Proboszcz (z niem. Propst, a to od łac. praepositus, przełożony; łac. odpowiednik to parochus, z gr. πάροικος paroikos, sąsiad), pleban (łac. plebanus) – duchowny, na ogół w stopniu prezbitera, zarządzający gminą kościelną (parafią);

Stan obecny

Kościół katolicki

Kościół katolicki   Organizacja Papież • Benedykt XVI Kolegium kardynałów Sobór powszechny Synod • Konferencja episkopatu Kościół łaciński Katolickie Kościoły wschodnie   Początki oraz historia Jezus Chrystus Ewangelia • Sukcesja apostolska Ojcowie Kościoła • Chrześcijaństwo Wielka schizma wschodnia • Reformacja Katolicyzm Kościół unicki   Teologia Trójca Święta (Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch Święty) Piekło • Niebo • Czyściec Łaska • Dusza • Zbawienie Wcielenie • Matka Boża • Świętych obcowanie Kanon Biblii • Dogmat • Tradycja Apostolska Apostolski symbol wiary • Sakrament   Liturgia Diakon • Prezbiter • Biskup Msza • Liturgia godzin Rok liturgiczny Zwyczajna forma rytu rzymskiego Nadzwyczajna forma rytu rzymskiego Ryt aleksandryjski • Ryt antiocheński Ryt bizantyjski • Ryt chaldejski • Ryt ormiański Portal • Kategoria Ten szablon: pokaż • dyskusja •

W Kościele katolickim proboszcz jest mianowanym przez biskupa duszpasterzem oraz zarządcą parafii. Jest więc odpowiedzialny za duszpasterstwo parafian oraz dobra materialne parafii. Status proboszcza prawo kanoniczne wyznacza sformułowaniem: Własny pasterz zleconej sobie parafii pod władzą biskupa (Pastor proprius paroeciae sibi commissae sub auctoritate Episcopi - kan. 519).

Proboszczem zostać może jedynie prezbiter, którego poglądy są zgodne z magisterium Kościoła oraz który nie budzi zastrzeżeń obyczajowych oraz moralnych. Jeżeli prezbiter żyje w małżeństwie jego żona oraz dzieci z nim mieszkające także nie potrafią budzić zastrzeżeń obyczajowych. Ponadto musi być wolny od przeszkód prawnych prawa kanonicznego oraz powszechnego. Kandydat na proboszcza musi potwierdzić swoją przydatność przez złożenie egzaminu przed własnym biskupem. Metodę oraz przedmiot egzaminu wyznacza biskup.

Mianowany na proboszcza powinien swój urząd objąć na czas nieokreślony, albowiem stałość ma być jednym z jego podstawowych przymiotów. Istnieje jednak możliwość, by urząd proboszcza obsadzany był kadencyjnie. Taka decyzja wymaga jednak zgody Konferencji Episkopatu wyrażonej w formie dekretu oraz potwierdzonej przez Stolicę Apostolską.

W obsadzaniu urzędu proboszcza biskup działa w sposób wolny oraz niezależny. Powinien jednak wysłuchać w tej sprawie przede wszystkim opinii dziekana, oraz wszystkich, duchownych oraz świeckich, którzy mu w tej decyzji potrafią służyć radą.

Mianowanego proboszcza w objęty urząd oraz parafię wprowadza jego ordynariusz w sposób przyjęty zwyczajowo w danej diecezji. Minimalną formą wprowadzenia, wymaganą prawem kanonicznym jest publiczne przedstawienie parafianom dekretu o nominacji z wyznaczeniem daty jej obowiązywania. Jeżeli po wyznaczonym terminie, bez ważnej przyczyny, parafia nie zostanie objęta przez nominata, wówczas jego urząd biskup musi uznać za wakujący.

Jeżeli stolica biskupia wakuje albo ma przeszkodę w działaniu dłużej niż rok zarządzający diecezją albo jej administrator przejmuje prawo biskupa do mianowania proboszczów.

Parafia może posiadać jedynie jednego proboszcza. Prawo kanoniczne dopuszcza jednak parę przypadków szczególnych:

• Gdy w diecezji brakuje duchownych jeden prezbiter bywa proboszczem kilku sąsiednich parafii. W takiej sytuacji każdą z parafii musi zarządzać odrębnie oraz nie wolno łączyć mu obowiązków wynikłych z zarządzania poszczególnymi parafiami.
• Z tej samej przyczyny biskup może powierzyć zarządzanie parafią diakonowi albo osobie świeckiej. Wówczas wyznaczony musi zostać prezbiter do pracy duszpasterskiej. Duchowny ten, chociaż nie jest proboszczem ma jego uprawnienia oraz kompetencje w zakresie duszpasterskim. Odpowiedzialność za zarządzanie pozostałymi sprawami, zwłaszcza majątkiem parafii, spoczywa jednak wówczas na osobie, o której mowa była wcześniej.
• Biskup może powierzyć parafię kilku prezbiterom, którzy będą działać solidarnie (np. zgromadzeniu zakonnemu). W takiej sytuacji duchowni ci w porozumieniu z biskupem wybiorą spośród siebie jednego, który będzie odpowiedzialny za kierownictwo duszpasterskie parafian stając się proboszczem. Odpowiedzialność taką ponosi przed biskupem, chociaż nie musi być od niego uzależniony jurysdykcyjnie. Proboszcz wybrany w ten sposób nie musi być także przełożonym pozostałych prezbiterów. Możliwe jest również, że władzę pasterską prezbiterzy, którym powierzono parafię wykonywać będą wspólnie w sposób rotacyjny. W takim przypadku wszyscy członkowie takiego zespołu muszą posiadać właściwe przymioty proboszcza oraz każdy z nich związany jest wszystkimi obowiązkami wynikającymi z powierzonej im funkcji. Dodatkowo wybrać muszą spośród siebie moderatora, który odpowiadać będzie przed biskupem za cały zespół prezbiterów pracujących solidarnie.

Do podstawowych obowiązków proboszcza należą:

• Troska o prawowierność nauczania w parafii oraz wierność parafian wobec magisterium Kościoła zwłaszcza przez głoszenie homilii w niedziele oraz święta nakazane oraz przez prowadzenie katechizacji dzieci oraz dorosłych.
• Troska o życie sakramentalne w parafii oraz czuwanie nad prawowiernością sprawowanej liturgii.
• Troska o życie codzienne swoich parafian zwłaszcza przez odwiedzanie ich rodzin, wspieranie potrzebujących, pocieszanie, opiekę nad chorymi oraz umierającymi oraz jeżeli tego wymaga konieczność, przez upominanie.
• Rezydencja w domu na terenie parafii. Proboszcz ma jednak prawo do miesiąca urlopu w czasie roku, który może wykorzystać zgodnie z własnym uznaniem. Każde opuszczenie parafii na dłużej niż tydzień proboszcz musi zgłosić biskupowi.
• We wszystkie niedziele oraz święta nakazane proboszcz zobowiązany jest do odprawienia mszy za powierzonych sobie parafian.
• Odpowiedzialność za właściwe prowadzenie ksiąg parafialnych oraz dokumentacji parafii. Troska o archiwum parafii oraz o jej pieczęć.
• Reprezentowanie parafii wobec wszystkich czynności prawnych oraz w sposób zgodny z prawem kanonicznym oraz powszechnym zarządzanie jej majątkiem.

Biskup może wyznaczyć do pomocy proboszczowi wikariusza i/lub diakona. Ponadto proboszcz powinien wpierać się w swych decyzjach opinią rady parafialnej.

O wynagrodzeniu za pracę proboszcza decyduje jego biskup swoimi własnymi dekretami.

W czasie przeszkody działania funkcji proboszcza albo w czasie wakansu jego urzędu biskup wyznacza administratora parafii, który ma uprawnienia proboszcza. Zwyczajnym administratorem jest najstarszy nominacją wikariusz.

Utrata urzędu proboszcza następuje:

• na podstawie decyzji biskupa o usunięciu z urzędu,
• z powodu zrzeczenia się urzędu przez proboszcza,
• w chwili wygaśnięcia kadencji, jeżeli proboszcz otrzymał urząd na podstawie prawa ją dopuszczającą,
• po ukończeniu przez proboszcza 75 roku życia oraz przejściu na emeryturę.

Sposób działania urzędu proboszcza reguluje w Kościele łacińskim Kodeks prawa kanonicznego (zwłaszcza w kanonach 517 - 544), natomiast w katolickich Kościołach wschodnich Kodeks kanonów Kościołów wschodnich (zwłaszcza w kanonach 281 - 300).

Kościoły protestanckie

W kościołach protestanckich proboszczowie na ogół pochodzą z wyboru, np. w Kościele Ewangelicko-Augsburskim w RP proboszcza wybiera na 10-letnią kadencję ogół pełnoletnich członków parafii (rozróżnić trzeba to stanowisko od proboszcza-administratora mianowanego przez Konsystorz). W pewnych Kościołach zamiast terminu proboszcz stosuje się termin pastor.

Kościoły prawosławne

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Historia

W średniowieczu proboszczem mogła być także osoba świecka, np. mieszczanin sprawujący funkcje administracyjne w parafii. W tym samym czasie wyróżniano prepozyta, który zarządzał parafią miejską, oraz plebana, który zarządzał parafią wiejską.

W Wojsku Polskim II RP proboszcz był tytułem duchownych katolickich oraz ewangelickich (wyznania augsburskiego, reformowanego oraz unijnego) odpowiadający randze podpułkownika (komandora porucznika).

Sprawdź w Wikicytatach kolekcję cytatów
Proboszcz

Sprawdź też

• Ofiara mszalna
• Rada parafialna

Bibliografia

• Codex Iuris canonici auctoritate Joannis Pauli PP. II promulgatus, Kodeks prawa kanonicznego.Przekład polski zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu. tekst dwujęzyczny, Edward Sztafrowski (tumaczenie) oraz komisja naukowa pod redakcją Kazimierza Dynarskiego. Poznań: Pallottinum, 1984.