Ten artykuł dotyczy zwierząt. Sprawdź też:
Ssaki – film.
Ssaki (Mammalia) – zwierzęta należące do kręgowców, charakteryzujące się z reguły występowaniem gruczołów mlekowych u samic, obecnością owłosienia (włosy albo futro) oraz stałocieplnością (potocznie "ciepłokrwistość"). Przeważajaca ilość ssaków utrzymuje temperaturę w granicach 36-39 °C. Stałocieplność dopuszcza aktywny tryb życia w wielorakich środowiskach – od mroźnych obszarów podbiegunowych do gorących tropików. Futro oraz tłuszcz pomagają uchronić się przed zimnem, a wydzielanie potu oraz szybki oddech pomagają pozbyć się nadmiernego ciepła.
Ssaki zamieszkują zarówno środowiska wodne (walenie oraz syreny), jak oraz lądowe (większość), opanowały także przestrzeń powietrzną (nietoperze). Aktualnie żyje na świecie blisko 5500 gatunków ssaków[2].
Zdecydowanie największym rzędem co do liczby gatunków pośród ssaków są gryzonie, obejmujące ponad 2200 gatunków. Następnie nietoperze, z ok. 1100 gatunkami. Najmniejszymi liczebnie grupami ssaków są słoniowate (trzy gatunki) oraz mrówniki z jednym przedstawicielem. Liczba ssaków jest stosunkowo niewielka w porównaniu z innymi zwierzętami. Największym żywym ssakiem oraz równocześnie największym ssakiem w historii jest płetwal błękitny. Osiąga on ok. 30 m długości oraz 180 ton wagi. Najmniejszymi ssakami są nietoperze oraz ryjówki. Nietoperz kitti z południowo-wschodniej Azji waży zaledwie 1,5 g, a rozpiętość jego skrzydeł wynosi 15 cm. Ryjówka etruska waży 2 g, a jej długość łącznie z ogonem to zaledwie 4 cm.
Dział zoologii zajmujący się ssakami to teriologia.
Opieka nad młodymi oraz ich rozwój
Wszystkie ssaki opiekują się swoimi młodymi oraz karmią je mlekiem. Są jedynymi zwierzętami, które wytwarzają mleko. Długość czasu opieki nad potomstwem waha się od kilku tygodni u myszy do wielu lat u małpy. Pewne ssaki takie jak koń czy bydło domowe są zdolne po urodzeniu do samodzielnego poruszania się oraz odżywiania.
Jad
Przedstawiciele tylko dwóch grup ssaków wykazują się jadowitością. Ukąszeniu poniektórych ryjówek (rzęsorki, Blarina brevicauda) oraz almików towarzyszy wydzielanie niezbyt silnego jadu. Samce dziobaka posiadają jadowe ostrogi na tylnych nogach.
-
Sprawdź też: Jad dziobaka.
Budowa
Pokrycie ciała
Przeważajaca ilość ssaków ma ciało pokryte włosami. Zróżnicowane są one na grube, długie włosy ościste (szczecina dzika) oraz krótkie, miękkie włosy wełniste (owca). U poniektórych ssaków (stekowce, jeżowate, jeżozwierze) włosy są przekształcone w kolce. U innych (np. kotów) wykształcają się włosy czuciowo-zatokowe. Linienie zachodzi najczęściej 2 razy w roku – na wiosnę oraz jesienią. Ciało ssaków albo pewne części ich ciała (np. u łuskowców, gryzoni) potrafią pokrywać także łuski. Produktami naskórka są wytwory rogowe: pazury, paznokcie oraz kopyta. Na spodniej stronie stóp oraz dłoni ssaków są opuszki, które są zmienionymi zgrubieniami skóry. U poniektórych ssaków są także rogi, będące tworami rogowymi oraz poroże, które jest tworem kostnym.
Skóra ssaków jest gruba oraz zbudowana z dwóch warstw: naskórka oraz skóry właściwej. Spełnia funkcję ochronną, tworzy torbę lęgową u torbaczy, błonę lotną u nietoperzy oraz innych ssaków poruszających się lotem ślizgowym oraz błonę pławną u ssaków wodnych. W skórze są gruczoły łojowe, potowe, zapachowe oraz mleczne.
Szkielet
Szkielet ssaków wykazuje duży stopień skostnienia.
Kości mózgoczaszki u osobników dorosłych połączone są szwami oraz składają się na jednolitą puszkę, a u osobników młodych połączone są luźno błoną łącznotkankową. Wolnymi kośćmi w czaszce są tylko kostki słuchowe, żuchwa oraz kość gnykowa. Trzy kości puszki mózgowej łączą się w miejscu zwanym ciemiączkiem. Plan budowy czaszki ssaków jest podobny do planu budowy czaszki gadów. Przeważnie mózgoczaszka jest większa od trzewioczaszki. Jamę nosową od ustnej oddziela kostne podniebienie. Duża jama nosowa od przodu połączona jest z nozdrzami zewnętrznymi, które składają się na otwór gruszkowaty, a od tyłu z nozdrzami wewnętrznymi. Kość jarzmowa oraz wyrostek kości skroniowej składają się na łuk jarzmowy. Oczodół bywa połączony z dołem skroniowym (u większości ssaków) albo całkowicie otoczony pierścieniem kostnym (przeżuwacze, koniowate, naczelne). Żuchwę buduje jedna kość, której połówki są zrośnięte albo złączone tkanką łączną. Żuchwa łączy się stawowo z panewką kości skroniowej.
Kręgosłup ssaków dzieli się na 5 odcinków: szyjny, piersiowy, lędźwiowy, krzyżowy oraz ogonowy. Ssaki z wyjątkiem syren oraz leniwców posiadają siedem kręgów szyjnych. Między trzonami kręgów są chrząstki międzykręgowe. Pierwszy (atlas), drugi (obrotnik) oraz siódmy (kręg wystający) kręg szyjny są kręgami nietypowymi. Żebra połączone są z kręgami piersiowymi dwoma powierzchniami stawowymi. Z mostkiem łączą się żebra prawdziwe.
Szkielet pasów oraz kończyn
Liczba elementów budujących pas barkowy jest przeważnie mniejsza od liczby elementów pasa barkowego gadów. Z reguły jest tylko łopatka z pozostałością kości kruczej w postaci wyrostka kruczego łopatki. Zaledwie u stekowców jest kość krucza jako osobny element pasa barkowego oraz nadmostek. Obojczyk jest dobrze rozwinięty u ssaków wykonujących kończynami ruchy odwodzące (np. krety, nietoperze, małpy). U kopytnych oraz innych ssaków, które wykonują nieskomplikowane ruchy tylko w jednej płaszczyźnie, obojczyk uległ zanikowi. Pas miedniczy, analogicznie jak u gadów, zbudowany jest z jednej kości miednicowej, która powstaje ze zrośnięcia kości biodrowej, łonowej oraz kulszowej. U ssaków, u których kończyny tylne zanikły (walenie, syreny), miednica uległa redukcji. Szkielet kończyn jest podobny do szkieletu innych kręgowców lądowych, jednak w związku z różnymi sposobami poruszania, kończyny ssaków uległy specjalizacji, która wyraża się w tendencji do skracania jednych, a wydłużania innych elementów oraz do redukcji liczby palców. U parzystokopytnych palec I ulega uwstecznieniu, palce II oraz V zmniejszają się, a palce III oraz IV rozwijają (typ paraksoniczny). U nieparzystokopytnych zmniejszają się wszystkie palce oprócz III (typ mezaksoniczny). Nietoperze posiadają normalnie zbudowany tylko I palec, a pozostałe są silnie wydłużone oraz połączone błoną lotną. U waleni oraz syren następuje skrócenie kości ramieniowej, przedramienia, nadgarstka oraz dłoni oraz wydłużenie palców oraz powielenie ich liczby (hiperdaktylia). U płetwonogich dobrze rozwinięte oraz przystosowane do pływania są obie pary kończyn.
Uzębienie
Zęby nie są u kolczatki, mrówkojada, łuskowców oraz fiszbinowców. Osadzone są w zębodołach szczęki albo żuchwy oraz złożone są z jednego albo kilku korzeni oraz korony. U poniektórych ssaków zęby szczególnie narażone na ścieranie (np. siekacze gryzoni) nie posiadają korzeni oraz dzięki temu wykazują nieograniczony wzrost. Przeważnie u ssaków jest difiodontyzm. U poniektórych (nietoperze, ryjówki) zęby mleczne zanikają jeszcze przed urodzeniem. U waleni jest monofiodontyzm, tzn. niedobór uzębienia mlecznego. Aspektem charakterystyczną większości ssaków jest heterodontyzm. Wtórny homodontyzm obserwuje się zaledwie u zębowców, pancerników oraz słupozębnych. Zęby ssaków zróżnicowane są na siekacze, kły, przedtrzonowce oraz trzonowce. Zęby dolne zawarte są w żuchwie, siekacze górne w kości międzyszczękowej, a pozostałe zęby w szczęce. Korony zębów bywają małe – brachiodontyzm albo wydłużone – hypsodontyzm. Z uwagi na budowę koron zębowych wyróżnia się:
- sekodontyzm – korony zębów przypominają piłę pokrytą guzkami ustawionymi w jednym szeregu. Jest u ssaków drapieżnych
- selenodontyzm – guzki korony składają się na półksiężycowate listewki. Jest u przeżuwaczy.
- lofodontyzm – pionowe blaszki tworzące bardzo skomplikowane układy. Jest u nieparzystokopytnych
- plicidentyzm – podobny do lofodontyzmu, ale bardziej skomplikowany. Jest u gryzoni.
Niekiedy pomiędzy zębami jest przerwa – diastema. Budowa oraz liczba zębów są ważną cechą taksonomiczną, a u poniektórych gatunków elementem dymorfizmu płciowego.
Układ mięśniowy
Układ mięśniowy ssaków jest bardzo dobrze rozwinięty. Jego cechami charakterystycznymi są przepona oraz silny rozwój mięśni podskórnych. Dzięki mięśniom podskórnym pewne ssaki potrafią poruszać niewielkimi fragmentami skóry (np. koń) albo zawijać ciało oraz stroszyć kolce (jeż). U człowieka oraz małp mięśnie podskórne są tylko na twarzy, jako tzw. mięśnie mimiczne.
Układ oddechowy
Do dróg oraz narządów oddechowych ssaków należą nozdrza zewnętrzne, jamy nosowe, nozdrza wewnętrzne, przewód gardzielowy, krtań, tchawica, oskrzela oraz płuca. Krtań otwiera się do gardzieli głośnią. Wejście do krtani zamknięte jest przez nagłośnię oraz chrząstki nalewkowe. U poniektórych ssaków (np. małpy) tchawicy towarzyszą worki powietrzne, które działają jako rezonatory głosu. W procesie wymiany gazowej obok ruchów żeber bierze udział także przepona.
Wszystkie ssaki oddychają tlenem zawartym w powietrzu. W ich budowie da się jednak odnaleźć ślady skrzeli, właściwych rybom, będących ich odległymi przodkami. Trąbka słuchowa jest pozostałością szczeliny słuchowej.
Układ krwionośny
Układ krwionośny charakteryzuje się asymetrycznym układem głównych pni żylnych. Jest tylko lewy łuk aorty. Rozwija się on z lewostronnego naczynia czwartej pary zarodkowych łuków tętniczych. Od łuku aorty odchodzą 4 tętnice: tętnica podobojczykowa lewa oraz prawa oraz tętnica szyjna wspólna lewa oraz prawa. Do głównych naczyń żylnych należą: żyły płucne, żyły czcze przednie, żyła czcza tylna oraz żyła wrotna wątroby. U ssaków nie jest układ wrotny nerek. Serce składa się z całkowicie oddzielonych od siebie 2 komór oraz 2 przedsionków. Prawa cząstka serca – "żylna" – zbiera krew odtlenowaną z całego organizmu oraz tłoczy ją do naczyń płucnych, a lewa strona odbiera natlenowaną krew z płuc oraz przekazuje do aorty. Między przedsionkami oraz komorami są zastawki: zastawka trójdzielna (w prawym przedsionku) oraz zastawka dwudzielna (w lewym przedsionku). U stekowców zastawka trójdzielna istnieje w lewym przedsionku, a w prawym jest tylko jedna zastawka. W sercu ssaków są także 3 zastawki półksiężycowate, które uniemożliwiają cofanie się krwi z aorty oraz tętnicy płucnej do serca. Erytrocyty ssaków są bezjądrzaste oraz przeważnie okrągłe. Zaledwie u wielbłądowatych są erytrocyty o kształcie owalnym.
Układ pokarmowy
Układ pokarmowy w zależności od pobieranego pokarmu cechuje się rozmaitymi przystosowaniami (np. złożony żołądek przeżuwaczy bądź żołądek małp liściożernych m.in. z rodzaju Colobus). Przewód pokarmowy zbudowany jest z jamy gębowej, gardzieli, przełyku, żołądka oraz jelit:cienkiego oraz grubego, kończącego się odbytem. U większości ssaków (oprócz stekowców oraz waleni) są wargi. Przedsionek jamy gębowej ograniczony jest z jednej strony przez wargi oraz policzki, a z drugiej przez zęby oraz dziąsła. U poniektórych ssaków (np. susły, chomiki, małpy) są torby policzkowe, które służą do magazynowania pokarmu. Sklepienie jamy gębowej tworzy podniebienie twarde, które przechodzi w miękkie. W jamie gębowej leżą gruczoły ślinowe. Silnie umięśniony język jest pokryty brodawkami (np. smakowymi) oraz spełnia zróżnicowane funkcje. Może służyć do formowania kęsów, chwytania pokarmu (np. bydło), chłeptania (mięsożerne), chwytania owadów (kolczatka, mrówkożer, mrówkojad, łuskowce). Żołądek bywa prosty oraz tylko histologicznie zróżnicowany na cząstka wpustową oraz odźwiernikową albo złożony. Część wpustowa charakteryzuje się cienkimi ścianami pozbawionymi gruczołów, a cząstka odźwiernikowa – grubymi ścianami z licznymi gruczołami. Trawienie chemiczne w żołądku zachodzi przy udziale soku żołądkowego. Dalsze trawienie następuje w dwunastnicy z udziałem enzymów zawartych w soku trzustkowym. U większości ssaków wątroba ma woreczek żółciowy. Nie jest on u waleni, nieparzystokopytnych, góralek oraz poniektórych gryzoni. W jelicie czczym oraz krętym zachodzi wchłanianie strawionego pokarmu. U większości ssaków silnemu rozrostowi ulega jelito ślepe, w którym przy obecności flory bakteryjnej następuje rozkład błonnika. Długość przewodu pokarmowego jest z reguły większa u ssaków roślinożernych, niż u mięsożernych. Przewód pokarmowy stekowców oraz torbaczy kończy się kloaką. U łożyskowców otwory odbytowy oraz moczowo-płciowy są od siebie całkowicie oddzielone.
Układ wydalniczy
Układ wydalniczy składa się z nerek, moczowodów, pęcherza moczowego oraz cewki moczowej. U torbaczy, nietoperzy, owadożernych oraz zającokształtnych nerka jest jednopłatowa, a u waleni, płetwonogich oraz niedźwiedzi ma budowę groniastą. Pewne ssaki posiadają nerkę zewnętrznie jedno-, a wewnętrznie wielopłatową. Mocz ssaków zawiera dużą ilość mocznika.
Układ nerwowy oraz narządy zmysłów
Układ nerwowy, a szczególnie mózgowie osiąga u ssaków najwyższy stopień rozwoju spośród zwierząt. W mózgu stekowców jest wtórne sklepienie mózgowe, które jest częścią kresomózgowia oraz pierwszy raz ukazało się u gadów. U łożyskowców półkule mózgowe połączone są ciałem modzelowatym. Kora mózgowa jest słabiej albo silniej pofałdowana. U owadożernych, gryzoni, zającokształtnych oraz nietoperzy mózg jest gładki. Silnie pofałdowana jest kora mózgowa płetwonogich oraz waleni, a najsilniej – człowieka. U większości ssaków najważniejszą rolę spełnia zmysł węchu. Dobrze rozwinięte są także zmysły słuchu oraz wzroku, choć przeważajaca ilość ssaków (z wyjątkiem poniektórych naczelnych) widzi dwubarwnie[3].
Układ rozrodczy oraz rozmnażanie
Żeński układ rozrodczy składa się z parzystych jajników, jajowodów, macicy oraz pochwy. U stekowców zachowana jest odrębność dróg rodnych każdej strony ciała, u torbaczy jest większy albo mniejszy odcinek wspólny dróg rodnych, a u łożyskowców drogi rodne są stale połączone. Pochwy łożyskowców zrastają się w twór nieparzysty. Macica może być:
Z uwagi na to, jaki jest kontakt jaja płodowego z macicą, wyróżnia się bezłożyskowce – kiedy związek ten jest luźny (większość torbaczy) oraz łożyskowce – kosmówka zrasta się z błoną śluzową macicy.
Męski układ rozrodczy składa się z jąder, najądrzy oraz nasieniowodów otwierających się do cewki moczowej. Jądra pierwotnie leżą w jamie brzusznej. U stekowców, słoni, góralek, syren, poniektórych owadożernych oraz szczerbaków pozostają w jamie brzusznej przez całe życie. U innych ssaków, np. zajęcy, jeży, czy słupozębnych, jądra w czasie pory godowej zstępują do moszny. U większości ssaków jądra leżą w mosznie stale.
Poza stekowcami wszystkie ssaki są żyworodne. Zaplemnienie jest wewnętrzne, a zapłodnienie następuje z reguły zaraz po zaplemnieniu. Czas trwania ciąży jest krótszy u drobnych ssaków (np. u drobnych gryzoni ciąża trwa około 3 tygodni), a dłuższy u dużych (u słonia indyjskiego około 22 miesiące).
Pochodzenie
-
Osobny artykuł: Ewolucja ssaków.
Pierwsze ssaki pojawiły się na Ziemi około 200 milionów lat temu, z kopalnych gadów ssakokształtnych z rzędu terapsydów (Therapsida), żyjących w permie oraz triasie.
|
← mln lat temu
Ssaki
|
|
← 4,6 mld |
542 |
488 |
444 |
416 |
359 |
299 |
251 |
200 |
145 |
65 |
23 |
2 |
Systematyka
Szczegółowa systematyka ssaków przedstawiona była w odrębnym artykule.
-
Przypisy
Bibliografia
- Kowalski Kazimierz: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
- Budowa ciała ssaków, Morfologia zewnętrzna ssaków. W: Władysław Zamachowski, Adam Zyśk: Strunowce Chordata. Kraków: Wydawnictwo Naukowe WSP, 1997, s. 410-436. ISBN 83-86841-92-3.
