Ten artykuł dotyczy gwiazdy. Sprawdź też: inne znaczenia tego słowa.

Słońce

Dane obserwacyjne
Średnia odległość od Ziemi	149 600 000 km
Wielkość gwiazdowa (V)	−26,8m
Wielkość gwiazdowa absolutna	4,8m
Średnica kątowa tarczy widziana z Ziemi	peryhelium 3 stycznia aphelium 4 lipca 0°32'31" 0°31'27"
Parametry orbitalne
Średnia odległość od środka Drogi Mlecznej	~2,5×1017 km (26 000 ly)
Okres galaktyczny	~2,26×108 lat
Prędkość	~217 km/s
Właściwości fizyczne
Średnica	1,392×106 km (109 średnic Ziemi)
Spłaszczenie	~9×10-6
Powierzchnia	6,09× 1012 km² (11 900 powierzchni Ziemi)
Objętość	1,41 × 1018 km³ (1 300 000 objętości Ziemi)
Masa	1,9891 × 1030 kg (333 950 mas Ziemi)
Gęstość	1408 kg/m³
Ciążenie na powierzchni	273,95 m/s² (27,9 g)
Prędkość ucieczki przy powierzchni	617,54 km/s
Efektywna temperatura powierzchni	5780 K (5507 °C)
Temperatura korony słonecznej	zmienna, od 1 do ~5 milionów K, typowo ~2 mln K
Szacowana temperatura jądra	~1,36×107 K
Moc promieniowania (LS)	3,827×1026 W
Ruch obrotowy
Inklinacja	7,25º (względem ekliptyki) 67,23º (względem płaszczyzny Galaktyki)
Rektascensja bieguna północnego 1	286,13º (19h4min31,2s)
Deklinacja bieguna północnego	+63,87º
Okres obrotu	ok. 1 miesiąc
Na równiku:	25,3800 dnia (25d9h7min13s)
Szerokość 30°:	28d4h48min
Szerokość 60°:	30d19h12min
Szerokość 75°:	31d19h12min
Prędkość liniowa na równiku	7008,17 km/h
Skład fotosfery:
wodór	73,46%
hel	24,85%
tlen	0,77%
węgiel	0,29%
żelazo	0,16%
neon	0,12%
azot	0,09%
krzem	0,07%
magnez	0,05%
siarka	0,04%

Słońce (łac. Sol, Helius, gr. Ἥλιος Hḗlios) – gwiazda centralna Układu Słonecznego, wokół której krąży Ziemia, inne planety tego układu oraz mniejsze ciała niebieskie. Słońce to najjaśniejszy obiekt na niebie oraz główne źródło energii docierającej do Ziemi.

Astronomiczny symbol Słońca to okrąg z punktem w środku: (Unicode: 2609)

Słońce jest oddalone od Ziemi o około 150 mln km, leży w Ramieniu Oriona galaktyki Drogi Mlecznej, 26 tys. lat świetlnych od jej środka oraz około 26 lat świetlnych od płaszczyzny równika Galaktyki. Okrąża centrum Drogi Mlecznej z prędkością ok. 220-260 km/s w czasie ok. 226 mln lat, co daje ponad 20 obiegów w ciągu dotychczasowej historii gwiazdy.

Słońce jest gwiazdą ciągu głównego (V klasa jasności). Jego typ widmowy (G2) charakteryzuje biaława^[1] barwa oraz obecność w widmie linii zjonizowanych oraz neutralnych metali oraz bardzo słabych linii wodoru^[2].

Chociaż najbliższa gwiazda jest od dawna intensywnie badana, wiele dotyczących jej kwestii pozostaje nierozstrzygniętych. Nie poznano dokładnie mechanizmu podgrzewania zewnętrznych warstw słonecznej atmosfery do temperatur rzędu miliona kelwinów. Mechanizmy te próbuje się tłumaczyć na gruncie magnetohydrodynamiki.

Budowa

Słońce jest kulą zjonizowanego gazu o masie około 2×10³⁰ kg, z czego 74% stanowi wodór, 25% hel, a niespełna 1% pierwiastki cięższe oraz sporadycznie występujące proste związki chemiczne. Kula plazmy utrzymywana jest w równowadze hydrostatycznej dzięki sile grawitacji materii znajdującej się powyżej z jednej strony oraz rosnącym wraz z głębokością ciśnieniem gazu. W centrum ciśnienie osiąga 10¹⁶ Pa. Temperatura Słońca rośnie wraz z głębokością dochodząc w centrum do kilkunastu milionów K, w której to temperaturze potrafią zachodzić reakcje syntezy jądrowej. W przypadku gwiazd ciągu głównego reakcją jądrową, która dostarcza energii jest przemiana wodoru w hel. Gęstość materii w jądrze Słońca wynosi 1,5×10⁵ kg/m³, wysoka temperatura utrzymuje materię w stanie plazmy, natomiast gęstość gazu na powierzchni spada w przybliżeniu wykładniczo oraz w fotosferze (obszarze uznawanym za powierzchnię) wynosi 10^-4 kg/m³, czyli jest to prawie próżnia.

Na podstawie odmiennych właściwości plazmy oraz procesów w niej zachodzących, które wynikają z różnic w gęstości oraz temperaturze, wyróżnia się trzy zróżnicowane obszary wewnątrz Słońca.

Jądro

Jest to kula o promieniu 0,25 R_☉ (0,25 promienia Słońca), o gęstości do 150 000 kg/m³ (150 razy większej od gęstości wody na Ziemi) oraz temperaturze bliskiej 13 600 000 K. Oszacowano, że zawartość wodoru w jądrze wynosi aktualnie około 40%. W jądrze powstaje 95% całej energii wytwarzanej przez Słońce. Pozostałe 5% powstaje w warstwach znajdujących się bezpośrednio nad jądrem, albowiem szybkość reakcji jądrowych gwałtownie maleje wraz ze zmniejszającą się temperaturą, a ta spada z rosnącą odległością od środka. Sumarycznie proces reakcji fuzji to połączenie 4 protonów w jądro helu, ale proces ten zachodzi w wyniku ciągu kilku reakcji jądrowych zwanych cyklami. Istnieją dwa rodzaje cyklów, w których przebiega ta reakcja. Tylko około 1% energii pochodzi z cyklu CNO, albowiem w temperaturze panującej wewnątrz Słońca przebiega on z małą szybkością. Niemal cała energia powstaje w wyniku cyklu proton-proton (pp). Cykl ten ma trzy gałęzie. Najczęściej (86%) zachodzi cykl ppl. Składa się on z trzech reakcji:

p + p → ²H + e⁺ + v_e (1,44),

²H + p → ³He + γ (5,494),

³He + ³He → ⁴He + 2p + γ (12,860).

W nawiasach podana jest ilość energii uwolnionej w reakcjach, w MeV. 14% energii powstaje w reakcjach tworzenia berylu:

³He + ⁴He → ⁷Be + γ (1,586)

Dalej reakcja ta może przebiegać na dwa sposoby. W 99% przypadków reakcja przebiega w cyklu ppll:

⁷Be + e^- → ⁷Li + v_e (0,862)

⁷Li + p → 2⁴He (17,348)

lub w reakcji pplll:

⁷Be + p → ⁸B + γ (0,137)

⁸B → ⁸Be + e⁺ + v_e (15,1)

⁸Be → 2⁴He (2,995)

Najrzadziej, bo w jednym przypadku na czterysta, zamiast fuzji dwóch protonów zachodzi reakcja pep:

p + e^- + p → ²H + v_e (1,442)

Udział tej reakcji w produkcji energii jest tak niewielki, że da się go pominąć, lecz jest ona źródłem wysokoenergetycznych neutrin.

Masa jądra helu jest mniejsza od masy czterech protonów o 0,71%, niezależnie od rodzaju reakcji w jakiej hel powstaje. Ten ubytek masy odpowiada energii 26,732 MeV. 98% energii jest zabieranych z jądra przez fotony, a 2% przez neutrina. Sugeruje to, że Słońce w trakcie swojego życia musi tracić masę, w tempie równym mocy promieniowania, które wynosi w przybliżeniu 4x10⁹ kg/s.

Gdyby przyjąć, że Słońce traci masę w takim tempie przez całe swoje życie, to dotychczasowa całkowita utrata masy wynosiłaby w przybliżeniu 6,5x10²⁶ kg. Dla porównania, wartość ta jest mniejsza niż niepewność, z jaką wyznacza się aktualnie masę Słońca. Fotony, które powstają w reakcjach jądrowych, jako wysokoenergetyczne fotony promieniowania gamma oraz rentgenowskiego, oddziałują z materią, stając się promieniowaniem termicznym, które podczas przemieszczania się ku powierzchni, powoli wraz ze spadkiem temperatury traci energię, w efekcie czego przeważajaca ilość energii wyświecana jest jako promieniowanie optyczne oraz podczerwone.

Czas, jakiego potrzebują fotony na opuszczenie jądra oraz dotarcie na powierzchnię, to od 10 000 do 170 000 lat (w podręcznikach da się spotkać podawaną dawniej oraz niezgodne z obecnymi modelami wartości rzędu kilku milionów lat), natomiast neutrina, poruszające się z prędkością bliską prędkości światła oraz prawie nie oddziałujące z mijaną materią, na pokonanie tej samej drogi potrzebują zaledwie dwóch sekund^[3].

Otoczka

Ponad jądrem istnieje warstwa zwana otoczką, której temperatura jest zbyt niska, by wydajnie zachodziły w niej reakcje termojądrowe. Energia wyprodukowana w jądrze jest transportowana przez kolejne warstwy otoczki ku powierzchni.

Głębsza warstwa otoczki zwana jest warstwą promienistą. Przy temperaturze wyższej od 2 mln K materia jest całkowicie zjonizowana oraz przezroczysta dla promieniowania, a transport energii zachodzi, tak samo jak w jądrze, przez promieniowanie (stąd nazwa warstwy), a nie przez konwekcję. Zmiany w Słońcu są bardzo powolne, oznacza to, że proces transportu energii zachodzi w warunkach równowagi promienistej, czyli energia promieniowania dostarczana przez fotony do dowolnej objętości, jest równa energii fotonów opuszczających tę objętość. Wraz z oddalaniem się od środka gęstość gazu jak oraz temperatura w otoczce spada. Spada stopień jonizacji najpierw helu a później także wodoru oraz ośrodek staje się nieprzezroczysty dla promieniowania, które ulega absorpcji. Absorpcja promieniowania powoduje wzrost temperatury gazów. Ogrzewana w ten sposób materia otoczki jest lżejsza od warstw położonych wyżej, przez co ma tendencję do unoszenia się ku górze.

W wyższej warstwie otoczki transport energii przebiega się z reguły w wyniku konwekcji, dlatego nazywana jest otoczką konwekcyjną, rozciąga się ona do samej powierzchni Słońca. Grubość tej warstwy to ok. 0,3 R_☉, ale zawiera ona tylko 2% całkowitej masy gwiazdy. Zewnętrzne warstwy strefy konwekcyjnej da się obserwować w postaci zmieniającego się wzoru granulacji. Jasne obszary zawierają gorącą, wynurzającą się materię, a wąskie ciemniejsze pasma chłodniejszą, tonącą materię. Granule posiadają średnice 1000 do 2000 km.

Jedną z nowszych metod badania właściwości otoczki oraz jej rozmiarów są badania heliosejsmologiczne. W 1960 roku Robert B. Leighton zaobserwował jako pierwszy oscylacje zewnętrznych warstw gazu. Aktualnie znamy nader dobrze widmo tych drgań, ich okres drgań zawiera się od 3 do 12 minut. Odpowiedzialne za to zjawisko są fale akustyczne, które da się wykorzystać do badań wnętrza Słońca w taki sam sposób jak drgania skorupy ziemskiej wykorzystuje się do poznania wnętrza Ziemi. Fale akustyczne są zaburzeniami ciśnienia, generowanymi przez turbulentną konwekcję w otoczce Słońca.

Po odbiciu od warstw, w których ciśnienie maleje fale akustyczne wracają w głąb otoczki. Gdyż prędkość dźwięku zależy od temperatury oraz rośnie wraz z głębokością, trajektoria fali nie jest linią prostą. Na skutek ugięcia fala może osiągnąć tylko ograniczoną głębokość, po czym wraca ku powierzchni. Fala więc obiega Słońce wewnątrz sfery, w której jest uwięziona. Na podstawie częstotliwości drgań da się określić jak głęboko dana fala odbija się, a znając jej prędkość da się wyznaczyć właściwości ośrodka gazowego, przez który przechodzi. Na tej podstawie wyznaczono dla przykładu czas obrotu poszczególnych warstw.

Warstwy podpowierzchniowe poruszają się analogicznie jak powierzchnia, której pełen obrót na równiku trwa 25 dni, a na biegunach 36 (Słońce wykazuje rotację różnicową). Warstwa promienista obraca się jednorodnie w czasie ok. 28 dni, natomiast czas obrotu jądra, który jest najtrudniejszy do zmierzenia, zawiera się w przedziale pomiędzy 15 a 21 dni.

Atmosfera

Plamy na powierzchni Słońca sfotografowane w świetle widzialnym

• Fotosfera – W powierzchniowych warstwach otoczki konwekcyjnej gęstość materii maleje na tyle, że staje się ona przezroczysta tak, że fotony potrafią uciekać w próżnię. Nieprzezroczystość maleje bardzo gwałtownie, na przestrzeni nieco ponad 100 km. Warstwa ta to fotosfera, z której pochodzi prawie całe promieniowanie Słońca.

Fotosferę czasami utożsamia się z powierzchnią Słońca. Niewielka grubość fotosfery jest odpowiedzialna także za to, że tarcza Słońca, obserwowana z Ziemi ma ostro zarysowane brzegi. Charakterystyczną cechą tej warstwy jest ziarnistość jej struktury, czyli granulacja. Czas życia pojedynczej granuli trwa ok. 10 minut. Dzieje się tak dlatego, że materia wynoszona z warstwy konwekcyjnej bardzo szybko traci energię na rzecz promieniowania. Konwekcja zachodzi także w większej skali. Od 7 do 10 tys. km posiadają mezogranule. Natomiast supergranule posiadają nawet 30 tys. km. Im większa struktura, tym wolniejsze tempo przepływu materii oraz dłuższy czas życia granul (supergranule potrafią istnieć nawet przez jeden dzień) oraz większa głębokość, z której pochodzi materia (od 2 tys. km w przypadku granul do 20-30 tys. km w przypadku supergranul).

Na fotosferę duży wpływ ma pole magnetyczne. Duże koncentracje pola składają się na plamy słoneczne, natomiast małe koncentracje pola składają się na flokule, ciągi jasnych punktów układających się w jasną sieć. Do około 500 km nad fotosferą rozciąga się warstwa minimum temperaturowego (ok. 4000 K). Jest tam na tyle chłodno, że utworzyć potrafią się bardziej skomplikowane molekuły, jak woda czy dwutlenek węgla (z istniejących już w wyższych temperaturach CO oraz OH). Podobne temperatury panują w obszarze plam słonecznych, także tam zaobserwowano wodę^[4].

• Chromosfera – za początek tej warstwy uznaje się miejsce, gdzie temperatura jest najniższa (~4000 K), albowiem poczynając od tego miejsca średnia temperatura ponownie rośnie z wysokością, do około 25 000 K. Za taką sytuację odpowiedzialne są turbulencje w warstwie konwekcyjnej, które zmieniają cząstka energii przenoszonej przez ruchy materii na energię fal mechanicznych, hydromagnetycznych (które unoszą się jeszcze wyżej). Energia ta rozprasza się ponad fotosferą ogrzewając chromosferę. Innym źródłem ogrzewania są zmienności pola magnetycznego np. Rekoneksja magnetyczna.

• Korona – Nad chromosferą istnieje bardzo cienka warstwa przejściowa, w której temperatura rośnie jeszcze gwałtowniej oraz sięga 1 mln K. Za ogrzewanie tej warstwy prawdopodobnie odpowiedzialne są fale hydromagnetyczne, rozpraszające się wzdłuż linii pola magnetycznego. Ponad warstwą przejściową istnieje korona, najbardziej zewnętrzna oraz najrozleglejsza cząstka atmosfery, sięgająca od 1 do 2 R_☉, zaczynając od fotosfery. Wartość ta zmienia się wraz ze zmianą fazy aktywności słonecznej. Z powodu wysokiej temperatury spadek ciśnienia gazu jest w koronie wolniejszy niż potrzebny do zachowania równowagi hydrostatycznej. Tak powstaje wiatr słoneczny, którego cząstki na skutek ogrzania przekroczyły prędkość ucieczki. Temperatura korony wyraźnie zależy od miejsca oraz typowo wynosi ok. 2 mln K. Tak wysoką temperaturę nadają jej protuberancje oraz rozbłyski (rozbłysk przez chwilę może posiadać temperaturę wyższą niż jądro Słońca).

Ewolucja Słońca

Cykl życiowy Słońca

Przypuszcza się, że Słońce powstało około 4,6 miliarda lat temu. Po trwającym kilkadziesiąt milionów lat okresie kurczenia się obłoku międzygwiazdowego, Słońce znalazło się na ciągu głównym (zob. Diagram H-R). Przez 4,6 miliarda lat Słońce zwiększyło swój promień od 8 do 12%, oraz jasność o ok. 27%. Zawartość wodoru w jądrze młodego Słońca wynosiła ok. 73%, aktualnie już tylko 40%. Aktualnie Słońce jest żółtym karłem. Gdy zapasy wodoru wyczerpią się, co nastąpi za mniej więcej kolejne 5 mld lat, Słońce zmieni się w czerwonego olbrzyma oraz najprawdopodobniej^[5] pochłonie trzy najbliższe sobie planety, po kolejnym miliardzie lat odrzuci zewnętrzne warstwy oraz będzie zapadało pod własnym ciężarem przeistaczając się w białego karła. Wedle hipotez, przez wiele miliardów lat będzie stygło, aż stanie się czarnym karłem.

Obserwacje

Obserwując Słońce da się zauważyć takie zjawiska jak:

• erupcje słoneczne (zobacz też burze słoneczne)
• flokule
• granule
• plamy słoneczne
• pochodnie słoneczne
• protuberancje

Widmo Słońca

Zagrożenia

Bezpośrednia obserwacja Słońca może spowodować uszkodzenie albo utratę wzroku. Nigdy nie trzeba patrzeć na Słońce ani gołym okiem, ani przez okulary przeciwsłoneczne. Zaleca się używanie filtrów, np. maska do spawania albo profesjonalne filtry mylarowe. Obserwacja Słońca przez przyrządy do tego niedostosowane (jak np. lornetki) prowadzić może do oparzenia oraz uszkodzenia siatkówki oka bez początkowych objawów bólowych.

Badania Słońca

Trójwymiarowe zdjęcie Słońca (anaglif) dostarczone przez satelity STEREO

Misje zakończone

• Ulysses – 6 października 1990 sonda znalazła się na orbicie okołoziemskiej. Aktualnie krąży po wydłużonej orbicie heliocentrycznej, prostopadle do płaszczyzny ekliptyki, dostarczając informacji o biegunach Słońca.
• Genesis – misja, której celem było zdobycie próbek materii, z której pierwotnie powstało Słońce. Wystartowała 8 sierpnia 2001. W 2004 roku powróciła w pobliże Ziemi. Kapsuła z próbkami rozbiła się podczas lądowania. Pewne próbki poddano jednak analizie.

Współcześnie

• SOHO – start 2 grudnia 1995. Krąży wokół punktu L1 układu Ziemia-Słońce. Wciąż zbiera dane.
• ACE – start 25 sierpnia 1997, nadal działa^[6].
• TRACE – start 2 kwietnia 1998.
• RHESSI – start 5 lutego 2002 roku. Nadal zbiera dane^[7].
• STEREO – para amerykańskich sond kosmicznych badających koronalne wyrzuty masy na Słońcu. Misja rozpoczęła się 26 października 2006.
• Solar Dynamics Observatory – start 11 lutego 2010.

W przygotowaniu

• Solar Probe Plus – wystrzelenie planowane na maj 2015^[8]

Sprawdź też

  W Wikimedia Commons leżą multimedia związane z tematem:
Słońce

Sprawdź hasło Słońce w Wikisłowniku

Sprawdź w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Słońcu

• analemma
• astronomia
• bóstwa solarne
• chronologiczny wykaz odkryć planet, planet karłowatych oraz ich księżyców w Układzie Słonecznym
• cykl protonowy
• cykl węglowo-azotowo-tlenowy
• halo
• koronalne wyrzuty masy
• przesilenie
• równonoc
• zaćmienie Słońca
• Ziemia-śnieżka
• zorza polarna
• żółty karzeł

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Obraz Słońca w czasie rzeczywistym z obserwatorium SOHO (ang.)
• Przewodnik po Słońcu autorstwa heliofizyków wrocławskich (pol.)
• Jak bezpiecznie obserwować Słońce przez teleskop (pol.)
• Galeria obrazów oraz filmów z obserwatorium SOHO (ang.)

p • d • e Słońce Budowa Jądro • Otoczka Atmosfera Fotosfera • Chromosfera • Warstwa przejściowa • Korona słoneczna Struktura zewnętrzna Heliosfera (Current sheet • Szok końcowy) • Płaszcz Układu Słonecznego • Heliopauza • Łukowa fala uderzeniowa Zjawiska związane ze Słońcem Dziura koronalna • Pętla koronalna • Koronalny wyrzut masy • Flokule • Helmet streamer • Rozbłysk słoneczny • Granule • Fala Moretona • Protuberancje • Aktywność słoneczna (Liczba Wolfa) • Plama słoneczna • Pochodnie słoneczne • Spikula • Supergranulacja • Promieniowanie słoneczne • Wiatr słoneczny • Rekoneksja magnetyczna • Flux Transfer Event Tematy pokrewne Układ Słoneczny • Dynamo słoneczne • Teleskop słoneczny • Heliosejsmologia Typ widmowy: G2

p • d • e Układ Słoneczny Słońce • Heliosfera Planety ☾ = księżyc albo księżyce ∅ = pierścienie planetarne Merkury Wenus Ziemia ☾ Mars ☾ Jowisz ☾ ∅ Saturn ☾ ∅ Uran ☾ ∅ Neptun ☾ ∅ Planety karłowate 1 Ceres 134340 Pluton ☾ 136108 Haumea ☾ 136472 Makemake 136199 Eris ☾ Małe ciała Układu Słonecznego Planetoidy Grupy oraz rodziny planetoid: Wulkanoidy • Planetoidy bliskie Ziemi • Pas planetoid • Trojańczycy • Centaury • Trojańczycy Neptuna • Księżyce planetoid • Meteoroidy Sprawdź także listę planetoid. Obiekty transneptunowe Pas Kuipera – Plutonki: Orkus • Iksjon – Cubewana: 2002 UX25 • Waruna • Quaoar • 2002 TX300 • 2005 UQ513 • 2003 MW12 • 2002 AW197 • 2007 JJ43 Dysk rozproszony: 2007 OR10 • 2007 UK126 • 2005 QU182 • Sedna Komety Lista komet okresowych oraz nieokresowych • Damokloidy • Obłok Oorta Sprawdź też: powstanie oraz ewolucja Układu Słonecznego, ciała niebieskie oraz listy obiektów w Układzie Słonecznym ze względu na orbitę, ze względu na promień oraz ze względu na masę, oraz Portal: Astronomia