Prawdopodobieństwo – ogólne określenie wielu pojęć matematycznych, służących do - mówiąc w uproszczeniu - mierzenia szansy zajścia zdarzenia.
Wg najpopularniejszej w rachunku prawdopodobieństwa definicji Kołmogorowa prawdopodobieństwo to miara probabilistyczna, tj. funkcja
przypisująca każdemu zdarzeniu losowemu
pewną nieujemną liczbę rzeczywistą oraz mająca następujące własności:

Wartość
nazywa się prawdopodobieństwem zdarzenia
.
Prawdopodobieństwo w ujęciu potocznym
Potocznie prawdopodobieństwo to pojęcie określające oczekiwania co do rezultatu danego zdarzenia, którego wyniku nie znamy (niezależnie od tego czy jest ono w jakimś sensie zdeterminowane czy też nie, ani też od tego czy miało miejsce w przeszłości czy dopiero się wydarzy). Jeśli jakieś mające nastąpić zdarzenie (np. rzut kostką), może przyjąć parę rezultatów (liczba oczek), to jeden z rezultatów (liczba oczek większa od 1) możemy opisać jako uznawany przez nas za bardziej prawdopodobny od drugiego (liczba oczek równa 1), jeżeli na podstawie jakiejś przesłanki (np. poprzednich doświadczeń), nasze oczekiwania co do wystąpienia rezultatu A są większe niż co do wystąpienia rezultatu B.
Definicja prawdopodobieństwa w oparciu o subiektywne odczucia jest bez wątpienia całkowicie nieprzydatna dla celów praktycznych. Brak sformalizowanej definicji musieli szczególnie dotkliwie odczuwać pierwsi "praktycy" teorii prawdopodobieństwa, czyli nałogowi hazardziści. Jeśli rzucimy monetą 50 razy oraz za każdym razem wyrzucimy reszkę, nie oznacza to, iż jest bardziej prawdopodobne, że przy 51 rzucie wypadnie orzeł.
Definicja klasyczna (Laplace'a)
Definicje
Sposób liczenia prawdopodobieństwa z poprzedniego przykładu podał po raz pierwszy Pierre Simon de Laplace w roku 1812. Definicję tę nazywamy klasyczną, choć tak naprawdę jest to twierdzenie, którego dowód możemy znaleźć poniżej. Twierdzenie to brzmi:
- Prawdopodobieństwem zajścia zdarzenia A nazywamy iloraz liczby zdarzeń sprzyjających zdarzeniu A do liczby wszystkich możliwych przypadków, zakładając, że wszystkie przypadki wzajemnie się wykluczają oraz są jednakowo możliwe.
Definicję tę da się zapisać także w bardziej formalny sposób:
- Oznaczmy zbiór wszystkich możliwych przypadków przez
. Elementami zbioru
są zdarzenia elementarne
, zaś zbiór
to zbiór zdarzeń elementarnych. Zbiór zdarzeń sprzyjających A będzie w takim wypadku podzbiorem zbioru
.
- Prawdopodobieństwo zajścia zdarzenia A możemy zapisać w postaci:

- gdzie
oznacza liczbę elementów (moc) zbioru
, zaś
liczbę elementów (moc) zbioru
.
Problemy definicji klasycznej
Definicja klasyczna dopuszcza obliczać prawdopodobieństwo w prostych przypadkach, jednak zawiera szereg wad: nie da się jej stosować dla zbiorów nieskończonych, a przede wszystkim zawiera błąd logiczny. Zdarzenia elementarne muszą być jednakowo możliwe, co znaczy przecież to samo co jednakowo prawdopodobne. Okazuje się więc, że w definicji użyto pojęcia, które jest definiowane.
Podobne problemy dotyczą prawdopodobieństwa geometrycznego - zauważył to Joseph Louis Francois Bertrand opisując paradoks nazywany jego nazwiskiem – paradoks Bertranda.
Przykład
Przykład: Rzucamy sześcienną kostką. Jakie jest prawdopodobieństwo, że liczba oczek będzie większa od 5?
Odpowiedź: Zbiór zdarzeń elementarnych
zatem liczba możliwych zdarzeń elementarnych
. Zbiór zdarzeń sprzyjających
, liczba zdarzeń sprzyjających
. Prawdopodobieństwo zajścia zdarzenia
wynosi:

Dowód
Niech
będzie zbiorem zdarzeń elementarnych, a
jego mocą. Znaczy to, że
, gdzie
to zdarzenie elementarne.
Załóżmy, że wszystkie zdarzenia elementarne są jednakowo prawdopodobne (czyli
dla każdego
. Oznaczmy
będące prawdopodobieństwem dowolnego zdarzenia elementarnego), wychodząc z II oraz III aksjomatu Kołmogorowa otrzymujemy:



Korzystając z przechodniości relacji równości mamy:

Co przekształcamy w:

Niech zdarzenie
, którego prawdopodobieństwa poszukujemy będzie zbiorem zdarzeń elementarnych o mocy
. Dla uproszczenia przyjmijmy że są to zdarzenia o numerach od 1 do
, czyli:

Stosując podobne przejścia jak w przypadku zbioru
dostajemy:

czyli

co czytamy jako
- Prawdopodobieństwo zdarzenia A wyraża się ilorazem mocy tego zbioru oraz mocy zbioru zdarzeń elementarnych
(co było do udowodnienia)
Prawdopodobieństwo geometryczne
Definicja klasyczna nie dopuszcza obliczać prawdopodobieństwa w przypadku, kiedy zbiory
oraz
są nieskończone, jeśli jednak zbiory te posiadają interpretację geometryczną, zamiast liczebności zbiorów da się użyć miary geometrycznej (długość, pole powierzchni, objętość).
Przykład: z przedziału
wybieramy losowo punkt. Jakie jest prawdopodobieństwo, że wybrany punkt będzie należał do przedziału
?

Długości przedziałów wynoszą odpowiednio:
oraz
. Zatem prawdopodobieństwo opisanego zdarzenia wynosi:

Definicja częstościowa (von Misesa)
Inną próbę sformułowania definicji prawdopodobieństwa podjął w 1931 roku Richard von Mises. Zaproponował, żeby zdefiniować prawdopodobieństwo jako granicę ciągu częstości:

gdzie
to liczba rezultatów sprzyjających zdarzeniu
po
próbach.
Definicja ta nie mówi jednak nic o warunkach istnienia granicy oraz dlatego nie spełnia wymogów formalnych.
Przykład
Przypuśćmy, że ktoś zaproponował nam grę losową: "orzeł wygrywamy, reszka przegrywamy". Na pewno zanim zagramy, będziemy chcieli zbadać jakie są szanse wygranej, przeprowadzamy więc doświadczenie, polegające na wielokrotnym rzucie monetą. Rzucamy 100 razy, orzeł wypadł 48 razy, a więc w 48/100 = 0,48 wszystkich przypadków. Kontynuujemy doświadczenie, po 1000 rzutów orzeł wypadł 508 razy, czyli w 508/1000 = 0,508 wszystkich przypadków. Znaleziona przez nas wielkość to częstość wypadania orła. Gdyby powtarzać dalej to doświadczenie, stosunek ten dążyłby do wartości 0,5, będącej prawdopodobieństwem wylosowania orła wedle definicji von Misesa.
Aksjomatyczna definicja prawdopodobieństwa (Kołmogorowa)
Nową definicję prawdopodobieństwa podał w 1933 Andriej Kołmogorow, który korzystając z teorii miary zaksjomatyzował teorię prawdopodobieństwa.
- Załóżmy, że
jest zbiorem zdarzeń elementarnych
, zaś
jest σ-ciałem na zbiorze
. Prawdopodobieństwem nazywamy funkcję
spełniającą następujące warunki:
dla każdego 

- jeśli
jest dowolnym ciągiem podzbiorów
parami rozłącznych, to:
-

Ta definicja przenosi się także na algebry Boole'a.
Alternatywną aksjomatyzację pojęcia prawdopodobieństwa podał Richard Threlkeld Cox.
Bezpośrednie konsekwencje definicji:

- (odwrotna implikacja nie jest prawdziwa -
nie implikuje
)
(monotoniczność)

gdzie
oznacza zdarzenie losowe przeciwne do 

Sprawdź też