkiem (m.in. zespół wrocławskich Madonn na Lwach, Madonna z klasztoru Karmelitek w Krakowie). Styl piękny egzemplifikują Piękna Madonna z Wrocławia, Madonna z Krużlowej, wrocławski relikwiarz św. Doroty. Coraz częściej wykonuje się retabula ołtarzowe, najcenniejszymi przykładami są m.in. Ołtarz Mariacki w Krakowie dłuta Wita Stwosza, poliptyk w kościele Świętych Stanisława oraz Wacława w Świdnicy, Tryptyk z Pławna.

Opłakiwanie z Chomranic, ok. 1450 r. Muzeum Diecezjalne w Tarnowie

Malarstwo gotyckie na ziemiach polskich dzieli się na ścienne (polichromie w Małujowicach, Sielęcinie, kościele św. Jana w Gnieźnie, kapitularza klasztoru w Lądzie, ruskie malowidła m.in. w kaplicy zamku lubelskiego), witrażowe (Toruń, Chełmno, Włocławek, Kraków) książkowe (Legenda Świętej Jadwigi) oraz tablicowe. Przykładami są Święta Anna Samotrzecia ze Strzegomia, Opłakiwanie z Chomranic Epitafium Wierzbięty z Branic krakowskie poliptyki Dominikański oraz Augustiański, dzieła Jana Wielkiego, Poliptyk Jana Jałmużnika ponadto m.in. wrocławski Ołtarz Świętej Barbary, ołtarz z Legendą Świętej Jadwigi, dzieła malarstwa gdańskiego jak Dyptyk Winterfeldów, Duży oraz Mały Ołtarz Ferberów, Ołtarz Jerozolimski oraz wiele innych.

Wśród dzieł rzemiosła artystycznego wyróżniają się dzieła złotnicze fundacji Kazimierza Wielkiego, drewniane stalle w Toruniu, Pelplinie oraz Gdańsku, monstrancje ze Staniatek, Wieliczki, wyroby Marcina Marcińca, w tym relikwiarz św. Stanisława oraz berło Akademii Krakowskiej.

Nowożytność

Rynek Wielki w Zamościu z ratuszem

Za panowanie Jagiellonów Polska przeżywa „złoty wiek”. Ostatni władcy tej dynastii Zygmunt I Stary oraz Zygmunt II August rozpowszechniają w Polsce idee humanistycznego renesansu. Gruntownie stał się przebudowany Zamek Królewski na Wawelu, który otrzymał bogaty wystrój wnętrz z m.in. arrasami, malowane fryzami oraz dekoracją stropów (głowy wawelskie). Przy katedrze krakowskiej wzniesiono kaplicę Zygmuntowską. Zmieniła się częściowo zabudowa mieszkalna m.in. przy ul. Kanoniczej. Renesans upowszechnił się także na terenie Małopolski (dwór obronny w Szymbarku, pałac w Książu Wielkim) oraz Wielkopolski (Ratusz w Poznaniu). Przykładem renesansowego „miasta idealnego” jest Zamość. Powstają kamienice z podcieniami oraz attykami (Kazimierz Dolny). Formy renesansowe w miejszym stopniu są powszechne na Śląsku (zamek w Brzegu) oraz Pomorzu (Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie). W renesansowej rzeźbie zdominowały dzieła sepulkralnej (nagrobki Jana Michałowicza z Urzędowa). Powstają także retabula ołtarzowe (m.in. ołtarza głównego katedry krakowskiej, aktualnie w kolegiacie w Bodzentynie). W malarstwie książkowym utrwaliły się formy gotyckie (Kodeks Baltazara Behema, dzieła Stanisława Samostrzelnika), zaś w malarstwie sztalugowym zdominował portret (twórczość Marcina Kobera). Intensywnie rozwinęło się rzemiosło artystyczne – dzieła snycerskie, płatnerskie, złotnicze czego przykładem jest srebrny kur Bractwa Kurkowego.

Od II połowy XVI stulecia powszechny staje się manieryzm, przede wszystkim na Śląsku oraz Pomorzu, gdzie przejmowano formy charakterystyczne dla architektury Niderlandów. Przykładami są zabytki w Gdańsku takie jak Wielka Zbrojownia, Brama Zielona, Złota Kamienica, Lwi Zamek. Exemplum gratia wrocławskiego manieryzmu jest kamienica Pod Gryfami przy Rynku. Innymi dziełami architektury śląskiego manieryzmu są ratusz w Głogówku oraz dom Wagi Miejskiej w Nysie. Świadectwem sztuki reformacji są ambony w tym kazalnica w kościele św. Marii Magdaleny. W Małopolsce niderlandzki manieryzm egzemplifikuje ołtarz podstawowy fary w Bieczu, na Rusi zaś kościół Bernardynów we Lwowie. Włoską odmianę manieryzmu reprezentują dzieła rzeźbiarskie Santi Gucciego. Przykładami architektury Małopolski oraz Rusi są zamek Krzyżtopór, zamek w Krasiczynie, cerkiew Wołoska we Lwowie itp.

Pałac Jana III Sobieskiego w Wilanowie

Barok w Polsce sięga poczatku XVII stulecia, jego wczesna faza jest ściśle związana z kontrreformacją oraz panowaniem Wazów. Wzrosła potęga oraz autorytet duchowieństwa, w miejsce humanizmu lansowano myśli o przemijalności oraz kruchości ludzkiego życia. Nowym centrum artystycznym staje się nowa stolica, Warszawa gdzie przed zamkiem Królewskim postawiono kolumnę oznaczającą potęgę władzy króla. Świadectwem działalności Jezuitów jest m.in. kościół św. Piotra oraz Pawła w Krakowie. Poza ośrodkami miejskimi powstają monumentalne klasztory (m.in. na Bielanach, w Kalwarii Zebrzydowskiej, Czernej). Powstają rozliczne rezydencje obronne czego przykładem jest pałac Biskupów Krakowskich w Kielcach. W malarstwie wczesnego baroku oprócz obrazów o tematyce religijnej oraz tradycyjnego portretu staropolskiego upowszechnił się tzw. portret trumienny. Wnętrza kościołów otrzymują bogaty wystrój (m.in. ołtarze w kazimierskich świątyniach św. Katarzyny oraz Bożego Ciała, stalle w tymże kościele).

Po potopie szwedzkim, który zahamował ruch budowlany nastąpił dalszy rozwój sztuki barokowej. Apogeum sztuki przypada na okres panowania Jana III Sobieskiego, dla którego wzniesiono Pałac w Wilanowie. Liczne kościoły powstały na terenie całej Rzeczypospolitej (przebudowa kościoła oraz klasztoru na Jasnej Górze, Kościół św. Anny w Krakowie, kościół farny w Łowiczu, kościół farny w Poznaniu, kościół Filipinów w Gostyniu, kościół oraz klasztor Misjonarzy w Siemiatyczach) oraz na Śląsku (kościoły w Nysie) oraz Warmii (Święta Lipka). Powstają także synagogi (Wielka Synagoga we Włodawie) oraz cerkwie. Budownictwo świeckie reprezentują pałace (Rydzyna, Nieborów), dwory szlacheckie (Czyżew, Świdnik, Osówiec), rozliczne kamienice. Na dworze Jana III Sobieskiego działał malarz Jerzy Siemiginowski-Eleuter, w Wielkopolsce tworzył m.in. Szymon Czechowicz, Małopolsce Franciszek Lekszycki, na Pomorzu m.in. Daniel Schultz, Anton Möller, zaś na Śląsku Michael Willmann.

Na XVIII stulecie przypada w Polsce okres późnego baroku oraz rokoka. Centrum artystycznym rezydujących w Polsce oraz Saksonii Wettynów była Warszawa, gdzie przebudowano zamek królewski, założono Oś Saską ozdobioną rzeźbami Jana Jerzego Plerscha, kościoły przy Krakowskim Przedmieściu. Powstały rezydencje magnackie m.in. w Białymstoku Radzyniu Podlaskim, Szczekocinach. Intensywnie budowano budowle sakralne (Kościół Pijarów w Chełmie, kościoły w Kaliszu, Wieluniu, Lesznie, Krotoszynie itp.) z bogatym wystrojem wnętrz (kościół Bernardynów w Leżajsku, katedra w Gdańsku-Oliwie itp.).

Najcenniejszymi dziełami późnego baroku na Śląsku są Uniwersytet Wrocławski z Aulą Leopoldina, opactwo Cystersów w Krzeszowie oraz kościół św. Jadwigi w Legnickim Polu. Na Wileńszczyźnie działa architekt Jan Krzysztof Glaubitz, na Rusi m.in. Bernard Meretyn oraz rzeźbiarz Jan Jerzy Pinzel.

XIX–XXI w.

Jan Matejko, Stańczyk

Styl Stanisława Augusta łączy późne rokoko z klasycyzmem. Warszawski zamek stał się rozbudowany o parę reprezentacyjnych sal. Dominik Merlini wzniósł m.in. Łazienki Królewskie oraz Królikarnię. Na dworze ostatniego króla Polski działa wedutysta Bernardo Bellotto oraz preferujący tematykę historyczną Marcello Bacciarelli. Malarstwo późnego rokoka reprezentuje Jan Piotr Norblin. Do ok. 1830 r. powstawały dzieła o formach w pełni klasycyzujących, takie jak np. Teatr Wielki zabudowa Placu Bankowego w Warszawie (Antonio Corazzi), powstają nowe miasta (Kock) oraz założenia parkowe (Arkadia). Rzeźbę reprezentują dzieła Bertela Thorvaldsena. Działali także artyści krajowi m.in. architekci Jakub Kubicki (Belweder w Warszawie) oraz palladianista Stanisław Zawadzki (Pałac w Śmiełowie). Malarstwo przełomu XVIII oraz XIX w. reprezentuje m.in. Zygmunt Vogel.

Romantyzm w Polsce reprezentują malarze Piotr Michałowski Artur Grottger Henryk Rodakowski poruszający wątek narodowo-wyzwoleńczy. W architekturze dominuje historyzm oraz eklektyzm. Na terenie ziem polskich działał m.in. Karl Friedrich Schinkel, lansujący historyzm wznosząc swoje dzieła w Antoninie, Kołobrzegu czy Krzeszowicach. W II połowie XIX stulecia malarstwo zdominował realizm oraz realizm historyczny. Codzienność stała się tematem płócien Aleksandra Gierymskiego, wiejski krajobraz oraz widoki małych miasteczek malował Józef Szermentowski. Czołowym polskim akademistą był Henryk Siemiradzki. W Krakowie oraz Paryżu działał Jan Matejko. Gros jego oeuvre zajmowała historia Polski; artysta podjął historiozoficzną percepcję przeszłości kraju. Rzeźbę II połowy XIX wieku reprezentują Cyprian Godebski, Teodor Rygier, Pius Weloński, zaś architekturę m.in. Feliks Księżarski. Na Śląsku działał neogotycysta Alexis Langer, lansujący nawrót do średniowiecznej pobożności. Industrializacja sprzyja rozwojowi miast (Łódź, Katowice, Żyrardów) oraz osiedli robotniczych (Nikiszowiec na Śląsku). Powstają rozliczne wille oraz rezydencje fabrykantów. Na przełomie stuleci działa neogotycysta Józef Pius Dziekoński. Motywy francuskiego impresjonizmu przyjęli m.in. Władysław Podkowiński Józef Pankiewicz.

Jacek Malczewski, Hamlet polski. Portret Aleksandra Wielopolskiego

Okres Młodej Polski wiąże się z nie tylko symbolizmem, lecz także z poszukiwaniem indywidualnego podejścia do sztuki. Działali malarze Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Olga Boznańska, Jan Stanisławski, Jacek Malczewski; rzeźbiarz Wacław Szymanowski, architekci Teodor Talowski, Franciszek Mączyński oraz Stanisław Witkiewicz, który preferował styl zakopiański. W architekturze przeważają formy secesyjne (zabudowa ul. Piotrkowskiej w Łodzi), które wykorzystywano do aranżacji wnętrz (m.in. Dom Lekarski z dekoracją oraz witrażami Stanisława Wyspiańskiego, Kawiarnia Jama Michalika w Krakowie projektu Karola Frycza). Na szeroką skalę rozwinęło się wzornictwo przemysłowe, sztuka użytkowa preferowana przez m.in. Jana Szczepkowskiego.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w sztuce pojawiły się tendencje awangardowe. Kubizm swobodnie interpretowali w swoich dziełach malarze Zbigniew Pronaszko, Władysław Strzemiński, Henryk Stażewski, rzeźbiarz Xawery Dunikowski nie rezygnując z figuratywności. Działają grupy artystyczne (m.in. „Ryt” oraz „Rytm”). Architektura charakteryzowała się swobodną wielokrotnie uproszczoną redakcją form dawnych (dzieła Adolfa Szyszko-Bohusza, Oskara Sosnowskiego) zaś pod koniec lat 20. zdominowały formy czyste, sprzyjające funkcjonalizmowi. Wielkim przedsięwzięciem była budowa Gdyni. Na Śląsku preferowana jest niemiecka awangarda. Wśród dzieł wyróżnia się Hala Stulecia we Wrocławiu, dzieło Maxa Berga.

Gustaw Zemła, Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach. W głębi „Spodek” (proj. Maciej Gintowt, Jerzy Hryniewiecki oraz Maciej Krasiński)

Po zakończeniu II wojny światowej ma miejsce odbudowa zabytków oraz miast. Wielkimi przedsięwzięciami była odbudowa Poznania, Gdańska oraz Warszawy ukoronowana rekonstrukcją Zamku Królewskiego. W sztukach plastycznych nad socrealizmem zdominowały kierunki awangardowe. W latach 50. działała grupa kolorystów (Jan Cybis, Hanna Rudzka-Cybisowa, Jan Szancenbach). Z późniejszych ugrupowań m.in. Grupa Krakowska z Tadeuszem Kantorem na czele, Łódź Kaliska oraz wiele innych. Indywidualistami malarstwa są m.in. Andrzej Wróblewski, Piotr Potworowski, Jan Tarasin, Jerzy Nowosielski, Jerzy Duda-Gracz, Zdzisław Beksiński. Wzrosło znaczenie polskiej grafiki (Mieczysław Wejman) oraz plakatu (założenie Muzeum Plakatu w Wilanowie, twórczość m.in. Henryka Tomaszewskiego, Waldemara Świerzego, Jana Młodożeńca). Przedstawicielami rzeźby są m.in. Magdalena Abakanowicz, Gustaw Zemła Władysław Hasior. Do upadku komunizmu w architekturze dominowało budownictwo wielkopłytowe. Wyjątkowym przykładem jest katowickie Osiedle Tysiąclecia z charakterystycznymi „Kukurydzami”. Powstały także pomysłowe dzieła jak Arka Pana w krakowskich Bieńczycach katowicki Spodek oraz wiele innych.

Po roku 1989 oprócz krajowych architektów (np. Stanisław Niemczyk), swoje dzieła w Polsce wznieśli m.in. Daniel Libeskind oraz Norman Foster.

Kultura

 Osobny artykuł: Kultura polska.

Język

 Osobne artykuły: Język polski, Gramatyka języka polskiego, Powstanie oraz rozwój języka polskiego i Dialekty języka polskiego.

Literatura

 Osobny artykuł: Literatura polska.

Łazienki – Pałac na Wyspie

Kopalnia soli Wieliczka

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Portrety polskich pisarzy oraz poetów

Literatura średniowieczna w Polsce powstawała pod wpływem krajów zachodnich oraz chrześcijaństwa. Do końca XII wieku) na terenie kraju literatura rozwijała się jedynie w języku łacińskim, była też zwykle anonimowa. W okresie drugim (XII–XIV w.) pojawiły się pierwsze utwory w języku narodowym (Psałterz floriański, Bogurodzica). Utwory literackie pisane po polsku pojawiały się coraz częściej od około 1543 roku, kiedy to większe uznanie zaczęli zdobywać tacy pisarze jak: Mikołaj Rej, Andrzej Frycz Modrzewski, Stanisław Hozjusz. Na polską literaturę barokową (XVII w.) składa się parę nurtów, m.in. nurt religijny, twórczość Jezuitów. Poezja wyrażała poczucie marności dóbr doczesnych oraz przemijania miłości oraz szczęścia (Roksolanki Zimorowica). Powstawały także erotyki (J. A. Morsztyn). W literaturze baroku wyodrębnia się także twórczość sowizdrzalską (głównie anonimową), w której dominowała parodia, satyra, groteska oraz nonsens. Epoka Oświecenia w Polsce rozpoczęła się w pierwszej połowie XVIII w.; duża jej cząstka zajmowała się sprawami obywatelskimi oraz politycznymi. Twórczość taką uprawiali m.in. Ignacy Krasicki oraz Adam Naruszewicz. Pisarze ci (podobnie jak Franciszek Bohomolec, Julian Ursyn Niemcewicz oraz Franciszek Zabłocki) związani byli z klasycyzmem, nawiązującym do twórczości antycznej. Obok niego funkcjonował nurt sentymentalny, w jego ramach tworzyli m.in. Franciszek Karpiński oraz Franciszek Dionizy Kniaźnin. Najpopularniejszymi gatunkami epoki były: oda, sielanka, bajka oraz satyra.

Sytuacja utraty niepodległości w 1795 roku wpłynęła w znaczny sposób na literaturę polską epoki romantyzmu, która pełniła odtąd funkcję utrzymywania świadomości narodowej. W okresie porozbiorowym gromadzono podania, legendy oraz pieśni ludowe (Oskar Kolberg). Sytuację literacką zmienił upadek powstania listopadowego: piśmiennictwo od tamtego momentu podzieliło się na literaturę krajową (powieści historyczne Kraszewskiego, gawędy szlacheckie Rzewuskiego, komedie obyczajowe Fredry) oraz emigracyjną, gdzie powstały ważne dzieła dla polskiej literatury: Mickiewicza Dziady oraz Pan Tadeusz (który stał się uznany za epopeję narodową), Słowackiego Kordian, Krasińskiego Nie-Boska komedia. Rok 1864 (upadek powstania styczniowego) uznaje się zwykle za początek pozytywizmu w Polsce. W tym okresie zmieniła się rola przypisywana literaturze. Miała być ona przede wszystkim użyteczna oraz reagować na aktualne wydarzenia oraz problemy społeczne. Zmniejszyło się znaczenie poezji (choć wciąż powstawała, tworzyli m.in. Maria Konopnicka, Adam Asnyk), a najwyżej cenionym gatunkiem literackim stała się powieść realistyczna (m.in. Meir Ezofowicz oraz Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej oraz Lalka Bolesława Prusa) albo tendencyjna (m.in. Kraszewski Dziadunio, Orzeszkowa Pan Graba, Pamiętnik Wacławy). Tworzono także liczną nowelistykę (Konopnicka, Sienkiewicz, Prus), a także powieści historyczne, takie jak: Faraon Prusa oraz Ogniem oraz mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski, Krzyżacy, Quo vadis Henryka Sienkiewicza.

Kolejna epoka to Młoda Polska, w której programie zwrócono uwagę na ponadprzeciętność artysty. Powstaje hasło „sztuka dla sztuki” oznaczające rezygnację z obywatelskich powinności piśmiennictwa, a położenie nacisku na indywidualizm oraz jednostkowe przeżycie. Wtedy tworzyli Jan Kasprowicz, Tadeusz Miciński, Leopold Staff, Stanisław Wyspiański, Stefan Żeromski, Stanisław Przybyszewski.

XX wiek

 Osobne artykuły: Literatura polska – okres międzywojenny, Literatura polska w okresie II wojny światowej i Polska literatura współczesna.

Polska miała w XX wieku czterech noblistów w dziedzinie literatury: Henryka Sienkiewicza, Władysława Reymonta, Czesława Miłosza oraz Wisławę Szymborską. Inni ważni pisarze to Witkacy, Bruno Schulz oraz Witold Gombrowicz, których zalicza się do awangardy; twórca fantastyki naukowej Stanisław Lem, który przewidział w swoich dziełach ogromną liczbę odkryć naukowych oraz wynalazków, takich jak biotechnologia, sieć, rzeczywistość wirtualna; reportażysta Ryszard Kapuściński, którego portrety innych kultur oraz nacji są szeroko cenione oraz przekładane na inne języki. Ponadto: Zbigniew Herbert, Sławomir Mrożek, Jarosław Iwaszkiewicz, Leopold Tyrmand, Stefan Chwin, Jerzy Prokopiuk, Robert Stiller, Andrzej Waligórski, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Julian Tuwim, Ferdynand Goetel, Piotr Kuncewicz, Paweł Jasienica, Stanisław Jerzy Lec, Tadeusz Boy-Żeleński, Tadeusz Różewicz, Józef Mackiewicz, Andrzej Bobkowski, Zofia Nałkowska, Krzysztof Kamil Baczyński, Stanisław Barańczak, Adam Zagajewski, Tadeusz Konwicki, Stefan Wiechecki, Marcin Świetlicki, Andrzej Stasiuk, Eustachy Rylski, Jerzy Sosnowski oraz Jacek Dukaj.

Filozofia

 Osobny artykuł: Filozofia polska.

Pierwszym znanym filozofem polskim był Witelon, właściwy rozwój filozofii polskiej wiąże się jednak dopiero z założeniem Akademii Krakowskiej – jak inne uniwersytety środokowoeuropejskie, uczelnia ta powstała w czasach stopniowego zmierzchu myśli scholastycznej. Najszerzej znani polscy filozofowie średniowieczni uprawiali przede wszystkim filozofię praktyczną, zwłaszcza powiązaną z koncyliaryzmem myśl społeczną oraz polityczno-religijną: czynił tak już Mateusz z Krakowa, do innych kluczowych reprezentantów tego nurtu należeli Paweł Włodkowic, Jan z Ludziska oraz Jan Ostroróg. Na gruncie filozofii spekulatywnej uprawiane były wszystkie główne kierunki filozoficzne późnej scholastyki, tj. tomizm, albertyzm oraz szkotyzm (via antiqua; główni reprezentanci: Jan z Głogowa, Jakub z Gostynina, Jan ze Stobnicy) oraz nominalizm (via moderna, główni reprezentanci: Jan z Paradyża, Benedykt Hesse).

Najwybitniejszym reprezentantem humanizmu był w XV wieku Grzegorz z Sanoka, do wczesnej recepcji humanizmu w Polsce przyczynił się także Włoch Filip Kallimach. Głównymi reprezentantami myśli humanistycznej, wielokrotnie o raczej publicystyczno-politycznym niż czysto filozoficznym charakterze, byli w Polsce Sebastian Petrycy, Adam Burski, Stanisław Orzechowski, Łukasz Górnicki, Andrzej Frycz Modrzewski. Szeroko znana była myśl ariańska: prace Faustyna Socyna oraz Szymona Budnego. Znaczące elementy filozoficzne, zwłaszcza w dziedzinie metodologii nauk przyrodniczych, zawierają dzieła Mikołaja Kopernika.

W XVI wieku na uniwersytetach kontynuowano filozofię szkolną, która odrodziła się wraz z przybyciem do polski jezuitów. Podstawowym ośrodkiem filozofii jezuickiej była Akademia Wileńska – dużą popularność w Europie zyskał podręcznik logiki Marcina Śmigleckiego, a także dzieło Jana Szydłowskiego. W XVII-wiecznej Polsce rozwijała się także filozofia innowiercza, a zwłaszcza ariańska. Jej przedstawicielami byli krytyk Kartezjusza Jan Wolzogen oraz Samuel Przypkowski oraz Andrzej Wiszowaty. Pisma filozoficzne pozostawił też poeta oraz prozaik barokowy Stanisław Herakliusz Lubomirski.

Od XVII wieku docierały do Polski nowe, antyscholastyczne idee filozoficzne (nazywane philosophia recentiorum), a w czasach saskich pierwsze idee oświeceniowe (Mitzler von Kolof, Kazimierz Narbutt, Antoni Wiśniewski). W czasach stanisławowskich upowszechniła się kultura oświeceniowa na wzór francuski – wśród filozofów najwybitniejszymi byli Jan Śniadecki, Jędrzej Śniadecki, Hugo Kołłątaj oraz Stanisław Staszic. Filozofia typu oświeceniowego rozwijała się nadal w pierwszych dekadach wieku XIX, zwłaszcza w Wilnie. Do recepcji kantyzmu przyczynił się natomiast zwłaszcza Józef Kalasanty Szaniawski.

Filozofia pierwszej połowy XIX wieku rozwijała się pod przemożnym wpływem idealizmu niemieckiego: głównymi reprezentantami idealizmu w Polsce byli Józef Hoene-Wroński, Bronisław Trentowski, August Cieszkowski oraz Karol Libelt. Istotne elementy filozoficzne zawierają także utwory Juliusza Słowackiego oraz Adama Mickiewicza. Główną ideą filozofii polskiej tego okresu był tzw. mesjanizm polski. Druga połowa XIX wieku ma mniejsze znaczenie filozoficzne: tendencje pozytywistyczne reprezentowali Aleksander Świętochowski oraz Julian Ochorowicz, ważnym myślicielem socjalistycznym był Edward Abramowski. Przełom XIX oraz XX wieku to recepcja filozofii życia (Nietzschego oraz Schopenhauera) – reprezentantem aktywizmu oraz ważnym teoretykiem kultury był w tym okresie Stanisław Brzozowski.

Wiek XX to okres największego rozkwitu filozofii polskiej, szczególnie logiki. Wiązało się to z działalnością szkoły lwowsko-warszawskiej, założonej przez Kazimierza Twardowskiego. Jej reprezentantami byli m.in. Alfred Tarski, Stanisław Leśniewski, Jan Łukasiewicz, Kazimierz Ajdukiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Leon Chwistek, Tadeusz Czeżowski, Izydora Dąmbska. Tarski trzeba do najwybitniejszych logików współczesnych^[97], do jego najwazniejszych osiągnięć należą: definicja prawdy, pojęcie definiowalności, konsekwencji oraz ω-zupełności. Do głównych osiągnięć Leśniewskiego należą tzw. systemy Leśniewskiego, Łukasiewicza – logiki wielowartościowe, Ajdukiewicza – teoria kategorii semantycznych oraz inne badania semantyczne, Kotarbińskiego – koncepcja reizmu oraz rozwój prakseologii. Bliscy szkole lwowsko-warszawskiej byli także socjolog Stanisław Ossowski, współtwórca psychologii polskiej Władysław Witwicki, historyk filozofii oraz estetyk Władysław Tatarkiewicz, etyk Maria Ossowska. Podstawowym reprezentantem fenomenologii w Polsce oraz jednym z czołowych fenomenologów w ogóle był Roman Ingarden. Własny system ontologiczny wypracował Stanisław Ignacy Witkiewicz. Ważnymi filozofami kultury byli Henryk Elzenberg oraz Marian Zdziechowski. Tomizm oraz osiągnięcia logiki współczesnej łączyło Koło Krakowskie (Jan Salamucha, Józef Maria Bocheński).

Po II wojnie światowej, mimo trudności politycznych związanych z dominacją filozofii marksistowskiej, filozofia polska nadal się rozwijała, kontynuowali działalność Kotarbiński, Ajdukiewicz, Ingarden oraz Ossowscy. Do tradycji szkoły lwowsko-warszawskiej nawiązują filozofowie analityczni (Bogusław Wolniewicz, Jan Woleński, Wacław Mejbaum, logik Roman Suszko), rozwija się filozofia katolicka, w tym zwłaszcza neotomizm oraz personalizm (Mieczysław Krąpiec, Mieczysław Gogacz, Karol Wojtyła, Józef Tischner) oraz wszystkie nurty filozofii XX-wiecznej (Ija Lazari-Pawłowska, Tadeusz Kroński, Leszek Kołakowski, Bronisław Baczko, Marek Siemek, Leszek Nowak, Adam Schaff, Zygmunt Bauman, historyk filozofii Adam Krokiewicz).

Muzyka

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Portrety polskich kompozytorów

 Osobny artykuł: Muzyka polska.

Najczęściej wymieniani polscy kompozytorzy muzyki poważnej to^[98]: Fryderyk Chopin, Karol Szymanowski, Krzysztof Penderecki, Zbigniew Preisner, Wojciech Kilar, Ignacy Jan Paderewski, Henryk Wieniawski, Krzysztof Komeda, Andrzej Panufnik, Stanisław Moniuszko, Jan A. P. Kaczmarek, Witold Lutosławski.

  Sprawdź też: Polska muzyka rozrywkowa.

Film

 Osobne artykuły: Film polski, Polska szkoła filmowa i Kino moralnego niepokoju.

Reżyserzy polscy, których filmy zgłoszone zostały do rywalizacji o Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego: Jerzy Antczak, Sławomir Fabicki, Feliks Falk (2 razy), Robert Gliński, Jerzy Hoffman, Andrzej Jakimowski, Jerzy Kawalerowicz (3 razy), Dorota Kędzierzawska, Krzysztof Kieślowski (3 razy), Agnieszka Holland (1 raz), Jan Jakub Kolski, Andrzej Kotkowski, Kazimierz Kutz (2 razy), Witold Leszczyński, Juliusz Machulski, Czesław Petelski, Magdalena Piekorz, Radosław Piwowarski, Roman Polański, Jerzy Stuhr, Piotr Trzaskalski, Andrzej Wajda (7 razy), Leszek Wosiewicz, Krzysztof Zanussi (4 razy).

  Sprawdź też: Polskie filmy zgłoszone do rywalizacji o Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego.

Środki masowego przekazu

Stacje telewizyjne

 Osobne artykuły: Polskojęzyczne stacje telewizyjne, Polskie platformy cyfrowe i Polskie sieci kablowe.

Budynek TVP po rozbudowie

Telewizja publiczna

Historia telewizji w Polsce sięga roku 1937, kiedy w Warszawie uruchomiona była pierwsza doświadczalna stacja telewizyjna. W 1959 emisję regularnego programu rozpoczął nadawca publiczny – Telewizja Polska. Od 1970 nadawany jest program 2 telewizji publicznej, a od 1992 – program satelitarny dla Polonii zagranicznej. W Polsce działa dziewięć kanałów publicznej TVP: TVP1, TVP2, TVP Info, TVP Polonia, TVP Kultura, TVP Historia, TVP Sport, Biełsat TV oraz TVP HD oraz niedawno uruchomiona stacja telewizyjna TVP Seriale oraz TVP1 HD.

Telewizje prywatne

Pierwszą prywatną polską telewizją o zasięgu lokalnym była PTV Echo, założona w roku 1990, która z czasem z innymi prywatnymi telewizjami lokalnymi utworzyła ogólnopolską sieć o nazwie Polonia 1. W 1992 roku w Polsce powstała kolejna telewizja prywatna, ale nie lokalna o nazwie Polsat, ta telewizja w 1993 roku dostała koncesję na nadawanie naziemne. Aktualnie w Polsce działają prywatne telewizje m.in. TVN, Polsat, Polonia 1, Tele 5, Canal+ Polska, Telewizja Trwam, TV4, TV Puls, Superstacja, MTV Polska, 4fun.tv, Discovery Channel oraz TVS.

Platformy satelitarne

Na terenie Polski działają platformy satelitarne: Cyfrowy Polsat, n, CYFRA+, N na kartę, UPC Polska oraz Vectra.

Stacje radiowe

 Osobny artykuł: Polskie oraz polskojęzyczne stacje radiowe odbierane w Polsce.

W domenie przekazu radiowego, działa publiczne Polskie Radio: Jedynka, Dwójka, Trójka, Czwórka. Poza publicznym Polskim Radiem, działa radio prywatne: Radio ZET, RMF FM, Radio Złote Przeboje, Radio Maryja, Radio Eska, Planeta FM, RMF MAXXX, Antyradio, Roxy FM oraz inne, a także wiele stacji lokalnych oraz internetowych.

Prasa

 Osobny artykuł: Prasa w Polsce.

Wedle danych Związku Kontroli Dystrybucji Prasy, największy nakład wśród dzienników płatnych, które poddały się kontroli nakładu, posiadają (dane za luty 2012, w kolejności od największego): Fakt, Gazeta Wyborcza, Super Express, Rzeczpospolita, Gazeta Polska Codziennie, Dziennik Gazeta Prawna, wśród dzienników bezpłatnych Metro oraz Echo Miasta^[99].

Największe opiniotwórcze czasopisma kraju to Gość Niedzielny, Uważam Rze, Polityka, Newsweek Polska, Wprost oraz Gazeta Polska^[100].

Portale internetowe

Największymi polskimi portalami są: Wirtualna Polska (WP), Onet.pl, Gazeta.pl, Interia.pl, które oferują m.in. darmową pocztę elektroniczną, czat, a pewne także blogi.

Najpopularniejszymi portalami społecznościowymi są polskojęzyczny Facebook oraz Nasza Klasa (nk.pl).

Kuchnia

 Osobny artykuł: Kuchnia polska.

 Osobny artykuł: Kuchnia polska w średniowieczu.

Tradycyjny wigilijny stół

Bigos

Pierogi

Na kształtowanie się swoistych cech kuchni polskiej miały wpływ przemiany historyczne. Na przestrzeni dziejów kuchnia polska ulegała wpływom oraz zmianom regionalnym, zwłaszcza że tereny Rzeczypospolitej Polskiej historycznie zamieszkiwała zmieniająca się mozaika narodów. W efekcie silne są kulinarne wpływy wschodnie (tatarsko-tureckie, wcześniej mongolskie), rusińskie, niemieckie, francuskie, włoskie oraz żydowskie.

Najpopularniejsze polskie potrawy to m.in.: pierogi, kasze, kluski, gołąbki, kotlet schabowy, kotlet mielony, bigos, galareta mięsna, golonka, zupy (żurek, kapuśniak, krupnik, barszcz czerwony, rosół, zupa pomidorowa, zupa ogórkowa, zupa grzybowa, chłodnik), potrawy z kapusty oraz ziemniaków, pieczywo (chleb żytni, pszenny), ciasta, warzywa, owoce (jabłka, gruszki, rozmaite jagody, porzeczki), ser biały, jak oraz wszelkiego rodzaju mięsa (głównie wieprzowe, drobiowe oraz wołowe), rozmaicie przygotowane, oraz w mniejszym stopniu ryby morskie oraz słodkowodne. Specyficznym polskim deserem są faworki, popularne są też inne wypieki, w tym babka, makowiec, sernik, pierniki czy pączki.

Do bardzo specyficznych potraw oraz napojów należą także flaki, ogórki kiszone, kapusta kiszona, zsiadłe mleko, maślanka, kefir.

Wśród napojów alkoholowych wódka pędzona ze zbóż oraz ziemniaków wyparła rozpowszechniony niegdyś miód pitny. Piwo, w Polsce chmielowe, jest napojem tradycyjnym oraz pospolitym, wino natomiast pija się rzadziej.

Popularnym napojem jest herbata pita wielokrotnie z dodatkiem plasterka cytryny oraz słodzona cukrem. Herbata przybyła do Polski z Anglii wkrótce po jej ukazaniu się w Zachodniej Europie (za sprawą kupców holenderskich). Jednak jej rozpowszechnienie przypisywane jest zaborcom rosyjskim w XIX wieku. Wówczas do polskich domów w tzw. Kongresówce trafiły samowary z Rosji, gdzie herbata niezależnie ukazała się w postaci daru z Chin na dworze carskim, na ok. 50 lat przed jej rozpowszechnieniem w Holandii. Popularna jest także kawa, powszechnie pita w Polsce od XVIII wieku, także przez niższe warstwy społeczne, jak rzemieślnicy czy zamożne chłopstwo^[101][102].

Sport

Robert Kubica w bolidzie Renault R30 podczas testów przedsezonowych na torze Jerez

 Osobny artykuł: Sport w Polsce.

Najpopularniejszym sportem w Polsce jest piłka nożna^[103]. Największe sukcesy w tej dyscyplinie reprezentacja Polski w piłce nożnej odnosiła w latach 70. do początku lat 80., kiedy to na Mistrzostwach Świata w Piłce Nożnej zajęła 3 miejsca w 1974 oraz 1982 . Drużyna narodowa zdobyła także złoty medal na Letnich Igrzyskach Olimpijskich w 1972 roku, a także dwa srebrne medale w 1976 oraz w 1992. 18 kwietnia 2007 prezydent UEFA Michel Platini ogłosił, że Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej w 2012 roku odbędą się w Polsce oraz na Ukrainie. Polskie miasta-gospodarze meczów tej imprezy to Warszawa, Gdańsk, Poznań oraz Wrocław. Najwyższa liga piłki nożnej w Polsce nazywa się Ekstraklasa.

Dużym zainteresowaniem cieszy się także żużel. W tej dyscyplinie m.in. Tomasz Gollob, Jarosław Hampel oraz Janusz Kołodziej odnoszą sukcesy na arenie międzynarodowej. Najbardziej utytułowane kluby żużlowe w Polsce to Unia Leszno, Stal Gorzów, RKM Rybnik, Polonia Bydgoszcz. Popularna jest także siatkówka, po zdobyciu mistrzostwa Europy w 2003 oraz 2005, a także trzeciego miejsca w 2009 przez reprezentację narodową kobiet, tzw. „Złotka”, oraz wicemistrzostwa świata w 2006 oraz mistrzostwa Europy w 2009 przez reprezentację narodową mężczyzn. Innym chętnie oglądanym sportem jest koszykówka, choć polskie ligi oraz reprezentacje w tej dyscyplinie nie stoją na wysokim poziomie. W ostatnim okresie na znaczeniu zyskały skoki narciarskie dzięki sukcesom Adama Małysza, Formuła 1 za sprawą Roberta Kubicy, piłka ręczna ze względu na sukcesy reprezentacji Polski na dwóch kolejnych Mistrzostwach Świata w roku 2007 oraz 2009, a także pływanie dzięki sukcesom m.in. Otylii Jędrzejczak oraz Pawła Korzeniowskiego.

  Sprawdź też: Polscy medaliści letnich igrzysk olimpijskich i Polscy medaliści zimowych igrzysk olimpijskich.

Święta

 Osobny artykuł: Święta państwowe w Polsce.

Dni ustawowo wolne od pracy

 Osobny artykuł: Dni wolne od pracy w Polsce.

Na obszarze Polski, zgodnie z ustawą z dnia 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy^[104], dniami wolnymi od pracy są wszystkie niedziele oraz 13 dni będących świętami: trzy państwowe, osiem katolickich oraz Nowy Rok (z tego dwa święta wypadają stale w niedzielę).

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

• Praca zbiorowa: Mały Rocznik Statystyczny Polski 2008. [dostęp 3 grudnia 2008]. GUS. ISSN 1640-3630.
• Praca zbiorowa: Literatura polska. Encyklopedia PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15130-0. 
• Norman Davies: Boże Igrzysko. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2006. ISBN 83-240-0654-0. 
• Marian Eckert: Historia Polski 1914–1939. Warszawa: 1990. ISBN 83-02-04044-4. 
• Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007. ISBN 978-83-7206-142-3. 
• Roman Grodecki, Stanisław Zachorowski, Jan Dąbrowski: Dzieje Polski Średniowiecznej. T. 1. Kraków: Platan, 1995 (wyd. pierwsze 1926). ISBN 83-7052-230-0. 
• Krzysztof Groniowski, Jerzy Skowronek: Historia Polski 1795–1914. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne oraz Pedagogiczne, 1977. 
• Janusz Kaliński, Zbigniew Landau: Gospodarka Polski w XX wieku. Wyd. 2 zmienione. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne. ISBN 83-208-1428-6. 
• Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: PWN, 2002. ISBN 83-01-13897-1. 
• Jerzy Kondracki: Geografia Polski : mezoregiony fizycznogeograficzn. Warszawa: Wyd. Nauk. PWN, 1994. ISBN 83-01-11422-3. 
• Wiesław Skrzydło: Ustrój polityczny RP w świetle Konstytucji z 1997 r.. Warszawa: 2008. ISBN 978-83-7526-573-6. 
• Stanisław Szczur: Historia Polski – Średniowiecze. Wydawnictwo Literackie, 2002. ISBN 83-08-03272-9. 

Linki zewnętrzne

Sprawdź portal z wiadomościami w serwisie Wikinews na temat Polska

 Wikimedia Atlas: Polska – wikiatlas z mapami w Commons

Informacje w siostrzanych projektach

 Ilustracje oraz media  w Wikimedia Commons
 Teksty źródłowe  w Wikiźródłach
 Cytaty  w Wikicytatach

• Prezydent RP (pol.)
• Kancelaria Prezesa Rady Ministrów (pol.)
• Sejm RP (pol.)
• Senat RP (pol.)
• Najwyższa Izba Kontroli (pol.)
• Sąd Najwyższy (pol.)
• Trybunał Konstytucyjny (pol.)
• Rzecznik Praw Obywatelskich (pol.)
• Podstawowy Urząd Statystyczny (pol.)
• Adresy Polskich placówek dyplomatycznych na świecie Strony internetowe Ambasad Polski na świecie (pol.)
• Polska w corocznej publikacji CIA „The World Factbook” (ang.)

p • d • e Województwa Polski dolnośląskie • kujawsko-pomorskie • lubelskie • lubuskie • łódzkie • małopolskie • mazowieckie • opolskie • podkarpackie • podlaskie • pomorskie • śląskie • świętokrzyskie • warmińsko-mazurskie • wielkopolskie • zachodniopomorskie

p • d • e Miasta wojewódzkie Polski Białystok • Bydgoszcz • Gdańsk • Gorzów Wielkopolski • Katowice • Kielce • Kraków • Lublin • Łódź • Olsztyn • Opole • Poznań • Rzeszów • Szczecin • Toruń • Warszawa • Wrocław • Zielona Góra

p • d • e Państwa Europy Albania • Andora • Austria • Belgia • Białoruś • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Kazachstan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Watykan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej Naddniestrze[1] Terytoria zależne Gibraltar (Wielka Brytania) • Guernsey (Wielka Brytania) • Jan Mayen (Norwegia) • Jersey (Wielka Brytania) • Svalbard (Norwegia) • Wyspa Man (Wielka Brytania) • Wyspy Owcze (Dania) Państwo sui generis/terytorium sporne Kosowo[2] ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo. ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.

Członkostwo w organizacjach międzynarodowych p • d • e Unia Europejska Państwa członkowskie Austria (1995) • Belgia (1958) • Bułgaria (2007) • Cypr (2004) • Czechy (2004) • Dania (1973) • Estonia (2004) • Finlandia (1995) • Francja (1958) • Grecja (1981) • Hiszpania (1986) • Holandia (1958) • Irlandia (1973) • Litwa (2004) • Luksemburg (1958) • Łotwa (2004) • Malta (2004) • Niemcy (1958/1990) • Polska (2004) • Portugalia (1986) • Rumunia (2007) • Słowacja (2004) • Słowenia (2004) • Szwecja (1995) • Węgry (2004) • Wielka Brytania (1973) • Włochy (1958) Terytoria specjalne wchodzące w skład Unii na podst. art. 349 TFUE Athos (gr.) • Azory (port.) • Büsingen am Hochrhein (niem.) • Campione d'Italia (wł.) • Ceuta (hiszp.) • Gibraltar (bryt.) • Gujana Francuska (fr.) • Gwadelupa (fr.) • Livigno (wł.) • Helgoland (niem.) • Madera (port.) • Martynika (fr.) • Melilla (hiszp.) • Reunion (fr.) • Saint-Barthélemy * (fr.) • Saint-Martin * (fr.) • Wyspy Alandzkie (fiń.) • Wyspy Kanaryjskie (hiszp.) Oficjalni kandydaci Chorwacja • Czarnogóra • Islandia • Macedonia • Serbia • Turcja Państwa aplikujące Albania Terytoria, które wchodziły w skład EWG/UE Algieria (1958-1962 jako de iure cząstka Francji) • Grenlandia (1973-1985) • Saint-Pierre oraz Miquelon (1976-1985 jako departament zamorski Francji) * do 22 lutego 2007 wchodził w skład UE jako integralna cząstka Gwadelupy, ponownie jako cząstka Unii od 1 grudnia 2009 p • d • e Rada Europy Państwa członkowskie Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Belgia • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Gruzja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Kandydaci Białoruś Obserwatorzy Izrael • Japonia • Kanada • Meksyk • Stany Zjednoczone • Stolica Apostolska p • d • e Organizacja Bezpieczeństwa oraz Współpracy w Europie (OBWE) Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Białoruś • Belgia • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czechy • Czarnogóra • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Gruzja • Grecja • Holandia • Hiszpania • Irlandia • Islandia • Kanada • Kazachstan • Kirgistan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Tadżykistan • Turcja • Turkmenistan • Ukraina • Uzbekistan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Pakt Północnoatlantycki (NATO) Państwa członkowskie Albania • Belgia • Bułgaria • Chorwacja • Czechy • Dania • Estonia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Islandia • Kanada • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rumunia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Turcja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Kandydaci Bośnia oraz Hercegowina • Czarnogóra • Macedonia Potencjalni kandydaci Finlandia • Gruzja • Serbia • Szwecja p • d • e Światowa Organizacja Handlu (WTO) Albania • Angola • Antigua oraz Barbuda • Arabia Saudyjska • Argentyna • Armenia • Australia • Bahrajn • Bangladesz • Barbados • Belize • Benin • Birma • Boliwia • Botswana • Brazylia • Brunei • Burkina Faso • Burundi • Chile • Chiny • Chorwacja • Czad • Demokratyczna Republika Konga • Dominika • Dominikana • Dżibuti • Egipt • Ekwador • Fidżi • Filipiny • Gabon • Gambia • Ghana • Grenada • Gruzja • Gujana • Gwatemala • Gwinea • Gwinea Bissau • Haiti • Honduras • Hongkong • Indie • Indonezja • Islandia • Izrael • Jamajka • Japonia • Jordania • Kambodża • Kamerun • Kanada • Katar • Kenia • Kirgistan • Kolumbia • Kongo • Korea Południowa • Kostaryka • Kuba • Kuwejt • Lesotho • Liechtenstein • Macedonia • Madagaskar • Makau • Malawi • Malediwy • Malezja • Mali • Maroko • Mauretania • Mauritius • Meksyk • Mołdawia • Mongolia • Mozambik • Namibia • Nepal • Niger • Nigeria • Nikaragua • Norwegia • Nowa Zelandia • Oman • Pakistan • Panama • Papua-Nowa Gwinea • Paragwaj • Peru • Republika Południowej Afryki • Republika Środkowoafrykańska • Republika Zielonego Przylądka • Rwanda • Saint Kitts oraz Nevis • Saint Lucia • Saint Vincent oraz Grenadyny • Salwador • Senegal • Sierra Leone • Singapur • Sri Lanka • Stany Zjednoczone • Suazi • Surinam • Szwajcaria • Tanzania • Tajlandia • Tajwan • Togo • Tonga • Trynidad oraz Tobago • Tunezja • Turcja • Uganda • Ukraina • Urugwaj • Wenezuela • Wietnam • Wybrzeże Kości Słoniowej • Wyspy Salomona • Zambia • Zimbabwe • Zjednoczone Emiraty Arabskie • Unia Europejska, w tym poszczególne kraje członkowskie: Austria • Belgia • Bułgaria • Cypr • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Malta • Niemcy • Polska • Portugalia • Rumunia • Słowacja • Słowenia • Szwecja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Organizacja Współpracy Gospodarczej oraz Rozwoju (OECD) Państwa członkowskie Australia • Austria • Belgia • Chile • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Izrael • Japonia • Kanada • Korea Południowa • Luksemburg • Meksyk • Niemcy • Norwegia • Nowa Zelandia • Polska • Portugalia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy • Unia Europejska (Komisja Europejska bierze udział w pracach OECD) Kandydaci Rosja Obserwatorzy Tajwan Współpracujący Brazylia • Chiny • Indie • Indonezja • Republika Południowej Afryki Organizacje afiliowane Międzynarodowa Agencja Energetyczna • Agencja Energii Nuklearnej • Europejska Konferencja Ministrów Transportu • Klub Sahelu p • d • e Wspólnota Demokratycznego Wyboru Członkowie Estonia • Gruzja • Litwa • Łotwa • Macedonia • Mołdawia • Rumunia • Słowenia • Ukraina Obserwatorzy Azerbejdżan • Bułgaria • Czechy • Węgry • Polska • Stany Zjednoczone p • d • e Grupa Wyszehradzka  Czechy •  Polska •  Słowacja •  Węgry p • d • e Trójkąt Weimarski  Francja •  Niemcy •  Polska p • d • e Rada Państw Morza Bałtyckiego Członkowie Dania • Estonia • Finlandia • Islandia • Litwa • Łotwa • Niemcy • Norwegia • Polska • Rosja • Szwecja Obserwatorzy Belgia • Francja • Hiszpania • Holandia • Komisja Europejska • Rumunia • Słowacja • Stany Zjednoczone • Ukraina • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Inicjatywa Środkowoeuropejska Albania • Austria • Białoruś • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Czarnogóra • Chorwacja • Czechy • Macedonia • Mołdawia • Polska • Rumunia • Serbia • Słowacja • Słowenia • Ukraina • Węgry • Włochy