Ten artykuł dotyczy stolicy Włoch. Sprawdź też: inne znaczenia tego słowa. Jeśli szukasz informacji o starożytnym państwie rzymskim, to zajrzyj do hasła starożytny Rzym.

Rzym Roma
Herb Rzymu Flaga Rzymu
Państwo	Włochy
Region	Lacjum
Burmistrz	Gianni Alemanno
Powierzchnia	1285,306 km²
Wysokość	37 m n.p.m.
Ludność (2011) • liczba ludności • gęstość • aglomeracja	2 777 979▲ 2161 os./km² 3 867 790
Nr kierunkowy	+39-06
Kod pocztowy	00100 oraz 00121-00199
Miasta partnerskie	Pekin, Chiny Kraków, Polska Nowy Jork, Stany Zjednoczone Cincinnati, Stany Zjednoczone Paryż, Francja Seul, Korea Południowa Tokio, Japonia Glasgow, Wielka Brytania Płowdiw, Bułgaria Belgrad, Serbia
Położenie na mapie Włoch Rzym
41°53′N 12°29′E / 41.883, 12.483Na mapach: 41°53′N 12°29′E / 41.883, 12.483
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Rzym w Wikicytatach
Hasło Rzym w Wikisłowniku
Strona internetowa miasta

Rzym (wł., łac. Roma) – stolica Włoch, miasto w środkowej części kraju w otoczeniu wzgórz, nad Tybrem, ośrodek administracyjny oraz polityczny (siedziba prezydenta, ministerstw oraz urzędów); stolica oraz główne miasto regionu administracyjno-historycznego Lacjum. Obszar administracyjny 1523 km², liczba ludności 2 748 809 (zespół miejski ok. 3 800 000).

Miasto leżące w środkowych Włoszech, nad rzeką Tyber, w jej dolnym biegu, na wyżynnym, wapiennym obszarze niedaleko wybrzeża morskiego. Stolica kraju oraz siedziba najważniejszych instytucji życia politycznego oraz gospodarczego; drugi po Mediolanie ośrodek finansowy oraz gospodarczy państwa (ważny ośrodek przemysłu samochodowego, elektrotechnicznego, włókienniczego, spożywczego oraz innych). Wielki węzeł komunikacji lotniczej (2 porty lotnicze: Fiumicino oraz Ciampino), kolejowej (dworzec Termini) oraz drogowej. Rzym ma także metro (obecnie 2 linie, trzecia aktualnie w budowie). Światowy ośrodek turystyczny z bardzo bogatymi zabytkami starożytności oraz średniowiecza (kościoły, bazyliki, Koloseum, pałace, akwedukty, fontanny oraz wiele innych budowli), niezwykle bogate muzea, nowoczesne osiedla mieszkaniowe na przedmieściach.

Siedziba licznych banków, tereny wystawowe (dzielnica EUR); domy generalne zakonów oraz zgromadzeń zakonnych. W 1960 roku organizował Letnie Igrzyska Olimpijskie. Częścią miasta jest Watykan – siedziba papieży (najmniejsze państwo świata). Corocznie odwiedzany przez kilkanaście milionów turystów.^{potrzebne źródło}

Panorama Rzymu z północnego wschodu na południe, zrobiona z kopuły Bazyliki świętego Piotra

Historia

Historia miasta w starożytności

Rzym powstał w epoce żelaza, jako osada Latynów, usytuowana na szczycie Palatynu. Jego mieszkańcy byli prostymi pasterzami owiec (około 800-750 p.n.e.). Z biegiem czasu zajęli się rzemiosłem oraz handlem z sąsiadami (bogactwo Rzymu pochodziło ze sprzedaży soli wydobywanej w solankach u ujścia Tybru). Ludności zaczęło przybywać oraz zasiedlono Eskwilin oraz Kapitol. Wedle tradycji, przekazanej nam przez Liwiusza, Rzym założył Romulus 21 kwietnia 753 p.n.e. oraz stał się jego pierwszym królem. Od tej daty liczona była historia miasta – "Ab urbe cóndita" albo A.U.C. (od założenia miasta, sprawdź też kalendarz rzymski).

Wedle legendy wkrótce po założeniu miasta Rzymianie z powodu braku kobiet w mieście postanowili je zdobyć, napadając osadę sąsiednich Sabinów, położoną na wzgórzu Kwiryniale. Zuchwały plan porwania Sabinek powiódł się. Gdy Sabinowie próbowali odbić kobiety, te namówiły ich do zawarcia rozejmu, a potem sojuszu z Rzymianami (zobacz: porwanie Sabinek). W rzeczywistości pomiędzy Rzymianami oraz Sabinami faktycznie musiało dojść do unii około połowy VIII w. p.n.e..

Po śmierci Romulusa panowało kolejno sześciu królów. Tradycja podaje, że byli to: Numa Pompiliusz, Tullus Hostiliusz, Ankus Marcjusz, Tarkwiniusz Stary, Serwiusz Tuliusz oraz Tarkwiniusz Pyszny.

Łuk triumfalny Konstantyna Wielkiego

Numa Pompiliusz (około 715-673 p.n.e.) w czasie swego panowania miał przeistoczenie m.in. kult Westy, a Ankus Marcjusz (642-617 p.n.e.) rozszerzył terytorium Rzymu aż do wybrzeży Morza Tyrreńskiego. Tradycja wydaje się jednak nieprawdziwa, albowiem siedmiu królów stanowiących w rzeczywistości sześć pokoleń (Tarkwiniusz Pyszny był synem Tarkwiniusza Starego) panowało przez ok. 225 lat. Społeczeństwo w tym czasie dzieliło się na dwie podstawowe grupy: patrycjuszy, należących do arystokracji oraz plebejuszy, którzy byli wolnymi obywatelami, ale nie posiadali prawa do współudziału w administrowaniu miastem.

Patrycjusze byli prawdopodobnie potomkami Latynów, nazywano ich (łac.) patres. Tworzyli wspólnotę etniczną oraz religijną, to znaczy byli zorganizowani w szczepy (łac. gentes), które brały udział w tych samych kultach, a ich dzieci żeniły się oraz handlowały pomiędzy sobą. Plebejusze natomiast pochodzili prawdopodobnie od Sabinów albo też był to element napływowy. Między patrycjuszami oraz plebejuszami mogły zachodzić relacje tylko jednego typu – klientelistycznego, co znaczyło, że plebejusz zostawał klientem, podporządkowując się którejś z rodzin patrycjuszowskich, oraz w zamian otrzymywał protekcję prawną oraz ekonomiczną.

Panteon

W takim układzie przywódcy klanów (łac. patres gentium) byli wielkimi właścicielami ziemskimi, tworzącymi potężną oligarchię, z tym że plebejusze składali się z robotników najemnych, drobnych handlarzy, rzemieślników oraz właścicieli niewielkich poletek. Patrycjusze byli podzieleni na kurie, a jednostką podziału administracyjnego była tribus. Oryginalnie w Rzymie było ich trzy (Ramnes, Tities oraz Luceres). Rzymianie byli podzieleni także na 30 kurii. Tylko patrycjusze posiadali obowiązek służby wojskowej. Każda kuria wystawiała 100 ludzi zbrojnych, a każda tribus 100 konnych.

Wnętrze Panteonu

W pewnym momencie władzę w mieście zdobyli Etruskowie, prawdopodobnie około 616 p.n.e. Najprawdopodobniej trzech ostatnich rzymskich królów było pochodzenia etruskiego. Około 565 p.n.e. zostały zbudowane pierwsze mury dookoła miasta.

Ostatni z dynastii Tarkwiniuszy z przydomkiem Pyszny (łac. Superbus) stał się wygnany przez mieszkańców w 508 p.n.e. za okrucieństwo, tyranię oraz despotyzm. Rozczarowani władzą królów Rzymianie wprowadzili ustrój republikański (zobacz: Republika rzymska).

Około roku 450 p.n.e. ogłoszono "Prawa XII tablic". W 390 p.n.e. Rzym przeżył najazd Galów, czyli Celtów. Po tym wypadku zdecydowano się wybudować nowe mury obronne, które zaczęto wznosić w 378 p.n.e. (Mury Serwiańskie). W 312 p.n.e. rozpoczęto budowę pierwszej drogi rzymskiej via Appia oraz pierwszego akweduktu. W 293 p.n.e. zostaje wprowadzony w Rzymie kult Eskulapa. W 289 p.n.e. założona zostaje mennica w mieście w pobliżu świątyni Junony Moneta (Pamiętającej) – stąd nazwa pieniądza metalowego. W 264 p.n.e. dzieją się pierwsze igrzyska gladiatorów. W 220 p.n.e. zostaje zbudowana via Flaminia, która łączyła Rzym z Adriatykiem.

Bazylika św. Piotra

Starożytny Rzym położony był na wzgórzach (collis, mons). Na północy wznosiło się wzgórze Pincius, na którym znajdowały się słynne ogrody Lukullusa (założone ok. 60 p.n.e.) oraz Salustiusza (powstałe po 45 p.n.e.). W 49 n.e. za panowania Klaudiusza wzgórze zwane Collis Hortulorum było włączone w obręb murów Rzymu. Obok leżące było wzgórze Kwirynał ze świątynią Kwirynusa, świątynią Słońca wzniesioną przez Aureliana oraz świątynią Flawiuszów wzniesioną przez Domicjana. Kwirynał był dzielnicą willi oraz pałaców. Na wzgórzu Wiminał cesarz Dioklecjan zbudował termy. Wzgórze Eskwilin zajmowały min. ogrody Mecenasa, Dom Złoty Nerona, Portyk Liwii (Oktawian August), termy (Tytusa oraz Trajana), łuk triumfalny (Galienus), akwedukty Klaudiusza. Na wzgórzu Celius w V w.n.e. Petroniusz Maksymus zbudował nowe forum. Palatyn był siedzibą Romulusa (Roma Quadrata), a potem dzielnicą najbogatszych rzymian oraz cesarskich pałaców. Wzgórze Kapitol było centrum religijnym Rzymu. Tu znajdowały się świątynia Jowisza Kapitolińskiego z końca VI w. p.n.e., gdzie przechowywano księgi sybillińskie, świątynia Junony oraz świątynia Minerwy. Wzgórze Awentyn zajmowała najbiedniejsza dzielnica Rzymu. Na Awentynie znajdowały się świątynie: Cerery, Libera oraz Libery, później także świątynia Minerwy, opiekunki rzemieślników, oraz archiwum gminy plebejskiej. Na prawym brzegu Tybru wznosiło się wzgórze Janikulum, które pozostawało poza murami miejskimi, dopiero w III w. n.e. cesarze Aurelian oraz Probus otoczyli cząstka Janikulum murami.

W I w. p.n.e. armia rzymska, która była bardziej wierna swym dowódcom niż politykom, stworzyła okazję takim ludziom jak Gajusz Mariusz, Sulla, Pompejusz oraz Cezar, by mogli sięgnąć po władzę. W tym czasie ludność wiejska, której ziemie zdewastował Hannibal w 219 p.n.e. masowo przenosiła się do miasta, za nimi podążyli niewolnicy oraz wyzwoleńcy. Ludność Rzymu szybko podniosła się do ponad pół miliona. Imigrantom nie brakowało pracy, miasto się rozbudowywało, konstruowano drogi, akwedukty, targowiska oraz świątynie. A wszystko to z podatków, które napływały z prowincji. W 167 p.n.e. była sprowadzona do Rzymu biblioteka Perseusza króla Macedonii, a w 161 p.n.e. zostali wysiedleni z miasta greccy filozofowie. W 142 p.n.e. powstał pierwszy kamienny most na Tybrze. W okresie cesarstwa brzegi Tybru były połączone mostami: Fabrycjusza, Agryppy, Aureliusza, Cestiusza, Emiliusza oraz Probusa. W 46 p.n.e. była przeprowadzona (z inicjatywy Cezara) przez Sosigenesa reforma kalendarza rzymskiego. W 44 p.n.e. Gajusz Juliusz Cezar, obaliwszy rządy Senatu proklamował się dyktatorem permanentnym oraz miesiąc później zapłacił za to życiem. Przez 17 lat trwała wojna domowa, a w r. 27 p.n.e. August stał się pierwszym cesarzem.

Koloseum

Cesarstwo rzymskie

W 59 roku n.e. cesarz Neron zorganizował igrzyska wzorowane na greckich. W 64 wybucha w Rzymie wielki pożar. Rozpoczyna się odbudowa miasta, jeszcze piękniejszego niż wcześniej. W 72 rozpoczęto budowę Koloseum, w 125 Panteon, a w 216 zostają ukończone Termy Karakalli. Imperium do tego czasu rozrosło się do gigantycznych rozmiarów. W 212 otrzymują obywatelstwo rzymskie wszyscy jego mieszkańcy. W 247 celebrowano pierwsze tysiąclecie Rzymu. W latach 70. III w n.e. zbudowano nowe mury miasta zwane Murami Aureliana.

Do najstarszych części miasta należą:

• Forum Romanum
• Forum Boarium
• Pole Marsowe
• Via Appia

W roku 330 cesarz Konstantyn Wielki, przeniósł stolicę Cesarstwa rzymskiego do Konstantynopola. Następnie w 395 roku nastąpił podział na Cesarstwo Wschodniorzymskie ze stolicą w Konstantynopolu oraz Cesarstwo zachodniorzymskie ze stolicą w Mediolanie a potem w Rawennie^[1]. Od tego czasu rola Rzymu ulegała dalszej marginalizacji. Miasto było zdobyte przez Wizygotów pod wodzą Alaryka w 410 r. oraz przez północnoafrykańskich Wandalów w 455 roku. Samo cesarstwo upadło w 476.

Średniowiecze

Po upadku zbudowanego przez Rzymian imperium, miasto, razem z resztą Italii, przechodziło z rąk do rąk. W 500 roku dla upamiętnienia wizyty Teodoryka Wielkiego zorganizowano ostatni adventus, czyli uroczysty ceremoniał rzymski, realizowany z okazji przybycia cesarza do miasta. W 546 roku Rzym zdobył król Ostrogotów Totila. W 846 roku Bazylika św. Piotra była ograbiona przez arabskich piratów, w związku z czym papież Leon IV kazał zbudować wokół niej mury obronne.

W VIII w. stał się stolicą Państwa Kościelnego oraz siedzibą papieży. W średniowieczu zależność od papiestwa była silniejsza bądź słabsza, siedziba papiestwa była też wielokrotnie przenoszona, m.in. do Awinionu.

Historia nowożytna Rzymu

W 1527 Rzym zostaje splądrowany przez wojska niemieckie oraz hiszpańskie pod wodza cesarza Karola V. W latach 1809-1814 wcielony przez Napoleona I do Francji, następnie ponownie pod władzą papieży. Wreszcie w 1871 stał się stolicą zjednoczonych Włoch. W 1929 traktaty laterańskie pomiędzy papiestwem a rządem Królestwa Włoch ustanowiły odrębność Państwa Watykańskiego, uznając jego niezależność oraz niepodległość.

Znane miejsca w Rzymie

Fontanna di Trevi

System informacji komunikacji miejskiej w Rzymie

Fontanna, il Vittoriano

Ulica Adama Mickiewicza w Rzymie

Aleja Marszałka Piłsudskiego w Rzymie

• Bazylika św. Jana na Lateranie
• Bazylika św. Pawła za Murami
• Bazylika św. Agnieszki za Murami
• Bazylika Santa Maria Maggiore
• Campo de' Fiori miejsce spalenia na stosie Giordana Bruna
• Circus Maximus
• Cloaca Maxima
• Corso
• Fontanna di Trevi
• Fontana delle Api w Rzymie
• Forum Boarium
• Forum Romanum
• Kapitol
• Koloseum
• Mauzoleum Augusta
• Ołtarz Pokoju
• Palatyn
• Panteon w Rzymie (jedyny całkowicie niezmieniony obiekt starożytny do dzisiaj)
• Plac Navona
• Piazza del Popolo
• Piramida Cestiusza
• Plac Wenecki z Ołtarzem Ojczyzny
• Pole Marsowe
• Schody Hiszpańskie
• Teatro Argentina
• Usta Prawdy
• Via Sacra
• Via Appia
• Watykan
• Wielka Synagoga
• Zamek Świętego Anioła

Sport

W Rzymie swoją siedzibę posiadają znane kluby sportowe takie jak Lazio, AS Roma czy Lottomatica, odbywały się tu także największe imprezy jak Letnie Igrzyska Olimpijskie 1960 oraz Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej 1990, które swój finał miały na Stadio Olimpico. Rzym gościł uczestników uniwersjady w 1975 roku, a 1987 rozgrywane były tu także lekkoatletyczne mistrzostwa świata.

Transport

Kolej

Podstawowym dworcem osobowym jest Roma Termini, pozostałe to: Roma Campanelle, Roma Fidene, Roma Monte Mario, Roma Nomentana, Roma Nuovo Salario, Roma Prenestina, Roma San Pietro, Roma Tor Sapienza, Roma Torricola, Roma Trastevere, Roma Valle Aurelia, Roma Villa Bonelli.

Lotniska

W Rzymie funkcjonują dwa lotniska, Port lotniczy Rzym-Ciampino oraz Port lotniczy Rzym-Fiumicino.

Komunikacja miejska

Firmą świadczącą usługi komunikacyjne jest ATAC^[2]. System komunikacji miejskiej w Rzymie stanowią:

• Sieć linii autobusowych, trolejbusowych oraz tramwajowych
• Metro rzymskie.

Do komunikacji miejskiej trzeba też doliczyć wszelkie pociągi osobowe które przejeżdżają przez Rzym.

Sprawdź też

• Vigili
• miary rzymskie
• religia starożytnego Rzymu
• architektura starożytnego Rzymu
• legenda o powstaniu Rzymu

Przypisy

Literatura

• Pliniusz Starszy – Naturalis Historia, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2004
• Kasjusz Dion – Historia rzymska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2005
• Tytus Liwiusz – Ab urbe condita libri, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2004
• Ostrowski Janusz – Starożytny Rzym. Polityka oraz sztuka, PWN
• Ziółkowski Adam – Historia Rzymu, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań 2004
• Sadurska Anna – Archeologia starożytnego Rzymu.

Linki zewnętrzne

• Strona domowa miasta (wł. • ang.)
• Zdjęcia Rzymu (ang.)
• Portal turystyczny Rzym.it (pol.)

p • d • e Włoskie obiekty na liście dziedzictwa UNESCO Kulturowe Sztuka naskalna w Val Camonica • Kościół oraz klasztor dominikański Santa Maria delle Grazie z Ostatnią Wieczerzą Leonarda da Vinci w Mediolanie • Zespół zabytkowy Rzymu, dobra Stolicy Apostolskiej leżące na terenie Rzymu, korzystające z prawa eksterytorialności oraz bazylika św. Pawła za Murami • Zespół zabytkowy we Florencji • Wenecja wraz z laguną • Piazza del Duomo w Pizie • Zespół zabytkowy San Gimignano • I Sassi w Materze • Vicenza - miasto oraz wille palladiańskie w regionie Veneto • Zespół zabytkowy w Sienie • Zespół zabytkowy w Neapolu • Miasto przemysłowe Crespi d'Adda • Renesansowe miasto Ferrara oraz delta Padu • Castel del Monte • Trulli w Alberobello • Zabytki wczesnochrześcijańskie w Rawennie • Zespół zabytkowy w Pienzy • Pałac królewski z XVIII w. w Casercie wraz z parkiem, akweduktem Vanvitelli oraz zespołem San Leucio • Rezydencje królewskie dynastii sabaudzkiej w Turynie • Ogród botaniczny w Padwie • Katedra, Torre Civica oraz Piazza Grande w Modenie • Zespoły archeologiczne - Pompeje, Herkulanum oraz Torre Annunziata (oficjalna nazwa wpisana na listę światowego dziedzictwa) • Villa Romana del Casale • Su Nuraxi w Barumini • Portovenere, Cinque Terre oraz wyspy (Palmaria, Tino oraz Tinetto) • Wybrzeże Amalfitańskie • Strefa archeologiczna w Agrigento • Strefa archeologiczna oraz Bazylika Patriarchów w Akwilei • Park Narodowy Cilento oraz Vallo di Diano oraz stanowiska archeologiczne Paestum oraz Velia oraz Certosa di Padula • Zespół zabytkowy w Urbino • Willa Hadriana w Tivoli • Asyż, bazylika franciszkańska oraz inne zabytki franciszkańskie • Miasto Werona • Villa d'Este w Tivoli • Miasta późnego baroku w dolinie Noto (południowo-wschodnia Sycylia) • Sacri Monti w Piemoncie oraz Lombardii • Etruskie nekropolie w Cerveteri oraz Tarkwinii • Val d’Orcia • Syrakuzy oraz skalna nekropolia w Pantalica • Historyczne centrum Genui z zespołem późnorenesansowych rezydencji miejskich wzdłuż Le Strade Nuove • Mantua oraz Sabbioneta • Linie kolei retyckiej przez przełęcze Albula oraz Bernina • Longobardowie we Włoszech – ośrodki władzy (568–774) • Prehistoryczne osady na palach Przyrodnicze Wyspy Liparyjskie • Monte San Giorgio • Dolomity