Skrótowiec albo akronim[1] (z gr. ákros = skrajny) – słowo utworzone przez skrócenie wyrażenia składającego się z dwóch albo więcej słów. Istnieje także niewielka grupa skrótowców powstałych ze skrócenia jednego słowa. W ujęciu słowotwórczym, skrótowce to specyficzna klasa derywatów. Derywaty te funkcjonują w polszczyźnie pisanej oraz mówionej. Skrótowiec wielokrotnie bywa mylony ze skrótem.
Skrótowce wykazują wielokrotnie właściwości odmienne od reszty słownictwa; wiele z nich ma dla przykładu akcent oksytoniczny (akcent końcowy, na ostatniej sylabie), np. AWS (Akcja Wyborcza Solidarność) [wymowa: awues, BBC (British Broadcasting Corporation) [wymowa: bibis-i.
Klasyfikacja skrótowców
Pierwsze próby stworzenia taksonomii skrótowców podjęli jeszcze przed II wojną światową Jan Otrębski oraz Henryk Ułaszyn; wyodrębnili oni wówczas cztery klasy. Jednak najbardziej znany jest podział rozpowszechniony przez Słownik poprawnej polszczyzny oraz Słownik ortograficzny języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka.
- Skrótowce literowe (literowce) – złożone z pierwszych liter wyrazów skracanego wyrażenia. W przypadku literowców litery skrótowca wymawiane są osobno, np.:
- AGD – Artykuły Gospodarstwa Domowego [wymowa: a-gie-de
- AZS – Akademicki Związek Sportowy [wymowa: a-zet-es
- NBP – Narodowy Bank Polski [wymowa: en-be-pe
- BBWR – Bezpartyjny Blok Wspierania Reform albo Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem [wymowa: be-be-wu-er
- PZU - Powszechny Zakład Ubezpieczeń [wymowa: pe-zet-u
- RP – Rzeczpospolita Polska [wymowa: er-pe
- Skrótowce głoskowe (głoskowce) – złożone, tak jak literowce, z pierwszych liter skracanego wyrażenia; litery skrótowca wymawiane są jednak łącznie, jako suma głosek. Zawierają w sobie przeważajaca ilość skrótowców literowych zawierających jedną albo więcej niż jedną samogłoskę, np.:
- GUS – Główny Urząd Statystyczny [wymowa: gus
- NATO – North Atlantic Treaty Organisation [wymowa: nato
- OBOP – Ośrodek Badania Opinii Publicznej [wymowa: obop
- PAN – Polska Akademia Nauk [wymowa: pan
- ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych [wymowa: zus
- Skrótowce grupowe (grupowce, sylabowce) – składają się z grupy głosek (najczęściej pierwszych sylab), którymi rozpoczynają się słowa skracanego wyrażenia, oraz wymawiane są jako suma połączonych głosek (sylab). Do tej kategorii zaliczane są też skrótowce utworzone z połączenia sylab tego samego wyrazu (najczęściej pierwszej oraz ostatniej). Wielką literą pisana jest najczęściej tylko pierwsza litera skrótowca, np.:
- Pafawag – Państwowa Fabryka Wagonów [wymowa: pafawag
- Polfa – Polska Farmacja [wymowa: polfa
- baon – batalion [wymowa: baon
- Fablok - Fabryka lokomotyw. [wymowa: fablok
- Skrótowce mieszane (kombinowane) – posiadają niejednorodną strukturę, są kombinacjami dwóch albo nawet trzech wymienionych powyżej typów; w zależności od rodzaju wymieszania wyróżnia się wśród nich:
- literowo-głoskowe, np.:
- CBOS – Centrum Badania Opinii Społecznej [wymowa: ce-bos
- CPLiA - Centrala Przemysłu Ludowego oraz Artystycznego [wymowa: cepelia]
- SGPiS – Szkoła Główna Planowania i Statystyki [wymowa: es-gie-pis
- literowo-grupowe, np.:
- PZMot – Polski Związek Motorowy [wymowa: pe-zet-mot
- PZKosz – Polski Związek Koszykówki [wymowa: pe-zet-kosz
- głoskowo-grupowe, np.:
- Polmos – Polski Monopol Spirytusowy [wymowa: pol-mos
- grupowo-literowo-głoskowe (bardzo mała grupa), np.:
- Arged – Artykuły Gospodarstwa Domowego [wymowa: ar-ged[2]
- Skrótowce złożeniowe (w tym złożone z obcych elementów) – skrótowce, w skład których wchodzi cały wyraz określany oraz cząstka wyrazu określającego, np.:
- Investbank – Bank Inwestycyjny [wymowa: inwestbank
- Amerbank – Bank Amerykański [wymowa: amerbank
Skrótowce angielskie w języku polskim
Należy pamiętać, że wymawianie głoskowe oraz sylabowe skrótowców jest charakterystyczne dla języka polskiego. W innych językach obowiązują odmienne reguły. W języku angielskim krótsze skrótowce wymawiane są literowo. Z uwagi na z tymi różnicami wiele skrótowców angielskich w języku polskim wymawianych głoskowo, w języku angielskim wymawianych jest literowo, np.:
- CMYK – Cyan Magenta Yellow Black [wymowa: pol. cmyk, ang. si-em-łaj-kej
- HIV – Human Immunodeficiency Virus [wymowa: pol. hif, ang. ejdż-aj-wi
- UFO – Unidentified Flying Object [wymowa: pol. ufo, ang. ju-ef-ou
- VIP - Very Important Person [wymowa: pol. wip, ang. wi-aj-pi
Wymawianie literowe dotyczy jednak skrótowców dwu-, trój- oraz poniektórych czteroliterowych. Skrótowce pięcioliterowe oraz dłuższe, a także pewne czteroliterowe, analogicznie jak w języku polskim, wymawiane są sylabicznie, np.:
- AIDS – Acquired Immunodeficiency Syndrome [wymowa: pol. eids, ang. eidz
- NATO – North Atlantic Treaty Organization [wymowa: pol. nato, ang. neitou
- laser – light amplification by stimulated emission of radiation [wymowa: pol. laser, ang. lejze:
- radar – radio detection and ranging [wymowa: pol. radar, ang. reida:
Przykładem skrótowca w obu językach wymawianego literowo jest:
- HTML – HyperText Markup Language [wymowa: pol. ha-te-em-el, ang. ejdż-ti-em-el
Odmiana skrótowców
Jeśli skrótowiec da się odmieniać, robi się to z użyciem łącznika, np.: "w HTML-u", "z GUS-em". Wyjątkiem są skrótowce kończące się na T oraz Ł. W miejscowniku poza pierwszą literą zapisuje się je małymi literami, oraz pomija łącznik: "LOT" – "Locie"[3]. Łącznik pomija się też, kiedy skrótowiec ma charakter rzeczownika oraz kończy się małą literą: "Polfa" – "Polfy".
Użycie apostrofu zamiast łącznika, np. "DJ'a", jest błędem.
Przypisy
- ↑ Stanisław Sierotwiński: Słownik terminów literackich. Wrocław, Łódź: Ossolineum, 1986, s. 20. ISBN 83-04-01914-0.
- ↑ Przykład podany w "Słowniku poprawnej polszczyzny" Doroszewskiego, PWN 1980. Przykład nie jest w pełni zgodny z przedstawionymi zasadami – skrótowiec powinien był być zapisywany jako 'Argod' albo 'Argd' – ale nie ma na razie lepszego. Aktualnie istnieje parę firm o nazwie Arged.
- ↑ Zasady pisowni oraz interpunkcji. [dostęp 2009-03-22].
Sprawdź też
Linki zewnętrzne
