Stambuł (tur. İstanbul) – największe miasto Turcji oraz jedno z największych miast świata, podzielone cieśniną Bosfor na cząstka europejską (jedna z największych aglomeracji w Europie) oraz azjatycką. Stolica prowincji (il) İstanbul. Rozwinięty ośrodek przemysłowy, wytwarzający około ¼ produkcji kraju. Główne centrum finansowe Turcji, siedziba kilkudziesięciu banków oraz giełdy papierów wartościowych. Siedziba 5 uniwersytetów, z których najstarszy – Uniwersytet Stambulski – stał się założony w 1453.
Nazwa
Pierwsza nazwa miasta – Bizancjum, pochodziła od imienia jego założyciela – Byzasa. W III wieku n.e. miasto nosiło nazwę Augusta Antonina, na cześć syna Septymiusza Sewera – Antoniusza. Cesarz Konstantyn I Wielki zmienił nazwę miasta na Nova Roma, czyli Nowy Rzym, równocześnie gruntownie przebudowując miasto. Odmienne nazwy z tego okresu to: Wschodni Rzym, Drugi Rzym, Roma Constantinopolitana. Nazwa Konstantynopol, czyli "Miasto Konstantyna", była po raz pierwszy użyta przez cesarza Teodozjusza II oraz stała się oficjalną nazwą miasta przez cały okres bizantyjski, używaną także w czasach Imperium osmańskiego. W roku 1930 rząd turecki wystąpił z apelem do państw zachodnich o zaprzestanie używania formy Konstantynopol a używanie tylko jednej nazwy – a mianowicie Istanbul, równocześnie wymuszając stosowanie tej nazwy nowym prawem pocztowym. W Imperium Osmańskim oraz w świecie arabskim miasto to istniało także pod nazwą Kostantiniyye.
Nazwa Stambuł (İstanbul) pochodzi podobno[1] od zniekształconego w ustach Turków wyrażenia greckiego εἰς τὴν πόλιν eis ten polin, co znaczy do miasta. "Miastem" nazywali Bizantyjczycy stolicę cesarstwa, w czasach Konstantyna Wielkiego uważany za najludniejsze miasto świata. Frazą eis ten polin ludy wschodu (Ormianie, Persowie, a za nimi Turcy) określały kierunek podróży do Konstantynopola od wielu wieków.
Ewolucja nazwy
Aktualna nazwa İstanbul pochodzi z greki, zdanie is ten poli oznaczało "do miasta", w starożytności Bizancjum (stgr. Βυζάντιον Byzantion), później Konstantynopol (gr. Κωνσταντινούπολις Konstantinupolis, łac. Constantinopolis, nowogr. Κωνσταντινούπολη Konstantinupoli – miasto Konstantyna), w krajach słowiańskich dawniej Carogród, w tekstach skandynawskich Miklagard[2] – kolonia grecka założona w 660 p.n.e. w europejskiej części Bosforu, w 330 n.e. stał się stolicą Cesarstwa Wschodniorzymskiego, 324–1930 Konstantynopol, 1453–1930 nazwy Konstantynopol oraz Stambuł używane zamiennie. Od 28 marca 1930 oficjalna nazwa to jedynie Istanbul (Stambuł)[3].
Historia
Pierwsze ślady osadnictwa w okolicach Stambułu pochodzą z epoki kamienia oraz leżą w części azjatyckiej miasta. Pierwsza zorganizowana osada istniała w epoce brązu na terenie dzisiejszego pałacu Topkapı. Około 680 p.n.e. uciekinierzy z greckiej Megary założyli kolonię Chalkedon w azjatyckiej części.
Około 660 p.n.e. inna grupa Greków pod przewodnictwem Byzasa założyła po stronie europejskiej pierwszą większą miejscowość- aktualnie Sarayburunu, czyli "Cypel Pałacu" na Historycznym Półwyspie[4]. Dzięki korzystnemu położeniu geograficznemu miasto bardzo szybko się rozwijało. W 513 p.n.e. miasto było zdobyte przez wojska perskie. Od 407 p.n.e. miasto należało do Aten, a od 405 p.n.e. do Sparty. W 227 p.n.e. po azjatyckiej stronie miasta zaczęli się osiedlać Galowie.
W 146 p.n.e. stał się zawarty związek z Cesarstwem rzymskim. W 196 roku cesarz Septymiusz Sewer włączył miasto do Cesarstwa. Cesarz Konstantyn I Wielki przebudował miasto oraz w 330 roku nadał mu nową nazwę- Konstantynopol. Po podziale Cesarstwa rzymskiego po śmierci Teodozjusza I, stolicą Cesarstwa Wschodniorzymskiego stał się Konstantynopol. W V wieku miasto otoczono nowymi murami. Za rządów cesarza Justyniana wybudowano Kościół Hagia Sofia. W latach 673–677 oraz 717–718 oblegane przez Arabów. W 1054 roku Konstantynopol stał się centrum kościoła prawosławnego. W 1096 roku miasto odwiedzili Krzyżowcy, nie czyniąc szkód. Napływali także handlarze z Wenecji oraz Genui- powstała wtedy dzielnica Galata. Po zdobyciu oraz złupieniu 13 kwietnia 1204 przez krzyżowców, w latach 1204–1261 Konstantynopol był stolicą stworzonego przez nich Cesarstwa Łacińskiego. Odzyskany przez Michała VIII Paleologa, stracił jednak dawne znaczenie. Kolonia Galata przejęła zyski z handlu. Konstantynopol pustoszał, liczba ludności malała, budowle ulegały ruinie.
Pod koniec XIV wieku pod mury miasta po raz pierwszy podeszli Osmanowie oraz zajęli okolice miasta. W 1390 roku wojska Bajazyda I oblegały miasto, następne oblężenie miało miejsce w 1422 roku pod dowództwem Murada II. Miasto było zdobyte przez Turków pod wodzą Mehmeda II 29 maja 1453 oraz stało się stolicą imperium osmańskiego. Gdy w 1517 roku Osmanowie podbili Egipt oraz kalifat stał się przeniesiony do Stambułu, miasto stało się centrum islamskiego świata. W XVI-XVIII wieku miasto ozdabiano pałacami, meczetami, kompleksami architektonicznymi. W XIX wieku, kiedy państwo czyniło próby europeizacji, zrezygnowano z tradycyjnej osmańskiej architektury, zastępując ją barokiem oraz rokoko. Po I wojnie światowej 15 marca 1919 roku do miasta wkroczyły wojska alianckie.
W 1923 stolicę Republiki Tureckiej przeniesiono do Ankary. 28 marca 1930 roku miasto było oficjalnie nazwane Stambułem dla potrzeb kontaktów międzynarodowych.
Geografia
Stambuł położony jest nad cieśniną Bosfor oraz Morzem Marmara. Zachodnia cząstka miasta istnieje w Europie, wschodnia natomiast w Azji (oprócz Stambułu, wyłącznym miastem przez które przebiega umowna granica Europy oraz Azji jest Magnitogorskpotrzebne źródło). Powierzchnia Stambułu wynosi 1 539 km kwadratowych, zaś cała prowincja: 6 220 km kwadratowych.
Miasto składają się na trzy części: cząstka azjatycka, oraz po stronie europejskiej Półwysep leżący na południe od Złotego Rogu oraz dzielnica Galata z tzw. Nowym Miastem. W części europejskiej leżą instytucje handlowe, zaś cząstka azjatycka ma charakter dzielnicy mieszkaniowej.
Półwysep oraz Złoty Róg w czasach bizantyjskich
Obszar Półwyspu odpowiada położeniu XV-wiecznemu Konstantynopolowi, dzisiaj leżą tu dzielnice Eminönü oraz Fatih. Półwysep otacza od południa Morze Marmara, a od wschodu cieśnina Bosfor. Na Półwyspie leżą największe kościoły, najwspanialsze meczety oraz największe muzea. Na dwóch z siedmiu wzgórz, na których leży Stambuł zbudowano Pałac Topkapı oraz Meczet Sultanahmet. Tu istnieje także Hipodrom, Hagia Sofia. Stare miasto jest otoczone murami miejskimi pochodzącymi z IV oraz V n.e. Posiadają parę części: cząstka nadmorska leży nad Morzem Marmara, lądowa ciągnie się od Yedikule aż do Złotego Rogu.
Na północ od Złotego Rogu leżą historyczne dzielnice Beyoğlu oraz Beşiktaş, z pałacami sułtańskimi, willami: Ortaköy, Bebek położonymi nad brzegiem cieśniny. Na brzegu Bosforu, zarówno po stronie europejskiej jak oraz azjatyckiej, bogaci Stambulczycy budowali luksusowe wille, zwane yalı, służące za letnie rezydencje.
Dystrykty Üsküdar oraz Kadıköy znajdujące się w azjatyckiej części miasta, początkowo były niezależnymi miastami (podobnie jak Beyoğlu po europejskiej stronie).
Klimat
Miasto ma klimat śródziemnomorski z domieszką klimatu kontynentalnego[5]: ciepłe oraz wilgotne lato, zimną, deszczową oraz wielokrotnie śnieżną zimę. Roczna suma opadów wynosi średnio 844 mm[6]. Zimą wielokrotnie są opady śniegu. Od czerwca do sierpnia temperatura wynosi średnio 28 °C. Najcieplejszym miesiącem jest czerwiec, a najchłodniejszym styczeń. Miasto jest wietrzne, średnia prędkość wiatru wynosi 17 km/h. Najwyższą zarejestrowaną w mieście temperaturę 40.5 °C odnotowywano 12 lipca 2000, najniższą zaś, −16.1 °C, 9 lutego 1927.[7]
| Średnia temperatura oraz opady dla Stambułu |
| Miesiąc |
Sty |
Lut |
Mar |
Kwi |
Maj |
Cze |
Lip |
Sie |
Wrz |
Paź |
Lis |
Gru |
Roczna |
| Rekordowo wysokie temperatury [°C] |
18.3 |
24.0 |
26.2 |
32.9 |
33.0 |
40.2 |
40.5 |
38.8 |
33.6 |
34.2 |
27.2 |
21.2 |
40,5 |
| Średnie najwyższe temperatury [°C] |
8.7 |
9.1 |
11.2 |
16.5 |
21.4 |
26.0 |
28.4 |
28.5 |
25.0 |
20.1 |
15.3 |
11.1 |
18,4 |
| Średnie najniższe temperatury [°C] |
2.9 |
2.8 |
3.9 |
7.7 |
12.0 |
16.0 |
18.5 |
18.7 |
15.5 |
12.0 |
8.5 |
5.3 |
10,3 |
| Rekordowo małe temperatury [°C] |
-10.4 |
-16.1 |
-7.0 |
-0.6 |
3.6 |
8.0 |
10.5 |
8.2 |
5.2 |
1.0 |
-4.0 |
-9.4 |
-16,1 |
| Opady [mm] |
98.4 |
80.2 |
69.9 |
45.8 |
36.1 |
34.0 |
38.8 |
47.8 |
61.4 |
96.9 |
110.7 |
123.9 |
843,9 |
| Źródło: Światowa Organizacja Meteorologiczna (ONZ)[8] BBC Weather Centre[9] oraz Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü[6][10] |
Geologia
Stambuł jest usytuowany w pobliżu uskoku północnoanatolijskiego, który biegnie z północnej Anatolii do Morza Marmara. Dwie płyty tektoniczne: Afrykańska oraz Eurazjatycka stykają się tutaj ze sobą. Uskok ten był przyczyną wielu dużych trzęsień ziemi: w 1509 roku trzęsienie ziemi uczyniło tsunami, które przedarło się za mury miejskie, niszcząc ponad 100 meczetów oraz zabijając 10 000 ludzi. W 1894 roku trzęsienie ziemi uczyniło zawalenie się części Krytego Bazaru. Trzęsienie ziemi 17 sierpnia 1999 roku z epicentrum w Izmicie zabiło 18 000 ludzi.
Administracja
Merem Stambułu oraz równocześnie gubernatorem miasta oraz prowincji stambulskiej jest aktualnie Kadir Topbaş. Podział administracyjny miasta stał się ustalony w 1930 roku oraz przetrwał do 2008. 974,97km² miasta istnieje po europejskiej stronie, a 855,95 km² po stronie azjatyckiej (anatolijskiej). W kwietniu 2008 roku do Stambułu było dodane osiem nowych dystryktów[11].
Metropolia jest podzielona na dystrykty oraz miasta. W samym Stambule istnieje dwadzieścia siedem dystryktów, cztery niezależne dystrykty w metropolii (Büyükçekmece, Çatalca, Silivri oraz Şile) oraz jeden nienależący do metropolii (Sultanbeyli).
Dystrykty w Stambule:
- po stronie europejskiej: Avcılar, Küçükçekmece, Bakırköy, Bahçelievler, Bağcılar, Güngören, Esenler, Bayrampaşa, Zeytinburnu, Fatih, Eminönü, Beyoğlu, Beşiktaş, Şişli, Kağıthane, Sarıyer, Gaziosmanpaşa, Eyüp.
- po stronie azjatyckiej: Üsküdar, Beykoz, Kadıköy, Kartal, Pendik, Tuzla, Ümraniye, Adalar, Maltepe[12].
Miasta wchodzące w skład metropolii: Alemdağ, Arnavutköy, Bahçeköy, Bahçeköy z okolicami, Boğazköy, Bolluca, Çavuşbaşı, Çekmeköy, Göktürk, Haracci, Orhanlı, Ömerlı, Samandıra, Sarıgazi, Sultançiftliği, Taşoluk, Yenidoğan
Mer metropolii. Wybierany jest raz na pięć lat.
Rada Municypalna. Rada dyskutuje oraz zatwierdza decyzje dotyczące Metropolii oraz poszczególnych dystryktów. Składa się z 1/2 członków rad dystryktów oraz niższych organów wchodzących w skład Metropolii, oraz ich merów. Radzie przewodniczy mer metropolii. Kadencja trwa 5 lat.
Metropolitalny Komitet Wykonawczy jest organem ustawodawczym oraz wykonawczym oraz doradczym. Jedynym wybieralnym członkiem komitetu jest mer. Komitetowi przewodniczy mer albo osoba przez niego desygnowana. Obowiązki komitetu: kontrola budżetu stworzonego przez mera, sprawy finansowe miasta[13].
Każdy dystrykt ma własnego mera oraz radę której członkowie wybierani są raz na pięć lat. Jedna piąta członków tych rad reprezentuje swój dystrykt w Radzie Municypalnej. Dystrykty posiadają własne budżety oraz dochody.
Ważnymi instytucjami w Metropolii Stambulskiej jest ISKI oraz IETT.
ISKI zarządza wodą pitną w mieście, IETT zarządza systemem komunikacyjnym.
Demografia
W 2008 populacja Stambułu wynosi 12 573 836 osób[14] oraz miasto jest jednym z największych aktualnie w Europie. Liczba mieszkańców nieustannie rośnie wskutek migracji ludności z obszarów wiejskich. Co roku przybywa około 500 000 mieszkańców, dobudowując nowe ulice- około 1000 rocznie[15]
Gęstość zaludnienia wynosi ok. 1 700 mieszkańców na km².
Licząca mniej niż 3 tysiące osób mniejszość grecka zamieszkuje z reguły dzielnicę Fanar.
Komunikacja
Lotniska
W Stambule leżą dwa międzynarodowe lotniska:
Kolej
Stambuł ma dwa główne dworce kolejowe: po stronie europejskiej jest to Dworzec Kolejowy Şirkeci (tu kończą bieg wszystkie pociągi przyjeżdżające z Europy), po azjatyckiej Dworzec Kolejowy Haydarpaşa (obsługujący pociągi odjeżdżające w kierunku wschodnim oraz południowym, w tym na Bliski Wschód).
Komunikacja szynowa w Stambule
Sieć kolejowa pomiędzy europejską a anatolijską stroną miasta jest połączona za pomocą promów kolejowych. Wkrótce będą one zastąpione przez tunel Marmaray pod Bosforem. Tunel Marmara ma także połączyć metro po obu stronach Bosforu. Plan zakończenia robót planuje się na 2013.
W Stambule od 2000 roku działa system metra uruchomiony po europejskiej stronie miasta, aktualnie trwają zaawansowane prace nad rozbudową istniejącego odcinka. Istnieją trzy linie metra. Pierwsza biegnie od Kabataş do Eminönü oraz do Zeytinburnu przez Aksaray, druga z Aksaray do Portu lotniczego Atatürk przez Yenibosna. Trzecia łączy Taksim z 4. Levent poprzez Sisli.
Kolej łączy Kabataş z Taksim.
Tramwaje kursują po ulicy İstilkal pomiędzy Taksim a Tünel. Ulica ta jest poza tym całkowicie zamknięta dla ruchu kołowego. Kolejna linia tramwajowa biegnie od Kabataş do Bağcılar.
Tramwaj na ulicy İstilkal
Kolej podmiejska, zwana Banliyö Treni kursuje od Sirkeci na europejskiej stronie oraz od Haydarpaşa po anatolijskiej stronie miasta.
Żegluga
W Stambule istnieje największy port w Turcji. Stary port na Złotym Rogu służy aktualnie prywatnym statkom, natomiast porty Karaköy oraz Eminönü są używane przez duże statki rejsowe kursujące do portów na Morzu Czarnym oraz Morzu Śródziemnym. Podstawowy port przeładunkowy w Stambule istnieje w dystrykcie Harem w okręgu Üsküdar po azjatyckiej stronie miasta.
Przez Bosfor kursują IDO (İstanbul Deniz Otobüsleri)- tradycyjne białe promy, oraz prywatne Tur Yol. Kursują regularnie, podróż jest o wiele szybsza oraz tańsza niż przedostanie się na drugą stronę Bosforu mostami, stąd są bardzo popularne wśród mieszkańców Stambułu. Podróżować da się także katamaranem zwanym "morskim autobusem" (między portem promowymYenikapı po europejskiej stronie a portem promowym Pendik. Po Bosforze kursują także araba vapuru(między Sirkeci a Haremem) oraz motorówki (Kadıköy-Eminönü-Kadıköy, Beşiktaş-Üsküdar-Beşiktaş, Karaköy-Üsküdar-Karaköy).
Komunikacja drogowa
Prom kursujący po Bosforze
-
- Taksówki.
- Dolmuş. specyficzny dla Turcji sposób podróżowania. Są to zbiorowe taksówki- minibusy albo samochody podróżujące po wyznaczonych trasach. Cena jest zależna od odległości. Nie ma ustalonych przystanków.
- Autobusy. Istnieją dwa rodzaje komunikacji autobusowej: Belediye Otobüsü- komunikacja miejska: autobusy czerwone oraz zielone, oraz Halk Otobüsü, czyli prywatne autobusy koloru pomarańczowego oraz niebieskiego. Płaci się gotówką.
- Drogi E5, E90 oraz autostrada transeuropejska (TEM) to trzy główne połączenia drogowe Europy z Turcją. Sieć autostrad w okolicach Stambułu jest dobrze rozwinięta. Autostrady biegną na wschód do Ankary, oraz na zachód do Edirne. Wokół miasta biegną także dwie drogi szybkiego ruchu.
Brzegi Bosforu łączą dwa mosty:
Za przejazd przez mosty z europejskiej strony na anatolijską pobierane są opłaty.
Złoty Róg spinają aktualnie trzy mosty:
-
- Most Galata (zbudowany w 1836)
- most Atatürka
- most Haliç
Kultura oraz sztuka
Pokój 411 w Hotelu Pera, gdzie Agatha Christie napisała "Morderstwo w Orient Expresie"
Imprezy oraz koncentry dzieją się w wielu miejscach w Stambule, pomiędzy innymi w Hagia Eirene, Rumeli Hisarı, Yedikule, Pałacu Topkapı, Parku Gülhane, także w Centrum Kultury Atatürka (AKM) na placu Taksim czy w Sali Koncentrowej im. Cemala Reşita. W mieście istnieje wiele nocnych klubów, restauracji oraz barów. Rejony w okolicy ulicy Istiklal oraz Nişantaşı są pełne kafejek, restauracji, pubów oraz klubów, a także galerii sztuki, teatrów oraz kin.
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Stambule jest jednym z najważniejszych festiwali w Turcji. Innym znanym jest Biennale w Stambule- impreza artystyczna odbywająca się od 1987, na której wystawiane są dzieła sztuki współczesnej. Muzeum Pera oraz Muzeum Sakıp Sabancı wystawiały dzieła takich artystów jak Picasso, Rodin czy Rembrandt. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Stambule nad Bosforem mieści kolekcję dzieł sztuki współczesnej, wystawiane są dzieła czołówki awangardowych twórców tureckich. Znajdują się tu kino oraz biblioteka. Muzeum Rahmi M. Koça nad Złotym Rogiem jest prywatnym muzeum poświęconym transportowi, przemysłowi oraz komunikacji.
Stambuł stał się opisany przez Orhana Pamuka w książce Stambuł, Wspomnienia oraz miasto[16].
W 1855 roku w Stambule zmarł Adam Mickiewicz.
Media
Pierwsza turecka gazeta była wydrukowana 1 sierpnia 1831. Przeważajaca ilość gazet o zasięgu ogólnokrajowym ma swoją siedzibę w Stambule, z równoległymi wydaniami w Ankarze oraz Izmirze.
- Główne dzienniki: Hürriyet, Milliyet, Sabah, Radikal, Cumhuriyet, Zaman, Türkiye, Akşam, Bugün, Star, Dünya, Tercüman, Güneş, Vatan, Posta, Takvim, Vakit, Yeni Şafak, Fanatik oraz Turkish Daily News
- Stacje radiowe oraz telewizyjne: CNBC-e, CNN Türk, MTV Türkiye, Fox Türkiye, Fox Sports Türkiye, NTV, Kanal D, ATV, Show TV, Star TV, Cine5, SKY Türk, TGRT Haber, Kanal 7, Kanal Türk, Flash TV.
Religia w Stambule
W Stambule istnieje 2691 czynnych meczetów, 123 czynnych kościołów, 26 czynnych synagog. 109 cmentarzy muzułmańskich oraz 57 niemuzułmańskich. Mniejszości religijne obejmują: wyznawców Kościoła Prawosławnego (Stambuł jest siedzibą prawosławnych patriarchów Konstantynopola; katedra patriarsza mieści się w dzielnicy Fener), Kościoła Ormiańskiego, Kościoła katolickiego oraz Żydów sefardyjskich.
Ormianie zamieszkują z reguły Kumkapı w dystrykcie Eminönü. W dzielnicy Balat w dystrykcie Fatih mieszka wielu Żydów, w dzielnicy Fener Grecy, a w Nişantaşı oraz Beyoğlu lewantyńczycy.
Miecz Mahometa. Pałac Topkapı
Islam
Pierwszy meczet w Stambule stał się wybudowany w Kadıköy po azjatyckiej stronie miasta, która była zdobyta przez Państwo Osmańskie w 1353. Pierwszym meczetem po europejskiej stronie był meczet wybudowany w Rumeli Hisarı w 1452. Pierwszym dużym meczetem wybudowanym już za panowania Turków mieście był Meczet Sultan Eyüp wybudowany w 1458, natomiast pierwszym meczetem w Stambule był Meczet Fatih (1470), wybudowany na miejscu ważnego bizantyjskiego Kościoła Świętych Apostołów.
Stambuł był siedzibą Kalifatu w latach 1517–1924. W Pałacu Topkapı oraz Meczecie Eyüp Sułtan leżą przedmioty należące do Mahometa oraz pierwszych Kalifów. Sułtan dzierżył klucze do Mekki.
Chrześcijaństwo
Siedzibą Patriarchy Konstantynopola jest dystrykt Fener. W Stambule ma swoją siedzibę także Apostolski Kościół Ormiański oraz Naczelny Rabin Turcji. Po zdobyciu Konstantynopola sułtan Mehmed II ustanowił system Milletów, zgodnie z którymi ludność na terenie Konstantynopola oraz całego Imperium była podporządkowana do grup wedle przynależności religijnej a nie etnicznej. I tak Mehmed II założył w 1461 nie istniejący wcześniej Ormiański Patriarchat Konstantynopola. W epoce Bizancjum, Kościół Ormiański był uważany za herezję oraz nie pozwalano Ormianom posiadać swojego kościoła wewnątrz murów miejskich. Kilku ormiańskich świętych, takich jak Święty Nerses, było wygnanych oraz uwięzionych na Adalar w pobliżu Konstantynopola na Morzu Marmara.
Bazylika św Jerzego – siedziba Patriarchy Konstantynopola
W momencie wprowadzenia systemu milletów wiele spraw wewnątrz społeczności przeszło pod zarząd zwierzchników religijnych danych społeczności: Patriarchy Konstantynopola dla wyznawców prawosławia, Ormiańskiego patriarchy Konstantynopola dla Ormian (oraz przejściowo dla chrześcijan syryjskich), oraz Naczelnego Rabina dla Żydów.
Od końca XIX w. liczebność mniejszości ormiańskiej oraz greckiej w Stambule zmniejszała się. W 1923 doszło do wymiany ludności pomiędzy Grecją a Turcją. Jednakże Greckim mieszkańcom Stambułu oraz wysp Imbros oraz Tenedos pozwolono pozostać w swoich domach w zamian za co w greckiej Tracji Wschodniej mogła pozostać miejscowa społeczność turecka. Pomimo tego w latach '30 XX w. wprowadzono dyskryminujące ustawodawstwo, które zabraniało Grekom wykonywania około 30 zawodów od krawca czy cieśli po zawody medyczne oraz prawnicze. W 1942 wprowadzono dodatkowe podatki dochodowe, które miały służyć zebraniu funduszy na obronę kraju w razie ewentualnego przystąpienia Turcji do drugiej wojny światowej. Szczególnie boleśnie dotknęły one ludność niemuzułmańską (chrześcijan, Żydów), wciąż kontrolującą znaczną cząstka tureckiej gospodarki. Dodatkowo w 1955 Pogrom Stambulski uczynił dalszą, liczną emigrację Greków. W 1964 roku wszyscy Grecy nieposiadający tureckiego obywatelstwa (było to około 100 000) zostali deportowani.
Aktualnie przeważajaca ilość Greków oraz Ormian w Turcji oraz Lewantyńczyków zamieszkuje okolice Stambułu. Znajduje się tu także pewna liczba Niemców Bosforskich. W okolicach Stambułu leżą osiedla zamieszkane przez ludność obcego pochodzenia. Nabardziej znane to:Arnavutköy (wioska albańska), Polonezköy (polska wioska) oraz Yeni Bosna (Nowa Bośnia).
Na początku XX w. w Stambule znajdowało się ponad 40 000 katolików pochodzenia włoskiego (potomkowie kupców z Genui oraz Wenecji osiadłych tu w czasach Bizancjum oraz Imperium osmańskiego oraz włoskich robotników przybyłych tu w XIX w.). W Stambule przebywał Giuseppe Garibaldi oraz Giuseppe Mazzini. Wpływy włoskie widać w Stambule w architekturze dzielnic Galata, Beyoğlu oraz Nişantaşı.
Judaizm
Żydzi sefardyjscy zamieszkiwali miasto od ponad 500 lat. Wraz z Arabami uciekli z Półwyspu Iberyjskiego w 1492 przed hiszpańską inkwizycją, która zmuszała ich do przejścia na chrześcijaństwo. Sułtan osmański Bajazyd II wysłał do Hiszpanii flotę pod dowództwem Kemala Reisa, by ocalić torturowanych oraz zabijanych Arabów oraz Żydów. Ponad 200 000 hiszpańskich Żydów uciekło do Tangeru, Algierii, Genui oraz Marsylii, a następnie do Salonik oraz Stambułu. Sułtan nadał obywatelstwo osmańskie ponad 93 000 sefardyjskim Żydom. Kolejna duża grupa Sefardyjczyków przybyła z południowej Italii, która była wówczas pod kontrolą Hiszpanii. Synagoga Włoska w Stambule w dzielnicy Galata była wybudowana właśnie przez potomków włoskich Żydów. Pierwsza maszyna drukarska w Stambule była utworzona przez sefardyjskiego Żyda w 1493. Żydowska rodzina Camondo była znaną rodziną bankierską. Znane 'Schody Camondo' na Bankalar Caddesi, to przykład secesji zostały wybudowane przez bankiera Salomona Camondo. Znajdują się one w Karaköy (Galata). Aktualnie ponad 20 000 Żydów sefardyjskich mieszka w Stambule.
Mieszka tu od XIX w. także mniejsza liczebnie grupa Żydów aszkenazyjskich. Synagoga austriacka (Avusturya Sinagogu, Aşkenaz Sinagogu) jest jedna z najbardziej znanych synagog w mieście.
Wnętrze Synagogi Austriackiej
W latach 30. oraz 40. XX w. do Stambułu napłynęła druga fala Aszkenazyjczyków z centralnej oraz wschodniej Europy.
Aktualnie w Stambule istnieje ponad 26 aktywnych synagog. Najważniejsze z nich to Synagoga Neve Shalom założona w 1951 roku, w dzielnicy Beyoğlu. Naczelnym Rabinem Stambułu jest aktualnie Ishak Haleva.
Po ustanowieniu niepodległego Izraela w 1948 wielu Żydów wyjechało do Izraela, przyczyniając się równocześnie do ustanowienia silnych relacji pomiędzy oboma krajami. Dawid Ben Gurion, Icchak Ben-Zwi oraz Mosze Szarett studiowali w szkołach stambulskich takich jak liceum Galatasaray czy Uniwersytet Stambulski.
Zabytki oraz muzea
Pomimo zniszczeń miasto obfituje w wiele cennych zabytków z okresów bizantyjskiego oraz osmańskiego.
- Muzea:
- Hagia Sofia z VI wieku, Kościół Mądrości Bożej przerobiony za czasów tureckich na meczet, a od 1935 na muzeum. Czwarty co do wielkości kościół świata, z tak olbrzymią zamkniętą przestrzenią.
- Muzeum Mozaiki. Zbiory z IV oraz VI w. Muzeum zajmuje pomieszczenia oraz dziedzińce starego pałacu bizantyjskiego.
- Muzeum Sztuki Tureckiej oraz Islamskiej w Stambule. Jest to były pałac Ibrahima Paszy. Muzeum mieści się w nim od 1983 roku. Znajdują się tu rękopisy z VIII-XIX wieku, dzieła sztuki z kamienia, ceramiki, drewna oraz metalu, ręcznie tkane dywany tureckie. W 1984 roku muzeum zdobyło nagrodę Rady Europy, a w 1985 UNESCO[17]
- Muzeum Archeologiczne w Stambule. Kompleks składa się z Muzeum Starożytnego Wschodu, Pawilonu fajansowego oraz Muzeum Dzieł Starożytnych.
- Muzeum Morskie w budynku Urzędu Finansowego w dzielnicy Beşiktaş. Zawiera eksponaty pochodzące z osmańskiej floty wojennej, modele okrętów, działa, mapy mórz oraz mundury.
- Muzeum Adama Mickiewicza. Mieści się w domu, w którym mieszkał oraz zmarł w 1855 roku Adam Mickiewicz[18].
- Muzeum Pera. Założone w 2005. Zbiór sztuki orientalnej. Wcześniej był tu hotel, w którym zatrzymała się Agatha Christie. Tu napisała "Morderstwo w Orient Expressie"[19].
- Meczety:
- Meczet Dolmabahçe (Dolmabahçe Camii). Wybudowany przez słynnego ormiańskiego architekta Nikoğosa Baylana, dla matki sułtana Abdulmecida. Meczet powstał w 1852–1853 oraz widać w nim wpływy baroku oraz renesansu.
- Błękitny Meczet (Sultan Ahmet Camii) zbudowany 1609–1616. Największy oraz najbardziej wystawny meczet miasta.
- Meczet Sulejmana (Süleymaniye Camii) zbudowany 1550–1557. Budową tego meczetu dowodził wybitny budowniczy epoki osmańskiej- Sinan. Budowla oparta jest na specjalnym fundamencie, złożonym z podobnych do cystern konstrukcji wypełnionych wodą. Z tego powodu meczet ten jest uważany ze najbardziej odporny na trzęsienia ziemi budynek. Meczet spoczywa trzecim z siedmiu stambulskich wzgórz. Leży w dzielnicy zamieszkiwanej w czasie Imperium przez niemuzułmanów.
- Meczet Sultan Eyüp. Jedno z najważniejszych miejsc w Stambule dla muzułmanów. Naprzeciwko meczetu istnieje mauzoleum w którym pochowano przyjaciela Mahometa- Eyüpa el Ensari. Gdy Turcy oblegali Konstantynopol w 1453 roku odnaleziono jego grób.
- Nowy Meczet (Yeni Camii) z XVI-XVII wieku. Budowano go 66 lat. ** Meczet Nuruosmaniye. Zbudowany w XVI wieku. Usytuowany jest u wejścia na Kryty Bazar. W jego projekcie, po raz pierwszy zastosowano europejski Barok.
- Meczet Beyazit. Jego charakterystyczną cechą jest plan poziomy w kształcie odwróconej litery "T". Jest to pierwszy przykład klasycznej osmańskiej architektury meczetów. Obok meczetu istnieje Wieża Beyazita wybudowana w 1828 roku. Wypatrywano z niej pożarów. Na szczyt prowadzi 180 stopni, cztery piętra nazwano Straż, Sygnał, Kosz oraz Sztandar.
- Meczet Rüstema Paszy. Zbudowany przez Sinana w 1561 roku. dla zięcia Sulejmana Wspaniałego.
- Meczet Fatih. Pierwszy duży, sułtański meczet, wybudowany na miejscu ważnego bizantyjskiego Kościoła Świętych Apostołów, który po podboju miasta służył jako katedra Prawosławnego Patriarchy Konstantynopola. Do czasu powstania Meczetu Sulejmana był to największy meczet miasta. Kompleks Fatih jest uważany za pierwszy uniwersytet postawiony przez sułtanów w Stambule. Zawiera w sobie on rozliczne medresy, biblioteki, szkoły podstawowe, kuchnie dla ubogich, zajazd dla derwiszy, szpital, łaźnie.
- Meczet Ortaköy. Wybudowany przez Nikoğosa Balyna w latach 1854–1855. Miejsce modlitw dynastii rządzącej.
- Kościoły:
- Kościół św. Jana Chrzciciela – Element dawnego Klasztoru Studios (V wiek) (pozostałości)
- Kościół Pokoju (św. Ireny) (VI wiek)
- Kościół św. Sergiusza oraz Bachusa (VI wiek)
- Kościół Świętego Stefana (Kościół Bułgarski) odlany z żelaza oraz zmontowany na miejscu w 1896
- Kościół Teodozji (VIII-IX wiek) Kościół stał się zbudowany za panowania cesarza Bazylego I pod koniec IX wieku. Pochowano tam, pomiędzy innymi, cztery córki cesarza. Patronka tej świątyni – Teodozja była zakonnicą, którą stracono w VIII wieku, w okresie ikonoklazmu. 19 stycznia 729 roku cesarz Leon III rozkazał usunąć posąg Chrystusa stojący nad główną bramą do wielkiego pałacu cesarskiego. Gdy jeden z żołnierzy wypełniał ten rozkaz, w okolicy zgromadziła się grupa kobiet chcących mu w tym przeszkodzić. Teodozja zrzuciła go z drabiny, w wyniku czego żołnierz zginął. Za ten czyn była ona schwytana oraz stracona. Wraz z końcem epoki ikonoklazmu Teodozję uznano za świętą oraz męczennicę.
- Kościół św. Marii od Mongołów (VII-XIII wiek) Jest to jedyny[20] prawosławny kościół dawnego Konstantynopola, który wcale nie był zamieniony w meczet. Kościół powstał w VII wieku z fundacji cesarzówny Soparty, córki cesarza Maurycjusza. Kościół był pierwotnie elementem prawosławnego klasztoru. Po zajęciu miasta przez Krzyżowców klasztor stał się rozwiązany, a kościół popadł w ruinę. Odbudowano go wkrótce po odzyskaniu miasta, za panowania cesarza Michała VIII Paleologa. Jednakże gruntowną odbudowę, tak kościoła jak oraz klasztoru, podjęła, w 1288, nieślubna córka cesarza, która powróciła wtedy do miasta po śmierci swojego męża, mongolskiego chana Abaku. Stąd też pochodzi obecna nazwa kościoła. 29 maja 1453 okolice kościoła były terenem zaciekłych walk obrońców miasta z Turkami. Z tego powodu kościół nazywany był przez Turków "Krwawym" (Kanlı Kilise).
- Kościół Chrystusa Wszechwidzącego (tur. Eski Imaret Camii) Kościół powstał w XI wieku z fundacji Anny Dalasseny, matki cesarza Aleksego I Komnena. W kościele tym Anna spędziła ostatnie chwile swojego życia jako mniszka. W czasach Cesarstwa Łacińskiego, kościół służył Katolikom, a w klasztorze zamieszkali Benedyktyni.
- Kościół Pammakaristos (Meczet Fethiye). Zbudowany w XII wieku, przez Jana Komnena. W 1591 zmieniony na meczet. Dzisiaj meczet oraz muzeum. Jest obok Kościoła Chora oraz Hagia Sophia najładniejszym kościołem bizantyjskim, ozdobionym mozaikami typowymi dla Renesansu bizantyjskiego. Siedziba Prawosławnego Patriarchy Konstantynopola w latach 1461–1586.
- Kościół Myrelaion (z gr. miejsce mirry) tur. Bodrum Camii. Budynek, wzniesiony w X wieku przez cesarza Romana I Lekapena, miał być nowym miejscem cesarskiego pochówku. Kościół wybudowano obok nowo wzniesionego pałacu, który powstał na szczycie ogromnej, pochodzącej z V wieku, rzymskiej rotundy. Swymi rozmiarami ustępowała ona zaledwie Rzymskiemu Panteonowi. W późniejszym okresie cesarz zamienił pałac na klasztor. Po śmierci stał się on, zgodnie ze swym życzeniem, pochowany w nowym kościele obok swojej żony oraz najstarszego syna.
- Kościół św. Zbawiciela (na Chorze). Pierwszy kościół powstał w IV wieku za murami miejskimi, dlatego nazywano go Kościołem za Murami, czyli Chora. Obecny kościół pochodzi z XI wieku. Jest on uważany za jeden z najpiękniejszych przykładów kościołów greckich w mieście. W XVI wieku stał się on zamieniony w meczet (obecnie muzeum). W przeciwieństwie do większości kościołów zamienionych na świątynie muzułmańskie, w dużej części ocalały tu wspaniałe freski oraz mozaiki.
- Klasztor Chrystusa Pantokratora (Meczet Zeyrek). Zespół budynków klasztornych wybudowanych w XII wieku przez słynnego ówczesnego mistrza Nikifora.
Wieża Zegarowa Dolmabahçe
Kolumna Wężowa. W tle Obelisk Totmesa III
- Pomniki oraz obeliski:
- Obelisk Teodozjusza znany także jako Obelisk Egipski. Najstarsze dzieło sztuki na Hipodromie oraz w Stambule. Pochodzi z XV p.n.e. Faraon Totmes II kazał go wybudować na pamiątkę swojego zwycięstwa w Mezopotamii. Na rozkaz cesarza Teodozjusza I przywieziono go w 390 roku z Karnaku. Wykonany z różowego granitu asuańskiego. Na szczycie przedstawiono faraona z bogiem Amonem. Pod obeliskiem istnieje cokół z 389 roku.
- Obelisk Konstantyna VII Porfirogenety (Ormetaş).
- Kolumna Wężowa (Yılanlı Sültun) ze świątyni Apollina w Delfach. Kolumna symbolizuje zwycięstwo Greków nad Persami w bitwie pod Platejami. Kolumna odlana jest z brązu.
- Kolumna Konstantyna (tur.: Çemberlitaş – Kolumna z pierścieniem) – kolumna Konstantyna I Wielkiego. W czasach Bizancjum znajdowała się na Forum Constantinum. Kolumnę wybudował w IV wieku cesarz Konstantyn I Wielki oraz to jego posąg znajdował się na szczycie kolumny. Jej obecna wysokość do 37 metrów. By poprawić jej stabilność, opasano ją metalowymi pierścieniami. Zgodnie z legendą, w jej podstawę wbudowano fragmenty Świętego Krzyża oraz laski Mojżesza, którą otworzył on wody Morza Czerwonego, przywiezione do Stambułu przez Konstantyna[21].
- Inne ciekawe miejsca:
- Kryty Bazar (Kapalıçarşı). W czasach Bizantyjskich był tu targ, Turcy po zdobyciu Konstantynopola zbudowali tutaj halę dla jubilerów oraz antykwariuszy. W następnych latach Bazar rozrastał się. Po każdym trzęsieniu ziemi oraz pożarze Bazar odnawiano oraz rozbudowywano. Zajmuje on powierzchnię 3) hektarów, na 80 uliczek, około 3 500 sklepików. Było to także centrum finansowe oraz ekonomiczne Imperium. Zawierano tu transakcje bankowe oraz giełdowe. Do połowy XIX wieku było to centrum handlu niewolnikami.
- Bazar Egipski. Położony na nabrzeżu Eminönü, przy wjeździe na Most Galata. Nazwa była nadana w czasach Imperium, kiedy to na tym bazarze handlowano przyprawami z Egiptu. Zbudowany w 1660.
- Hipodrom (At Meydanı). Na hipodromie istnieje Obelisk Teodozjusza I, Obelisk Konstantyna VII oraz Kolumna Wężowa. W 1898 roku wybudowano tutaj Fontannę niemiecką – dar cesarza Wilhelma. Cesarz ufundował także system kanałów sprowadzających do niej wodę z Lasów Belgradzkich.
- podziemne cysterny na wodę: (Cysterna Filoksenosa, Cysterna Teodozjusza oraz Cysterna bazyliki – Yerebatan Sarnıcı). Cysterna bazyliki to największa z sześćdziesięciu cystern stworzonych w Stambule w czasach bizantyjskich. Do podtrzymania stropu użyto kolumn z wielu rzymskich budowli. 366 kolumn podpiera sklepienie, sprawiając wrażenie lasu kolumn. Jako podstawy do dwóch kolumn użyto płaskorzeźb głowy meduzy.
- Akwedukt Walensa (Bozdoğan Kemeri). Zbudowany w 375 na rozkaz cesarza Walensa. Z Lasów Belgradzkich sprowadzał wodę do miasta. Akwedukt biegnie na wysokości 64 m n.p.m. oraz osiąga miejscami wysokość 20 metrów.
- Yedikule (Forteca Siedmiu Wież). Jeszcze przed wzniesieniem murów miejskich cesarz Teodozjusz I Wielki kazał tu zbudować łuk triumfalny, który następnie stał się włączony do murów budowanych w 413–439. Wieżę przy bramie obłożono marmurem, zaś wrota złotem. Marmurowe wieże ozdabiały posągi z brązu oraz złota. Powstała w ten sposób Złota Brama, była przeznaczona jedynie dla cesarza. U schyłku Bizancjum bramę zamurowano. W latach 1457–1458 Mehmet Zdobywca wybudował tutaj kolejne wieże obronne oraz uczynił z tego miejsca skarbiec (przeniesiony za Murata III do pałacu. Wieża do 1831 roku była więzieniem. Z Yedikule rozciąga się wspaniały widok na Morze Marmara.
- Rumeli Hisarı. Twierdza nad brzegiem Bosforu, zbudowana przez Mehmeda II. W środku istnieje muzeum dział.
- Anadolu Hisarı- Twierdza Anatolijska. Leży naprzeciwko Rumeli Hisarı. Zbudowana w 1393 podczas oblężenia Stambułu przez Turków. W jej sąsiedztwie leżą rozliczne historyczne wille, budowane w XVII oraz XIX wieku.
- Wieża Leandra (Kızkulesi). Wieża na Bosforze. Aktualnie restauracja oraz kawiarnia.
- Wieża Galata. O wysokości 61 metrów. Wieża stała w tym miejscu już w V wieku. Aktualna forma pochodzi z 1348 roku. Zbudowana przez Genueńczyków jako cząstka muru obronnego. W czasach osmańskich było to więzienie, magazyn, latarnia morska, strażnica.
- Mury lądowe. Zbudowane w V wieku, posiadają długość około 6 km. Konstrukcję wzmacnia 96 wież. Przed murami wykopano rów o głębokości 10 metrów oraz szerokości 20 metrów. Za nim leżą w odległości 10 metrów od siebie podwójne mury. Z Yedikule da się dostrzec ruiny wielu bram, pomiędzy innymi: Bramy Belgradzkiej, Silivri, Tańczących Derwiszy, Topkapı, Edirnekapı.
- Tünel. Naprzeciwko Mostu Galata istnieje krótka linia tramwajowa (570 metrów) z tunelem, łącząca dzielnicę Galata z Beyoğlu. Wybudowano ją w latach 1871–1876. Projekt jest autorstwa francuskiego inżyniera Gavanda. Jest to trzecia podziemna kolej świata oraz najkrótsza.
- Plac Taksim. Najruchliwsze miejsce miasta. Leży pomiędzy centrami handlowymi oraz biurowymi. Nazwa pochodzi od rozdzielni wody pitnej (z 1733) na nim stojącej. Na środku placu istnieje Pomnik Rewolucji - Wojny Wyzwoleńczej oraz powstania Republiki.
- Polonezköy. Polska wioska w pobliżu Stambułu. Założona w XIX w.
Sprawdź też
Przypisy
- ↑ Daria Pawęda: Stambuł - dawniej oraz dziś
- ↑ Lars Lönnroth, Njáls Saga: A Critical Introduction, University of California Press, Berkeley 1976, s. 57.
- ↑ Oficjalną zmianę nazwy miasta, z dniem 28 marca 1930 odnotowują m.in. historyczne tytuły prasy brytyjskiej, a także kalendarze historyczne
- ↑ Praca zbiorowa pod redakcja Aleksandra Krawczuka, 2005, Wielka Historia Świata Tom 3 Świat okresu cywilizacji klasycznych, str. 51, Oficyna Wydawnicza FOGRA, ISBN 83-85719-84-9.
- ↑ Governorship of Istanbul - Climate of Istanbul
- ↑ 6,0 6,1 Yıllık Toplam Yağış Verileri - İstanbul (Data of the total annual precipitacion of Istanbul)
- ↑ Extreme Temperature Records Worldwide - Istanbul
- ↑ Worldweather - Istanbul
- ↑ BBC Weather Centre - Istanbul
- ↑ Szablon:Cite web
- ↑ Districts of Istanbul - Turkey
- ↑ İstanbul Büyükşehir Belediyesi
- ↑ İstanbul Büyükşehir Belediyesi
- ↑ TÜIK / ADNKS - Il Nüfuslari
- ↑ s.5, Stambuł, Rehber Basım Yayın DAğıtım Reklamcılık ve Tic, Istanbul 2002
- ↑ Orhan Pamuk, przeł. Anna Polat: Stambuł. Wspomnienia oraz miasto. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2008, s. 478. ISBN 978-83-08-04175-8.
- ↑ s.47, Stambuł, Rehber Basım Yayın DAğıtım Reklamcılık ve Tic, Istanbul 2002.
- ↑ Muzeum Adama Mickiewicza
- ↑ nullwww.famoushotels.org/article/476
- ↑ Stephen O'Shea: Morze Wiary - islam oraz chrześcijaństwo w świecie śródziemnomorskim doby średniowiecza. Wyd. I. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS, 2009, s. 287. ISBN 978-83-7510-087-7.
- ↑ s.79, Stambuł, Rehber Basım Yayın DAğıtım Reklamcılık ve Tic, Istanbul 2002.
