Spółgłoski zębowe (przedniojęzykowo-zębowe) to odmiana spółgłosek, wyróżniony ze względu na miejsce artykulacji, które istnieje przy górnych zębach – siekaczach, u ich szczytu, tuż za ich tylną ścianą albo u ich nasady na granicy z dziąsłami.

W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej artykulację zębową (apikalno-dentalną) oznacza się symbolem [ ̪ np. t̪, d̪. W praktyce zarówno w transkrypcji fonologicznej jako oraz fonetyczne, o ile cecha ta nie kontrastuje z artykulacją (za)dziąsłową, znak jest ten pomijany. Praktykę taka jest powszechnie stosowana w przypadku języka polskiego oraz języków romańskich.

Artykulacja

Ruchomymi narządami artykulacji, które wchodzą w rachubę przy tworzeniu spółgłosek zębowych są:

• dolna warga, mówimy wtedy o spółgłoskach wargowo-zębowych,
• przód języka, mówimy wtedy o spółgłoskach przedniojęzykowo-zębowych.

Dokładne ułożenie czubka języka oraz części bezpośrednio za nim położonej ma duże znaczenie przy artykułowaniu głosek przedniojęzykowych. W konteksie spółgłosek zębowych powiada się wielokrotnie o artykulacji apikalnej oraz laminalnej.

W przypadku spółgłosek θ ð szczelina tworzy się za siekaczami przy samym szczycie siekaczy z czubkiem języka uniesionym ku górze albo lekko wysunięty pomiędzy zęby. Ostatnią z wymienionych artykulacji wyznacza się mianem międzyzębowej.

Przy artykulacji spółgłosek t̪, d̪, n̪ ze zwarciem utworzonym przy tylnej ścianie zębów czubek języka bywa wzniesiony do góry albo częściej lekko skierowanym w dół. Podobnie ma się rzecz ze szczeliną w przypadku s̪, z̪, choć bywa to mniej widoczne. Wymienione spółgłoski bywają też wymawiane z czubkiem wzniesionym do nasady zębów, powiada się wtedy o artykulacji zazębowej (postdentalnej, denti-alweolarnej). nieoczekiwanie wymienionej typów artykulacji powyższe spółgłoski posiadają też warianty dziąsłowe oraz zadziąsłowe.

Stosunkowo sporadycznie spotyka się zębową (apiko-dentalną) artykulację spółgłosek bocznych oraz drżących: l̪, r̪ oraz ɾ̪. Dla przykładu rosyjskie л twarde (ł) oznacza ɫ̪. Jest to też polskie tak zwane ł sceniczne.

Porównanania międzyjęzykowe wykazują duże zróżnicowanie w obrębie głosek zębowych. Jednak użytkownicy danego języka wykorzystują tylko zwykle pewne typy artykulacji.

Przykłady w języku polskim

W języku polskim mamy 7 głosek zębowych (laminalno-dentalnych):

• t̪ jak t w słowie tama
• d̪ jak d w słowie dama
• ʦ̪ jak c w słowie wiece
• ʣ̪ jak dz w słowie miedze
• s̪ jak s w słowie sama
• z̪ jak z w słowie zebra
• n̪ jak n w słowie noc

Istnieją warianty "zmiękczone" (palatalne, np. tʲ w kotik, dʲ w dinozaur, sʲ w sinus, zʲ w rozindyczyć oraz ʦʲ w cirrus.

W języku polskim spółgłoski miękkie przedniojęzykowe przeszły (we wczesnym średniowieczu) w spółgłoski średniojęzykowe.

W innych językach

• w języku angielskim są pomiędzy innymi zębowe spółgłoski szczelinowe θ oraz ð
• W języku arabskim są faryngalizowane spółgłoski zębowe tˁ dˁ oraz ðˁ
• W języku rosyjskim są sʲ w сегодня (siewodnia – dzisiaj) oraz zʲ w зелень (zieleń).
• w poniektórych językach północno-zachodniej części Ameryki Północnej (np. dene sųłiné albo halkomelem) są zwarto-szczelinowe spółgłoski zębowe t͡θ oraz d͡ð

Terminologia

Spółgłoski zębowe to inaczej spółgłoski dentalne (łac. dens, dentis – 'ząb'). Zróżnicowane typy artykulacji zębowej opisuje się jako predentalne, interdentalne, apiko-dentalne, lamino-dentalne, denti-alweolarne, postdentalne. Spółgłoski szczelinowe oraz zwarto-szczelinowe zębowe (ale nie międzyzębowe) wyznacza się jako syczące.

Sprawdź też

• Klasyfikacja spółgłosek (Lista spółgłosek zębowych)
• Spółgłoski apikalne
• Spółgłoski laminalne
• Spółgłoska przedniojęzykowo-dziąsłowa