Prawosławie – doktryna ortodoksyjnego (gr. orthodoxos – prawdziwie, prawidłowo wierzący) Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła rzymsko-katolickiego, powstałych w wyniku rozłamu w chrześcijaństwie z 1054 roku (tzw. schizmy wschodniej albo – co uznaje się za historycznie bardziej uzasadnione – schizmy wielkiej).
Charakterystyka prawosławia
Doktryna prawosławia ma za podstawę na dekretach siedmiu pierwszych soborów powszechnych oraz przekazach Ojców Kościoła. Nie uznaje ustanowionego po tzw. "schizmie wschodniej" (wielkiej) w Kościele zachodnim prymatu jurysdykcyjnego biskupa Rzymu, opierając się na tradycji Kościoła starożytnego, który zakładał pojęcie Kościoła jako wspólnoty opartej na równości jego członków; dogmatu o "Filioque", czyli pochodzenia Ducha Świętego od także Syna (teologowie prawosławni tłumaczą, że Bóg Ojciec jest wyłącznym źródłem oraz Syna, oraz Ducha Świętego, wywodząc to od ponadczasowego pochodzenia Ducha Świętego, zob. J 15, 26: " Gdy zaś przyjdzie Pocieszyciel, którego poślę wam od Ojca, Duch Prawdy, który od Ojca pochodzi, on będzie świadczył o mnie". Dlatego Bazyli Wielki napisał "Bóg jest jeden bo Ojciec jest jeden"); odrzuca też ideę odpustu, czyśćca, dogmat o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny, dogmat o Wniebowzięciu Matki Boskiej, nauczanie o grzechu pierworodnym Augustyna z Hippony oraz celibat niższego duchowieństwa (diakonów oraz prezbiterów). Wedle teologów Kościoła prawosławnego, Matka Boża była poczęta w sposób ludzki. Zakłada się także, iż zakończyła swoje ziemskie bytowanie w sposób ludzki, dołączając do swojego Syna w Niebie przez Zaśnięcie (obydwa stanowiska uznawane także przez doktrynę Kościoła katolickiego).
Ikona Trójcy świętej autorstwa
Andreja Rublowa z początku XV wieku, jedna z najpopularniejszych ikon prawosławnych
Ważnym w Kościele prawosławnym jest fakt znaczącej odmienności eklezjalno-liturgicznej[1], konkretnie w pojmowaniu Kościoła jako wspólnoty soborowej (scs. sobornost'), co wyklucza prymat jakiegokolwiek biskupa (także papieża), a co za tym idzie uznanie jego nieomylności w sprawach wiary oraz moralności (co postuluje Kościół katolicki w uchwalonym na Vaticanum I dogmacie). Wiąże się to z rozumieniem każdego człowieka jako istoty omylnej oraz błądzącej. Istnieją także różnice w pojmowaniu życia duchowego oraz sakramentalnego (choć uznaje się wielokrotnie aktualnie tożsame rozróżnienie siedmiu sakramentów, jakkolwiek nie jest to prawo w sensie dogmatycznym). Kościół prawosławny uważa się za jedynego "depozytariusza wiary" oraz za wyłączny ściśle trzymający się Tradycji Ojców Kościoła, powołanego przez Jezusa Chrystusa[1].
Strukturę Kościoła składają się na cztery starożytne patriarchaty (składowe dawnej pentarchii) – konstantynopolitański (nazywany ekumenicznym; biskup tego miasta ma tytularne pierwszeństwo primus inter pares w prawosławiu), aleksandryjski, antiocheński oraz jerozolimski, pięć późniejszych patriarchatów: rosyjski (moskiewski, od 1589), gruziński, serbski, rumuński (od 1925) oraz bułgarski oraz 6 kościołów autokefalicznych (niezależnych): cypryjski, grecki, polski, albański, czesko-słowacki oraz amerykański).
W prawosławiu duże znaczenie posiadają autonomiczne, podlegające biskupom klasztory, nazywane monasterami (te o szczególnie wysokiej randze, podlegające patriarsze to monastery tzw. stauropigalne). W prawosławiu istnieje silna tradycja dużej autonomii organizacyjnej – tzw. autokefalia (od gr. auto oraz kephalos – głowa)[1].
Autorytetem zdolnym ogłaszać prawdy dogmatyczne jest tylko sobór powszechny, aczkolwiek są też pewne prawdy przyjęte po zakończeniu ostatniego z Soborów, które zostały uznane przez całą Cerkiew. Przykładem jest doktryna św. Grzegorza Palamasa o niestworzonej naturze łaski, albowiem cerkiew wierzy, że każde twierdzenie usprawiedliwia się zaledwie zaakceptowane przez całą wspólnotę Kościoła – taką aprobatę muszą uzyskać także uchwały soborów. Jednak nie były to zwykle ustalenia o randze dogmatu tych z okresu patrystycznego (Ojców Kościoła), a raczej porządkujące oraz dostosowujące Kościół do nowych warunków (tj. z zakresu prawa kanonicznego). Ilość prawd dogmatycznych w Cerkwi Prawosławnej jest o wiele mniejsza niż w katolicyzmie. Twierdzi się, że dogmatyzować trzeba tylko prawdy zagrożone – ta zasada tłumaczy, dlaczego nie zapisano w dogmatach nowych tez mariologicznych (jak Wniebowzięcie NMP). Stąd wszystkie dogmaty w prawosławiu, także dotyczące Bogurodzicy, posiadają charakter chrystocentryczny (dowodzą bóstwa Chrystusa). Dogmaty Soborów Powszechnych uznawane są przez całą Cerkiew jako stałe, niezmienne części wiary, o wiele więcej jednak jest tu teologumenów (prywatnych, dopuszczalnych, ale nie obowiązkowych opinii teologicznych), które pozostawiają wiele spraw otwartych (np. nie neguje się Wniebowzięcia Matki Boskiej, ale też nie widzi się potrzeby podniesienia do rangi dogmatu). Kościół prawosławny nie wykazuje potrzeby dogmatyzacji wiary w takim stopniu jak katolicki, zostawiając wiele spraw natury moralnej oraz etycznej do indywidualnego rozpatrzenia na poziomie wierny-opiekun duchowy. To właśnie tłumaczy niedobór oficjalnego stanowiska Cerkwi w sprawie np. antykoncepcji, a zauważa się głosy zezwalające na nią przy pewnych okolicznościach.
Liturgia
Antimension (gr.
Ἀντιμήνσιον) – specjalna chusta z wszytymi relikwiami, niezbędna do odprawienia Liturgii Eucharystycznej
Prawosławie uznaje liturgikę za istotną formę przekazu wiary, zgodnie z zasadą lex orandi lex credendi (łac. "reguła modlitwy jest regułą wiary"). Do tradycji liturgicznych należą gesty oraz czynności, wyjątkiem są tylko słowa padające w trakcie nabożeństwa.
Ksiądz prawosławny (
prezbiter) w stroju liturgicznym
Wynika to z podwójnego rozumienia określenia prawosławny – ktoś kto prawidłowo rozpoznaje Boga, ale równocześnie ten, który w sposób prawidłowy oddaje mu chwałę (scs. sławit', gr. doxios) podczas nabożeństw.
Najważniejszym obrządkiem w Cerkwi prawosławnej jest obrządek bizantyjski, ale dopuszcza się także inne (np. koptyjski albo zachodni ryt prawosławia oparty o anglikańską The Book of Common Prayer). Istnieją wspólnoty prawosławne na Zachodzie, które uznają, że właściwe jest dla nich używanie obrządków zachodnich, takich jak ryt trydencki.
Doba liturgiczna w prawosławiu rozpoczyna się wieczorem, wraz z scs. wieczernią, czyli Nieszporami, poprzedzonymi Noną – 9. godziną kanoniczną (scs. 9. czas), odpowiadającej godzinie 15 po południu. Po kolacji następuje Wielka (w okresie wielkiego postu wraz z Kanonem św. Andrzeja z Krety) albo Mała Kompleta (scs. powieczerije). O północy rozpoczyna się Nokturn (scs. połunoszcznica), praktykowany współcześnie zaledwie w monasterach. Następnie, przed wschodem słońca, rozpoczyna się Jutrznia, zakończona Prymą – pierwszą godziną kanoniczną (scs. pierwszy czas), odpowiadającą godzinie 7 rano. Boską Liturgię Eucharystyczną poprzedza Tercja (scs. trzeci czas) oraz Seksta (scs. szósty czas), czyli trzecia oraz szósta godzina kanoniczna, odpowiadająca godzinie 9 oraz 12. Eucharystia kończy dzień liturgiczny. Sama liturgia składa się z trzech części proskomidii, Liturgii katechumenów oraz Liturgii Wiernych. W liturgii Uprzednio Poświęconych Darów nie jest proskomidia
Patena (
gr. diskos) z oddzielonymi podczas proskomidii cząsteczkami, które zostaną następnie wrzucone do kielicha
Rodzaje sprawowanych Świętych Liturgii:
- Liturgia Jana Złotoustego – odprawiana w przeważajaca ilość dni w roku, oraz w soboty wielkiego postu;
- Liturgia św. Bazylego Wielkiego – odprawiana w IV niedziele wielkiego postu, w wigilię Bożego Narodzenia, w wigilię Epifanii, w Wielki Czwartek, w Wielką Sobotę oraz w dniu Św. Bazylego
- Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów (Liturgia papieża Grzegorza Wielkiego) – odprawiana we środy oraz piątki wielkiego postu oraz w poniedziałek, wtorek oraz środę Wielkiego Tygodnia.
- Liturgia św. Jakuba – wg starożytnego rytu, odprawiana w dniu Św. Jakuba w katedrach.
- Liturgia św. Marka – sprawowana przez prawosławnych Koptów
Kamelaukion (cs.
kamilawka) – nakrycie głowy niższego duchowieństwa w prawosławiu
Ikony
-
Osobny artykuł: Ikona.
Innym ważnym sposobem wyrażania tradycji jest sztuka. Ikona ma znaczenie nie tylko przedstawiające, jest także objawieniem Boga. Z tego powodu pisarze Ikon nie posiadają pełnej swobody twórczej oraz muszą uwzględniać ważne aspekty religijne swojego dzieła. W szczególności istotne jest, żeby ikonograf (scs. ikonopisiec) był dobrym wiernym Kościoła, a sam akt twórczy był poprzedzony spowiedzią oraz przyjęciem eucharystii. Wykonywanie Ikony jest modlitwą, stąd Ikonę się "pisze" a nie "maluje". Używa się kanonów barw oraz sposobów przedstawień ustalonych, wedle tradycji, już w pierwszym wieku po Chrystusie.
Ikony są częścią tradycji prawosławia na równi z Biblią, soborami, ojcami Kościoła, liturgią oraz kanonami. Nazywa się je objawieniem bożym przedstawionym za pomocą kreski oraz barwy, jak w Piśmie Świętym słowem. Kościół prawosławny uznaje je wszystkie za pochodzące od Ducha Świętego oraz nawzajem ze sobą powiązane. Podobnie powiązana jest prawosławna teologia oraz mistycyzm, miłość Boga oraz ludzi, a także osobista wiara poszczególnych członków Kościoła oraz liturgia nabożeństw. Ta jedność jest traktowana jako podstawowy warunek prawidłowego życia duchowego Kościoła. Wedle Ewagriusza prawdziwa modlitwa jest równoznaczna z uprawianiem teologii, zaś św. Maksym stwierdził, że teologia pozbawiona rzeczywistego przeżycia mistycznego, jest teologią demonów.
Ikona Matki Bożej Włodzimierskiej, jedna z najbardziej czczonych ikon Bogurodzicy w prawosławiu
Prawo kanoniczne
W Kościele prawosławnym kanony związane z organizacją oraz dyscypliną były ustalane zarówno przez sobory powszechne jak oraz lokalne a także przez biskupów. Zbiory kanonów z komentarzami tworzyli w Bizancjum Teodor pomiędzy innymi Balsamon, Zonaras. W 1800 r. ukazał się „Ster” (gr. Pedalion, cs. Księga kormcza) świętego Nikodema ze Świętej Góry, który jest wzorcowym greckim komentarzem do kanonów.
Mimo że kanony są tylko doczesnymi regulacjami dogmatów, są ważne jako próba ich realizacji w zmiennych warunkach życia Kościoła oraz wiernych, oraz uznawane są pośrednio także za cząstka tradycji.
Sobory powszechne
-
Osobny artykuł: Sobór powszechny.
Wedle Kościoła prawosławnego prawdy wiary określone w ramach siedmiu ekumenicznych soborów powszechnych posiadają znaczenie równorzędne z Pismem Świętym, a więc są w nim autorytetem absolutnym.
Najważniejszy jest Nicejsko-Konstantynopolitański Symbol Wiary, wypowiadany w każdej sprawowanej Eucharystii oraz codziennie w trakcie nabożeństw Środka Nocy (gr. Mesonyktikon, cs. полунощница) oraz Powieczerza (gr. Apodeipnon, scs. повечерїе). Gdyż sobory powszechne oficjalnie nie zaświadczały autorytetu Apostolskiego oraz Atanazjańskiego Wyznania Wiary, posiadają one mniejsze znaczenie. Wprawdzie Apostolskie Wyznanie Wiary (Skład apostolski) jest uznawane, ale nie jest wypowiadane w prawosławnych nabożeństwach, analogicznie Atanazjańskie Wyznanie Wiary (Quicumque), które poza tym ukazuje się czasem, (oczywiście bez Filioque), w Horologionie (scs. Czasosłow, Księdze Godzin Kanonicznych).
Ikona przedstawiająca uczestników I Soboru Powszechnego w Nicei w
325 r.
- Sobór nicejski I (325) – potępił arianizm, sformułował chrześcijańskie wyznanie wiary, uroczyście potwierdzono dogmat o Bóstwie Chrystusa.
- Sobór konstantynopolitański I (381) – uzupełnił wyznanie wiary (zwane także nicejsko-konstantynopolitańskim) do postaci Credo (czyli wyznania wiary) nicejsko-konstantynopolitańskiego, odmawianego podczas nabożeństw, potwierdzono wiarę w Ducha Świętego.
- Sobór efeski (431) – potępił nestorianizm, uznał, że Dziewicy Maryi przysługuje tytuł Matki Bożej (Θεοτόκος, gr. Theotokos). Ten oraz następne sobory nie są uznawane przez Kościół asyryjski.
- Sobór Chalcedoński (451) – odrzucił monofizytyzm, sformułował doktrynę o dwóch naturach Chrystusa: boskiej oraz ludzkiej.
- Sobór konstantynopolitański II (553) – potwierdził doktryny oraz kanony poprzednich soborów, potępił nowe pisma heretyckie.
- Sobór konstantynopolitański III (680-681) – potępił monoteletyzm.
- Sobór in Trullo (692) – był przedłużeniem poprzedniego soboru, znany także jako piąto-szósty (Quinisext/Penthekte). Zajął się gł. sprawami administracji oraz dyscypliny kościelnej – nie uczestniczyli w nim biskupi Zachodu oraz jego kanony nie są uznawane przez Kościół katolicki. Prawosławni traktują go jako cząstka szóstego Soboru Powszechnego.
- Sobór nicejski II (787) – potępił ikonoklazm oraz uznał za słuszny kult ikon oraz relikwii.
Późniejsze sobory
Patriarcha Konstantynopola,
Bartłomiej I, honorowy zwierzchnik prawosławia
Po siedmiu soborach powszechnych, tj. od 787 r., prawosławie kształtowało się pod wpływem soborów lokalnych (w których brali udział tylko niektórzy patriarchowie albo były zwoływane przez autokefalie) oraz listów oraz wyznań wiary poszczególnych biskupów. Nie są one uznawane za nieomylne, lecz jeśli przyjmuje je reszta Kościoła, to ich ranga wzrasta prawie do autorytetu prawd ogłoszonych przez sobory powszechne. W przeciwieństwie jednak od prawd wiary soborów powszechnych, bywają poprawiane albo uznawane tylko w pewnych częściach. Najważniejsze z tych dokumentów to:
- Encyklika św. Focjusza (867).
- Sobór konstantynopolitański IV (879-880) – zrehabilitował oraz przywrócił patriarchę Focjusza na zajmowane stanowisko, początkowo uznany na Zachodzie jako powszechny, następnie podtrzymano opinię o błędach Focjusza.
- Pierwszy list Michała Cerulariusza do Piotra z Antiochii (1054).
- Sobór konstantynopolitański V (1341-1351) – uznał ortodoksyjność nauki Grzegorza Palamasa o hezychazmie oraz przebóstwieniu człowieka (tzw. spory hezychastyczne) oraz potępił nauki inspirowanego zachodnią filozofią Barlaama z Kalabrii.
- Encyklika św. Marka z Efezu (1440-1441).
- Wyznanie Wiary Gennadiusza, patriarchy Konstantynopola (1455-1456).
- Odpowiedzi udzielone luteranom przez patriarchę Jeremiasza II (1573-1581).
- Wyznanie Wiary Mitrofana Kritopoulosa (1625).
- Prawosławne Wyznanie Wiary Piotra Mohyły w wersji poprawionej (uznane przez sobór w Jassach w 1642).
- Wyznanie Wiary Dosyteusza (uznane przez sobór w Jerozolimie w 1672 r.).
- Odpowiedź prawosławnych patriarchów udzielona Nieposiadaczom (1718-1723).
- Odpowiedź prawosławnych patriarchów udzielona papieżowi Piusowi IX (1848).
- Odpowiedź Synodu Konstantynopolitańskiego udzielona papieżowi Leonowi XIII (1895).
- Encykliki Patriarchatu Konstantynopola o chrześcijańskiej jedności oraz „ruchu ekumenicznym”.
Współcześnie wielu uczonych z kręgu prawosławia odrzuca stosowaną do nich (zwłaszcza do pozycji 5.–9.) nazwę "Księgi Symboliczne".
Tradycja Święta: źródło prawosławnej wiary
Cerkiew z Kremlowskiego kompleksu, styl ruski, Moskwa
Prawosławny sznur modlitewny (gr.
komboskion, cs.
czotki)
Tradycja w prawosławiu ma szczególne znaczenie, a w jej skład wchodzi Pismo Święte, Symbole Wiary, postanowienia soborów powszechnych oraz dokumenty pochodzące od ojców Kościoła, kanony, księgi liturgiczne oraz ikony, rozumiane jako spójny system religijny. Tradycja ustna pojmowana jest czasem przez inne wyznania oddzielnie od tradycji pisanej, czyli Biblii. Przyjmują ten punkt widzenia niektórzy wierni prawosławni, inni jednak przypominają, że są one częścią tego samego dziedzictwa. Równocześnie trzeba pamiętać, że waga wielorakich elementów Tradycji nie jest w prawosławiu jednakowa.
Kościół prawosławny uznaje za swoje zadanie odczytywać, przeżywać oraz przekazywać tradycję chrześcijańską bez uszczerbku. Należy odróżnić tak określoną tradycję od tradycji ludzkich, zwyczajów, które niekoniecznie muszą być prawdziwe, dlatego współcześni prawosławni starają się badać przeszłość oraz przyjmować ją krytycznie, oraz uznają, że bywają w tym pomocne kontakty z zachodnim chrześcijaństwem. Twórcze odczytywanie tradycji wynika także z konieczności jej bezpośredniego przeżywania.
W prawosławiu dominuje teologia apofetyczna, głosząca, że Boga nie da się pojąć rozumowo oraz pojęciowo, da się go zaledwie odczuwać. Stąd niedobór w prawosławiu dyskusji oraz polemik na temat istoty Boga.
Prawosławie na świecie
Prawosławie na świecie
Religia dominująca
Duża mniejszość religijna (ponad 10%)
Największa cząstka wyznawców prawosławia zamieszkuje tereny Europy Wschodniej oraz byłego ZSRR. Chrześcijanie prawosławni stanowią znaczną przeważajaca ilość wyznaniową w państwach takich jak:
Mniejszy odsetek zamieszkuje kraje takie jak:
Mały odsetek (1-3%) zamieszkuje Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Polskę, Słowację, Finlandię, Turcję, Jordanię czy Azerbejdżan. Cerkiew prawosławna działa ponadto m.in. w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Brazylii, Japonii czy Chinach, zarówno dla potrzeb mieszkających tam imigrantów, jak oraz miejscowej ludności.
Sprawdź też
- Schizma Focjusza
- Wielka schizma wschodnia
- Filioque
- Cerkiew prawosławna,
- ikona, ikonostas,
- krzyż prawosławny,
- święci prawosławni,
- świątynia prawosławna,
- patriarcha ekumeniczny,
- Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny,
- Podział administracyjny Kościoła prawosławnego w Polsce,
- Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego,
- Rosyjski Kościół Prawosławny,
- Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-rosyjskiego,
- Zachodni ryt prawosławia
- Ewangeliczny Kościół Ortodoksyjny,
- synkretyzm religijny.
Bibliografia
- Paul Evdokimov: Prawosławie. Warszawa: "Pax", 2003. ISBN 83-211-0675-7.
- Keller J., Prawosławie, Państwowe wydawnictwo Iskry, Warszawa 1982;
- Kallistos Ware, Włodzimierz Misijuk: Kościół prawosławny. Białystok: Bractwo Młodzieży Prawosławnej w Polsce, 2002. ISBN 83-87281-24-7.
- Zernov N. Wschodnie chrześcijaństwo, wydanie polskie – Instytut Wydawniczy Pax 1967
- Prawosławie. Źródło wiary oraz zdrój doświadczenia, red. K. Leśniewski, J. Leśniewska, Prawosławna Diecezja Lubelsko-Chełmska, Lublin 1999
- Arcybiskup Beniamin (Krasnopiewkow) Nowe Tablice, czyli o cerkwi, liturgii, nabożeństwach oraz utensyliach cerkiewnych. Wybór, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007
- o. Sosna G., m. Troc-Sosna A. Święte miejsca oraz cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie, Wydawnictwo Orthdruk, Białystok 2006
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Prawosławie oraz heterodoksja. W: Sergiusz Bułgakow: Prawosławie. Zarys nauki Kościoła prawosławnego. Białystok: Formica, 1992, s. 203. ISBN 83-85368-03-5.
Linki zewnętrzne
