Ten artykuł dotyczy prezydenta RP. Sprawdź też: inne osoby o tym imieniu oraz nazwisku.

Stanisław Wojciechowski
Data oraz miejsce urodzenia	15 marca 1869 Kalisz
Data oraz miejsce śmierci	9 kwietnia 1953 Gołąbki
2. prezydent Rzeczypospolitej Polskiej
Okres urzędowania	od 20 grudnia 1922 do 15 maja 1926
Pierwsza dama	Maria Wojciechowska
Poprzednik	Gabriel Narutowicz
Następca	Ignacy Mościcki
Minister spraw wewnętrznych
Okres urzędowania	od 16 stycznia 1919 do 9 czerwca 1920
Poprzednik	Stanisław Thugutt
Następca	Józef Kuczyński
Odznaczenia
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Stanisław Wojciechowski (ur. 15 marca 1869 w Kaliszu, zm. 9 kwietnia 1953 w Gołąbkach) – polski polityk oraz działacz spółdzielczy, drugi prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.

Oryginalnie w Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, później związany z ruchem robotniczym – od 1891 w Zjednoczeniu Robotniczym, od 1892 w Polskiej Partii Socjalistycznej, później na emigracji (w Szwajcarii, Francji oraz Wielkiej Brytanii), w Związku Zagranicznych Socjalistów Polskich. Po powrocie do kraju zaangażował się w ruch spółdzielczy. Był autorem wielu publikacji poświęconych tej tematyce, członkiem towarzystwa Kooperatystów w Warszawie, dyrektorem Związku Towarzystw Spożywczych (1911–1915).

Podczas I wojny światowej członek Komitetu Narodowego Polskiego, stał też na czele Polskiego Zjednoczenia Międzypartyjnego w Moskwie.

Od 16 stycznia 1919 do 9 czerwca 1920 był ministrem spraw wewnętrznych. Od 1921 w PSL „Piast”. Wybrany przez Zgromadzenie Narodowe na stanowisko prezydenta RP 20 grudnia 1922. Urząd ten sprawował od 22 grudnia 1922 do 15 maja 1926^[1], kiedy to w wyniku przewrotu majowego, zrezygnował z pełnionego stanowiska. Zakończył wówczas aktywną działalność polityczną, skupiając się na pracy naukowej.

Wczesne lata

Jego rodzina była niezamożna, jednak szczyciła się szlachectwem pochodzącym z XV wieku^[2]. Był synem Feliksa Wojciechowskiego (ur. 1825 w Radziejowie, zm. 1881 w Kaliszu), uczestnika powstania styczniowego, a później urzędnika w Warszawie oraz jego drugiej żony, poślubionej w 1866 Florentyny Vorhoff (ur. 1833 w Kaliszu, zm. 1910) c. Karola Vorhoffa, urzędnika w rządzie gubernialnym Kaliskim^[3]). Po ślubie zamieszkał w Kaliszu, gdzie stał się strażnikiem więzienia na Tyńcu^[4].

Tekst aktu chrztu Wojciechowskiego brzmiał:

Miało miejsce w Kaliszu 16 kwietnia (28 kwietnia wg kalendarza prawosławnego) 1869 r. o piątej godzinie po południu przybył Feliks Wojciechowski, dozorca więzienia w Kaliszu ze wsi Tyniec w wieku 44 lat w obecności Józefa Tyszkowskiego, stróża więzienia we wsi Tyniec w wieku 53 lat oraz przedstawił nam noworodka rodzaju męskiego zawiadamiając, że urodził się 15 marca br. o piątej godzinie rano z jego prawowitej żony Florentyny z domu Vorhof w wieku 36 lat. Ten noworodek na chrzcie św., który miał miejsce tego samego dnia, otrzymał imię Stanisław, a rodzicami chrzestnymi byli Ferdynand Nitsche oraz Henrietta Fuks. Niniejszy akt stał się opóźniony z powodu choroby oświadczającego, stał się ponadto przeczytany świadkom, podpisany przez nas oraz oświadczającego, albowiem świadkowie byli niepiśmienni[5].

W 1888 ukończył Męskie Gimnazjum Klasyczne w Kaliszu oraz rozpoczął studia na Wydziale Fizyko-Matematycznym Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego.

Działalność polityczna oraz społeczna

Na studiach rozpoczął działalność polityczną. Był członkiem tajnych antyrosyjskich organizacji niepodległościowych, aktywistą tworzącym związki zawodowe, a także członkiem Centralizacji Związku Młodzieży Polskiej „Zet” (od 1890). W 1891, za udział w jednej z demonstracji niepodległościowych, trafił na pewien czas do więzienia^[4].

Polska Partia Socjalistyczna

Nieco później związał się z ruchem robotniczym. Od 1891 był członkiem Zjednoczenia Robotniczego. Był uczestnikiem zjazdu założycielskiego Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) w Paryżu w 1892 oraz I zjazdu tej partii w Wilnie w 1893, podczas którego poznał Józefa Piłsudskiego.

Prowadził działalność oświatową wśród robotników. Był jednym z założycieli tzw. kasy oporu wśród budowlańców, tkaczy oraz piwowarów. Współorganizował obchody 1 maja w 1892^[4].

W maju 1892 stał się dwukrotnie aresztowany przez władze carskie. W obawie o bezpieczeństwo innych członków organizacji, zdecydował się na emigrację. Od 1892 do 1906 przebywał za granicą, początkowo w Szwajcarii (w Zurychu), a później we Francji (w Paryżu). Tam zajął się m.in. zecerstwem, co stało się jego podstawowym źródłem dochodu. Przydało się także w późniejszej działalności konspiracyjnej (mieszkał przy rue Scription 6, a pracował przy rue du Four 3^[6]). Podczas pobytu we Francji, wszedł w skład Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich, zajmując miejsce w zarządzie organizacji^[2].

12 stycznia 1893 stał się wydalony z Francji na mocy decyzji administracyjnej, jako szczególnie niebezpieczny działacz polityczny^[7]. Udał się do Boulogne-sur-Mer, a potem do Wielkiej Brytanii, gdzie pracował jako drukarz^[8]. W czerwcu 1893 r. zarząd Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich zadecydował o wysłaniu do Królestwa Polskiego Wojciechowskiego, który miał poprawić sytuację PPS, przechodzącej kryzys oraz cierpiącej ze względu na niedobór spójności wewnętrznej. Jak pisał Piotr Wróbel, w tym okresie Wojciechowski

Stał się super-agentem: gasił spory oraz utrzymywał kontakty pomiędzy komitetami robotniczymi, przejeżdżając czasem do 5 tysięcy kilometrów miesięcznie. Uczestniczył w zjazdach PPS, przerzucał do kraju maszyny drukarskie oraz broń, drukował w podziemiu „bibułę”, dziesiątki razy zmieniał miejsce zamieszkania oraz przekraczał granicę[2].

W działalności tej ściśle współpracował z Józefem Piłsudskim, z którym m.in. redagował socjalistyczną gazetę „Robotnik”. W trakcie swej działalności w PPS, polegającej m.in. na gromadzeniu broni, utrzymywał także kontakty z prawicową Ligą Narodową (wykorzystując w ten sposób dawne znajomości z „Zetu”)^[9].

W 1899 Wojciechowski ożenił się z Marią Kiersnowską, pochodzącą z drobnej rodziny szlacheckiej zamieszkałej pod Giedrojciami. Zaraz po ślubie wyjechał wraz z żoną do Londynu, gdzie urodziły się ich dzieci^[2]. Tam poznał m.in. Piotra Kropotkina. W tym czasie kilkakrotnie przyjeżdżał do Polski, gdzie wciąż prowadził działalność konspiracyjną – m.in. w Wilnie założył tajną drukarnię „Robotnika”, prowadził akcje propagandowe wśród robotników Zagłębia Dąbrowskiego, jak także tę z okazji setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza^[4].

W 1905 wycofał się z działalności partyjnej, bowiem w PPS podczas warszawskiego zjazdu tymczasową przewagę uzyskała frakcja antyniepodległościowa tzw. „młodych”. Wobec takiego rozwoju wypadków, Wojciechowski nie wszedł w skład władz partyjnych oraz (w przeciwieństwie do Piłsudskiego) nie zaangażował się w budowanie PPS – Frakcji Rewolucyjnej.

Działalność spółdzielcza

Amnestia ogłoszona w następstwie rewolucji 1905 roku umożliwiła legalny powrót kraju, gdzie wrócił z rodziną w styczniu 1906. Oryginalnie próbował zakładać związki zawodowe. Jednak wkrótce zauważył, że organizacje te szybko zostają zdominowane przez zróżnicowane partie polityczne, co przyjmował z niezadowoleniem. Wobec tego zaczął działać w Towarzystwie Kooperatystów w Warszawie założonym przez Edwarda Abramowskiego. Będąc w zarządzie tej organizacji, zajął się działalnością prasy, banku, kółek rolniczych, sklepów robotniczych itd. podległych Towarzystwu. Był także redaktorem czasopisma spółdzielczego „Społem” (w jego mieszkaniu mieściła się redakcja tygodnika). Funkcję tę sprawował od 1906 do 1915. W tym czasie w wydawnictwie Gebethnera oraz Wolffa opublikował książkę pt. Ruch spółdzielczy oraz rozwój jego w Anglii (która była częścią tzw. Biblioteczki Społem). W 1908 był organizatorem pierwszego zjazdu organizacji ruchu spółdzielczego spożywców. Od 1911 do 1915 zajmował stanowisko dyrektora Związku Towarzystw Spożywczych (zrzeszającego w 1913 ok. 40 tys. członków). Organizacja posiadała własne hurtownie, Dom Społem oraz ośrodek edukacyjny w Ołtarzewie^[4]. W 1913, podczas uroczystości otwarcia spółdzielczej hurtowni na warszawskim Mokotowie, Wojciechowski powiedział:

Gdy na zjazdach mówimy, że nasz Związek ma się stać największym domem handlowym w Polsce, to nie o największy obrót towarowy tylko chodzi, ale o objęcie we wspólnej realnej pracy (...) jak największej liczby ludzi. (...) Mamy wśród siebie ludzi wielorakich warstw oraz partii (...) – oraz to jest nasz największy triumf. Polacy jednak potrafią oraz umieją pracować społem![4]

Po wybuchu I wojny światowej, w 1915 wraz z Centralnym Komitetem Obywatelskim ewakuował się do Rosji. W przeciwieństwie do Piłsudskiego, był zdania, że w trakcie tego konfliktu zbrojnego Polacy powinni związać się z siłami koalicji. Podczas wojny prowadził działalność w Komitecie Narodowym Polskim. Po rewolucji lutowej, w 1917 stanął na czele Rady Polskiej Zjednoczenia Międzypartyjnego w Moskwie. Opowiadał się za tworzeniem polskich oddziałów wojskowych w Rosji. W swej aktywności politycznej starał się godzić środowiska polskich narodowych demokratów oraz socjalistów^[9].

Po rewolucji październikowej podjął wraz z żoną decyzję o powrocie do kraju. Wraz z kilkunastoma przyjaciółmi, zakupił parę wozów krytych ciągniętych przez konie. Wykorzystując je, przybyli w czerwcu 1918 do Warszawy. Po drodze przekupili żołnierzy niemieckich oraz łotewskich, którzy eskortowali transport^[9].

Po powrocie do kraju zajął się działalnością społeczną – sprawował funkcję dyrektora Związku Spożywców. Wznowił także swą aktywność w tygodniku Społem, tworzył także ogólnokrajową sieć stowarzyszeń^[9].

Minister spraw wewnętrznych

W grudniu 1918 Wojciechowski spotkał się z Piłsudskim, który wówczas sprawował stanowisko Naczelnika Państwa. Celem ich rozmów było osiągnięcie kompromisu w stosunkach pomiędzy Piłsudskim a siłami endeckimi oraz paryskim Komitetem Narodowym Polskim. Wojciechowski chciał być pośrednikiem pomiędzy oboma obozami. W tym czasie Naczelnik miał zamiar odwołać lewicowy rząd Jędrzeja Moraczewskiego. Zapytał wobec tego Wojciechowskiego, czy oraz jakie stanowisko chciałby objąć w nowym gabinecie. Ten odparł, że ma zbyt skromne kwalifikacje, aby objąć tekę rządową. Stwierdził jednak, że tylko w ostateczności, przy braku innych kandydatów byłby zainteresowany resortem spraw wewnętrznych. Jak wskazał:

prace nad uruchomieniem samorządu oraz utrzymaniem porządku w państwie uważam za najbardziej odpowiadające moim uzdolnieniom oraz zainteresowaniom[9].

Już w styczniu 1919, podczas negocjacji na temat składu rządu Ignacego Paderewskiego, ukazała się kandydatura Wojciechowskiego na szefa resortu spraw wewnętrznych. Tekę tę miał objąć Leopold Skulski, ale stał się on kandydatem na posła z Łodzi. 1 stycznia 1919 Wojciechowski objął stanowisko ministra spraw wewnętrznych. Jego pierwszym zadaniem było zapewnienie spokoju społecznego podczas wyborów parlamentarnych do Sejmu Ustawodawczego. Nie było to łatwe, niepokoje panowały w Zagłębiu Dąbrowskim, funkcjonowały rady robotnicze. Dodatkowo, Wojciechowski wielokrotnie zastępował premiera Paderewskiego, kiedy ten wyjeżdżał za granicę. Czasem zdarzało się także, że przejmował cząstka obowiązków Piłsudskiego, który wiele czasu spędzał na linii frontu. Współpraca pomiędzy oboma politykami układała się wówczas bardzo dobrze. Jako minister, Wojciechowski postulował wprowadzenie stanu wyjątkowego na terenie całego byłego Królestwa Polskiego. W resorcie duży nacisk kładł na właściwe zorganizowanie Policji Państwowej^[10]. Zadecydował także o delegalizacji Komunistycznej Partii Polski, którą uznał za radziecką ekspozyturę^[4].

Gdy upadł rząd Paderewskiego, nowy gabinet stworzył Leopold Skulski. Podczas negocjacji odnośnie do obsady poszczególnych stanowisk ministerialnych, zarysował się konflikt pomiędzy Skulskim a PSL „Piast”, którego przedmiotem było stanowisko szefa resortu spraw wewnętrznych. Dzięki interwencji Piłsudskiego, tekę otrzymał Wojciechowski, uznawany za polityka neutralnego. Tym razem zakres jego obowiązków był mniejszy. Musiał jednak uporać się z problemami strajków oraz spekulacji. Był także autorem ustawy o obywatelstwie polskim^[11]. Miał także spory wkład w przyjęciu prospołecznej ustawy o obowiązkowym ubezpieczeniu na wypadek choroby^[4].

9 czerwca 1920 upadł rząd Skulskiego. Jak twierdził później Wojciechowski, nowy premier – Władysław Grabski, nakłaniał go do pozostania na czele resortu spraw wewnętrznych. Były minister jednak odmówił. Wojciechowski uważał, że wykonał swe zadania, był zmęczony oraz zniechęcony do polityki. Jak wskazywał, nie darzyła go wówczas zaufaniem ani lewica, ani prawica. Przez tę drugą postrzegany był jako ukryty socjalista oraz prawa ręka Piłsudskiego, przez tę pierwszą – jako renegat coraz bardziej skłaniający się ku prawicy^[11].

Po złożeniu dymisji ze stanowiska ministra spraw wewnętrznych, Wojciechowski rozpoczął pracę w prezydium Rady Ministrów. Pracował m.in. nad konstytucją marcową. Był tam zatrudniony do czasu zakończenia reformy administracyjnej w maju 1921.

W 1921 wstąpił do Polskiego Stronnictwa Ludowego „Piast”^[12]. Władze tego ugrupowania poleciły mu stworzenie organu prasowego partii – warszawskiego tygodnika politycznego Wola Ludu. Prowadził wówczas współpracę m.in. z Janem Dąbskim oraz Jakubem Bojko. Nie układała się ona jednak zbyt dobrze, a Wojciechowski odszedł z komitetu redakcyjnego pisma po kilku miesiącach. Kolejnym jego zajęciem było prowadzenie wykładów na temat spółdzielczości w warszawskiej Wyższej Szkole Handlowej (był profesorem historii oraz teorii kooperacji, z jego inicjatywy WSH powstała Katedra Spółdzielczości oraz studenckie Koło Spółdzielców Spożywców)^[13]. W tym czasie pracował także nad podręcznikiem pt. Kooperacja w rozwoju historycznym^[11].

Prezydent RP

Prezydent Wojciechowski na obrazie Kazimierza Dunin-Markiewicza

Prezydent Wojciechowski z gen. Mariuszem Zaruskim przed Grobem Nieznanego Żołnierza w Warszawie

Stanisław Wojciechowski

Prezydent Czechosłowacji Edvard Beneš z wizytą u Wojciechowskiego w 1925

Gdy latem 1922 w Polsce miało miejsce przesilenie gabinetowe, Piłsudski rozważał powierzenie misji tworzenia rządu Wojciechowskiemu. W wyborach parlamentarnych w tym samym roku startował z ramienia PSL „Piast” do Senatu. Nie udało mu się jednak uzyskać mandatu. Po wyborach w parlamencie ukazała się równowaga pomiędzy siłami lewicy oraz prawicy. Sytuacja taka zapanowała także w Zgromadzeniu Narodowym, które miało wybrać nowego prezydenta RP. Na wystawienie swej kandydatury nie chciał zgodzić się Piłsudski, a Wincenty Witos postrzegany był jako osoba współpracująca z prawicą oraz nie zwracająca uwagi na interes środowisk chłopskich. Wobec tego PSL „Piast” wysunęło kandydaturę Wojciechowskiego, jako postaci nie uwikłanej w bieżące rozgrywki polityczne. Ten zaakceptował ten wybór, ale kiedy PSL „Wyzwolenie” zgłosiło Gabriela Narutowicza, planował się wycofać. Witos przekonał go jednak, aby tego nie czynił. Pierwsza tura głosowania nie przyniosła rozstrzygnięcia. W kolejnej turze Maurycy Zamoyski otrzymał 228 głosów, Wojciechowski – 152, Narutowicz – 151, Jan Baudouin de Courtenay – 10, a Ignacy Daszyński – 1 głos. Również następne nie przyniosły rozwiązania. Jako kolejni odpadali: kandydat połączonych klubów mniejszości narodowych Baudouin de Courtenay (5 głosów) oraz Stanisław Wojciechowski, postrzegany jako podstawowy konkurent endeckiego kandydata, który otrzymał 146 głosów. W ostatniej turze, która musiała przynieść rozstrzygnięcie, głosowano zatem nad dwiema kandydaturami – Zamoyskiego oraz Narutowicza. Zwyciężył ten drugi. Jak pisał Piotr Wróbel:

Wojciechowski odpadł w czwartej turze głosowania, nie poparła go grupa posłów z PPS niechętna Piłsudskiemu, prawicy wydał się groźniejszym przeciwnikiem niż Narutowicz oraz dlatego montowała ona zakulisowo przewagę dla Narutowicza, tak by w finalnej rozgrywce jego – a nie Wojciechowskiego – posiadać przeciwko własnej kandydaturze Maurycego Zamoyskiego. Plan prawicy nie powiódł się oraz przeszła ona do działań pozaparlamentarnych, zakończonych zabójstwem prezydenta[14].

Po śmierci Narutowicza 16 grudnia, tymczasowo sprawujący obowiązki głowy państwa marszałek Sejmu Maciej Rataj wyznaczył datę nowych wyborów prezydenckich na 20 grudnia 1922.

Tym razem prawica wysunęła kandydaturę ówczesnego prezesa Polskiej Akademii Umiejętności Kazimierza Morawskiego. Zgłoszono także Wojciechowskiego – ponownie jako kandydata kompromisowego oraz Władysława Sikorskiego. Oryginalnie Witos rekomendował własnej partii głosowanie na Morawskiego. Lewe skrzydło ugrupowania sprzeciwiało się temu jednak, w związku z wydarzeniami, które doprowadziły do zabójstwa Narutowicza. W wyniku wewnątrzpartyjnej dyskusji podjęto decyzję o udzieleniu poparcia kandydaturze Wojciechowskiego. Już w pierwszym głosowaniu otrzymał on 298 głosów. Przy 221 głosach poparcia dla Morawskiego, oznaczało to wybór Wojciechowskiego na stanowisko głowy państwa^[14][15].

Tuż po głosowaniu, przedstawiciele Zgromadzenia Narodowego pojawili się w mieszkaniu Wojciechowskiego, aby poinformować go o wyborze na stanowisko prezydenta. Ten uznał, że trzeba podporządkować się woli połączonych izb parlamentu. Wkrótce potem u Wojciechowskiego zjawił się poseł Alfons Erdman, który na polecenie Witosa prosił go, aby wstrzymał się na jakiś czas z przyjęciem wyboru. Było już jednak za późno – prezydent elekt uznał, że wahanie w tej kwestii jest niewskazane. 20 grudnia wieczorem Wojciechowski złożył przysięgę prezydencką. W swoim orędziu do narodu powiedział m.in.:

Ślubujmy dawać w życiu politycznym wyraz utajonej tęsknocie do braterskiego współdziałania dla dobra wszystkich. Najpilniejsza potrzeba to trwały rząd silny zaufaniem Sejmu oraz budżet wypełniony podatkami obywateli. Żaden geniusz jednostki, żadna dyktatura bez was tego nie zrobi. Zrobić to może zgodny wysiłek całego narodu. W imieniu Rzeczypospolitej wołam do Was Obywatele, skłaniajcie się do zgody w sprawach dobra powszechnego, ona jest pierwszym warunkiem wiernego wykonania ustawy konstytucyjnej, uzdrowienia życia gospodarczego oraz wychowania obywateli godnych imienia polskiego[16].

Wojciechowski nie skorzystał z prawa łaski wobec Eligiusza Niewiadomskiego – zabójcy swojego poprzednika.

Podczas swej kadencji, Wojciechowski starał się być aktywnym politykiem, angażującym się w prace rządu. W czasie swojej prezydentury czynnie wspierał pozaparlamentarne: gabinet Władysława Sikorskiego oraz Władysława Grabskiego. Kulminacja politycznych wpływów prezydenta przypadła na okres działalności rządu tego drugiego polityka (z którym był zaprzyjaźniony). Stanisław Wojciechowski uczestniczył w Komitecie Politycznym Rady Ministrów, a także miał pewien wpływ na treść rozporządzeń dotyczących reformy walutowej, tworzonych w ramach specjalnych pełnomocnictw udzielonych rządowi przez Sejm.

Wojciechowski w trakcie sprawowania urzędu próbował kształtować polski zwyczaj konstytucyjny poprzez wprowadzenie swoistego konstruktywnego wotum nieufności, polegającego na tym, iż misję tworzenia nowego rządu powierzał liderowi największego ugrupowania uczestniczącego w obaleniu poprzedniego gabinetu, a kiedy nie udało mu się wyłonić nowej rady ministrów prezydent opowiadał się za pozostawieniem starego rząd bądź powołaniem gabinetu pozaparlamentarnego. Metodę tę zastosował po upadku drugiego gabinetu Wincentego Witosa, kiedy misję tworzenia rządu powierzył Stanisławowi Thuguttowi. Innym przejawem kształtowania przez Wojciechowskiego zwyczaju konstytucyjnego było przyjęcie, wbrew przepisom konstytucji, iż Sejm obraduje permanentnie, a nie w systemie sesyjnym. Prezydent w czasie swojej kadencji wcale nie zamknął sesji Sejmu, co nakazywała mu konstytucja^[10].

Równocześnie starał się zachować dobre stosunki z Piłsudskim, który znajdował się w permanentnym sporze z kolejnymi rządami oraz częścią ugrupowań parlamentarnych. Podstawowym przedmiotem konfliktu była organizacja władz wojskowych. Oryginalnie Piłsudski postrzegał Wojciechowskiego jako osobę, która opowie się po jego stronie. Gdy w czerwcu 1923 generał Stanisław Szeptycki wysłał do Sejmu projekt ustawy o najwyższych władzach wojskowych, zapowiadający zlikwidowanie Ścisłej Rady Wojskowej (której przewodniczącym był Piłsudski), rozgorzał ostry spór pomiędzy nim a marszałkiem. Wojciechowski próbował załagodzić spór. Wobec tego Piłsudski wysłał do prezydenta list, w którym zwracał się do niego słowami:

W sprawie honorowej postąpiłeś jak kacyk, który praw honoru nie szanuje oraz zapomina, że honor trzeba do ludzi personalnie, a nie urzędowo[17].

Pomimo tego prezydent próbował mediować pomiędzy zwaśnionymi stronami – m.in. uwzględnił uwagi marszałka, który sprzeciwił się powierzeniu teki ministra obrony Sikorskiemu albo Szeptyckiemu. Doprowadził także do tego, że na stanowisko to desygnowano piłsudczyka, Lucjana Żeligowskiego. Jednak Piłsudski nie chciał kompromisu, a samego Wojciechowskiego traktował, jak zauważał Maciej Rataj, wyzywająco oraz jak służącego^[18].

Przewrót majowy oraz rezygnacja ze stanowiska

Zapiski Wojciechowskiego ze spotkania z Józefem Piłsudskim na moście Poniatowskiego

 Osobny artykuł: Przewrót majowy.

Po upadku rządu Skrzyńskiego, prezydent Wojciechowski misję utworzenia nowego gabinetu powierzył kolejno Józefowi Chacińskiemu, Janowi Dębskiemu, Wincentemu Witosowi, ponownie Chacińskiemu, ponownie Witosowi, Zygmuntowi Markowi oraz Władysławowi Grabskiemu. Za każdym razem próba stworzenia gabinetu kończyła się fiaskiem. Ostatecznie, po nader burzliwych negocjacjach utworzona była koalicja endecji, chadecji oraz PSL „Piast” oraz Narodowej Partii Robotniczej, z Wincentym Witosem na czele. Po utworzeniu nowego gabinetu, 12 maja 1926, Wojciechowski wyjechał do Spały, gdzie znajdowała się prezydencka rezydencja^[19].

Gdy oddziały zwolenników Piłsudskiego zaczęły zbrojną demonstrację poparcia dla marszałka, które wkrótce przerodziła się w zamach stanu, Wojciechowski powrócił do Warszawy. Jako najwyższy zwierzchnik sił zbrojnych wydał wówczas odezwę do żołnierzy, w której zwracał się do nich:

Honor oraz Ojczyzna, to hasła pod którymi pełnicie szczytną służbę pod sztandarami Białego Orła. Dyscyplina oraz bezwzględne posłuszeństwo prawowitym władzom oraz dowódcom, to najwyższy obowiązek żołnierski, na który składaliście przysięgę. Wierność Ojczyźnie, wierność Konstytucji, wierność legalnemu rządowi jest warunkiem dotrzymania tej przysięgi[19].

Prezydent spotkał się z Piłsudskim 12 maja na moście Poniatowskiego w Warszawie około godziny 17. Major Marian Porwit (który dowodził jednym z oddziałów wiernych rządowi), po przybyciu na wiadukt mostu, złożył meldunek prezydentowi, a następnie zameldował się marszałkowi oraz był świadkiem rozmowy obu dygnitarzy. Piłsudski chciał ustąpienia gabinetu Witosa, prezydent żądał natomiast kapitulacji przeciwnika. Wedle Wojciechowskiego, dialog wyglądał w następujący sposób:

(...) powitałem go [Piłsudskiego] słowami: stoję na straży honoru wojska polskiego – co widocznie wzburzyło go, albowiem uchwycił mnie za rękaw oraz zduszonym głosem powiedział – No, no! Tylko nie w ten sposób. – Strząsnąłem jego rękę oraz nie dopuszczając do dyskusji: – Reprezentuję tutaj Polskę, żądam dochodzenia swych pretensji na drodze legalnej, kategorycznej odpowiedzi na odezwę rządu. – Dla mnie droga legalna zamknięta – wyminął mnie oraz skierował się do stojącego o parę kroków za mną szeregu żołnierzy. Zrozumiałem to jako chęć buntowania żołnierzy przeciwko rządowi w mojej obecności, dlatego idąc wzdłuż szeregu do swego samochodu, zawołałem: – Żołnierze, spełnijcie swój obowiązek[20].

Po załamaniu się pertraktacji oraz odjeździe prezydenta, mjr Porwit odmówił Piłsudskiemu przepuszczenia go przez most. Prawdopodobnie marszałek liczył na chęć współpracy ze strony Wojciechowskiego, z którym łączyła go dawna znajomość. Jego oczekiwania nie sprawdziły się – prezydent stanął na straży konstytucyjnego porządku państwa, miał też znaczny wpływ na działania rządu podczas przewrotu.

14 maja, ok. godziny 13, ze względu na postępy wojsk zwolenników Piłsudskiego, rząd podjął decyzję o konieczności przenosin z Belwederu (ówczesnej siedziby prezydenta) do Wilanowa. O 14 prezydent Wojciechowski wyraził na to zgodę. Po przejściu do Wilanowa, prezydent oraz rząd naradzali się z dowódcami wojsk lojalnych wobec gabinetu Witosa. Wojskowi byli zdania, iż trzeba przenieść się do Poznania oraz stamtąd kontynuować walkę zbrojną. Przeciwko temu wypowiedzieli się Wojciechowski oraz Witos, obawiający się długotrwałej wojny domowej, która byłaby niebezpieczna dla niepodległości państwa. O godzinie 17.30, podczas posiedzenia rady gabinetowej, prezydent podjął decyzję o rezygnacji z urzędu oraz wydał rozkaz wojskom rządowym zaprzestania bratobójczych walk. Również premier Witos podał się do dymisji. Tekst rezygnacji prezydenta brzmiał następująco:

Do p. Marszałka Sejmu Macieja Rataja. Wobec wytworzonej sytuacji uniemożliwiającej mi sprawowanie urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej, zgodnie ze złożoną przez mnie przysięgą, zrzekam się tego urzędu oraz zgodnie z art. 40 konstytucji przekazuję P. Marszałkowi Sejmu uprawnienia Prezydenta Rzeczypospolitej. Równocześnie załączam prośbę o dymisję dotychczasowego rządu. Wilanów, 14 maja 1926[21].

Sam Wojciechowski 15 maja rano odjechał do Spały. Do czasu objęcia funkcji prezydenta przez Ignacego Mościckiego, jego obowiązki pełnił marszałek Sejmu, Maciej Rataj^[10].

Po wycofaniu się z polityki

Prezydent Wojciechowski z żoną na terenie niemieckiego obozu przejściowego w Pruszkowie (październik 1944)

Grób rodzinny Wojciechowskich na warszawskich Powązkach

Tablica pamiątkowa Stanisława Wojciechowskiego w krypcie Gabriela Narutowicza w bazylice archikatedralnej Św. Jana Chrzciciela w Warszawie

Tarcza herbowa prezydenta Stanisława Wojciechowskiego jako kawalera Orderu Słonia (1923) w kaplicy Orderu Słonia na zamku Frederiksborg w Hillerød (Dania)

Podczas wyborów prezydenckich w maju oraz czerwcu 1926, przeciwnicy Piłsudskiego planowali ponownie zgłosić kandydaturę Wojciechowskiego na stanowisko głowy państwa. Ten jednak zdecydowanie odmówił – był rozczarowany sytuacją w kraju oraz postanowił wycofać się z życia politycznego. Poświęcił się działalności spółdzielczej w Społem, był także profesorem SGGW oraz WSH, gdzie wykładał do 1939. Od 1927 prowadził także Spółdzielczy Instytut Naukowy^[10] (w latach 1928-1929 był jego dyrektorem). W tym czasie napisał publikacje Ruch spółdzielczy^[4], Historia spółdzielczości polskiej do roku 1914, Spółdzielnie rolnicze. Jakie być potrafią oraz powinny w Polsce wedle wzorów zagranicznych (1936) oraz Historia spółdzielczości polskiej do 1914 roku (1939). W 1938 powstały także Moje wspomnienia Wojciechowskiego^[6].

W 1937 był jednym ze współzałożycieli Stronnictwa Pracy^[22], nie przyjął jednak oferty objęcia przywództwa w tym ugrupowaniu. W trakcie kongresu założycielskiego partii, powiedział m.in.:

Demokratyzacji naszego życia politycznego powinna towarzyszyć demokratyzacja gospodarcza. Tutaj nie widzę potrzeby żadnej nowej doktryny, wystarczy mi całkowicie chrześcijański ideał społeczny, wywyższający świadomy wysiłek ludzki, pracę, ponad siłę środków materialnych – kapitał[4].

W tym czasie zbliżył się do środowisk związanych z Frontem Morges, nie podjął jednak aktywnej działalności politycznej w tym porozumieniu^[13].

Po przewrocie majowym początkowo przebywał u Władysława Grabskiego w jego majątku Borowie. Odwiedził go tam wkrótce po swoim zaprzysiężeniu prezydent Ignacy Mościcki^[23] z misją mediacyjną od Piłsudskiego. Wedle córki Zofii powiedział jej po tych rozmowach:

Ja ich pośrednictwa nie potrzebuję, a z Piłsudskim pogodzę się na tamtym świecie. Nie chodzi o to co zrobił mnie, jako przyjacielowi, ale co zrobił Prezydentowi[24].

Później zamieszkał w domu na warszawskiej Kolonii Staszica. Tam spędził okres II wojny światowej, w tym powstanie warszawskie. W lipcu 1940 Gestapo zaaresztowało syna Wojciechowskiego, Edmunda, albowiem był jednym z 70 członków warszawskiej palestry którzy odmówili wydalenia z niej adwokatów pochodzenia żydowskiego. Niemcy zaproponowali jego uwolnienie w zamian za podpisanie przez ojca oświadczenia o konstytucyjnej nielegalności polskiego Rządu w Paryżu. Stanisław Wojciechowski odmówił, a syn stał się wysłany 15 VIII 1940 w pierwszym warszawskim transporcie do obozu Auschwitz, gdzie wkrótce zmarł na tyfus^[25][26][27]. Po kapitulacji powstania warszawskiego stał się wraz z żoną oraz resztą ludności Warszawy umieszczony w niemieckim obozie przejściowym w Pruszkowie. Dzięki wysiłkom polskiego personelu sanitarnego udało się wymóc na niemieckiej komisji lekarskiej zwolnienie prezydenta z obozu^[28].

Do końca życia Wojciechowski był przekonany, że złe czasy w historii Polski rozpoczęły się podczas przewrotu majowego. Zmarł w 1953 w Gołąbkach pod Warszawą.

Stanisław Wojciechowski stał się pochowany w grobowcu rodzinnym (wraz z żoną oraz synem) na Cmentarzu Powązkowskim^[27]. Jak pisali Maria oraz Marian Marek Drozdowscy, po jego śmierci:

Nekrologii (...) były cenzurowane. Nie pozwolono poinformować (...), że zmarł współorganizator PPS (...) oraz były prezydent Rzeczypospolitej. (...) Na cmentarz przyjechali (...) funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa (...), gotowi do pacyfikacji ewentualnej demonstracji patriotycznej (...). Przed grobem stały trzy stojaki: jeden – z wieńcem od rodziny, drugi – z wieńcem od „Społem”, trzeci – na którym powinien znaleźć się wieniec od władz państwowych, był symbolicznie pusty[27].

Rodzina

Był synem Feliksa (1825-1881) oraz jego drugiej żony, Florentyny Vorhoff (ok. 1833-1910). Miał rodzoną siostrę Józefę Mirowską oraz dwóch przyrodnich braci. Z małżeństwa z Marią Kiersnowską (1869-1959) miał córkę Zofię, malarkę, która poślubiła Władysława Jana Grabskiego, pisarza (ojca Macieja Władysława Grabskiego oraz dziadka Małgorzaty Kidawy-Błońskiej^[29]). Prezydent miał także syna Edmunda (1903–1941), adwokata, który zmarł w obozie Auschwitz^[27].

Odznaczenia

• Order Orła Białego
• Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski
• Krzyż Wielki Orderu Białego Lwa (Czechosłowacja)
• Order Słonia (Dania)
• Krzyż Wolności I klasy (Estonia)
• Krzyż Wielki Legii Honorowej^[13] (Francja)
• I inne

Przypisy

Bibliografia

• Andrzej Ajnenkiel: Od rządów ludowych do przewrotu majowego. Zarys dziejów politycznych Polski 1918-1926. Wiedza Powszechna, 1986. ISBN 8321405819. 
• Andrzej Ajnenkiel: Polska po przewrocie majowym. Zarys dziejów politycznych Polski 1926-1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1980. ISBN 83-214-0047-7. 
• Andrzej Ajnenkiel: Prezydenci Polski. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 1991. ISBN 83-7059-000-4. 
• Andrzej Garlicki: Przewrót majowy. Warszawa: Czytelnik, 1987. ISBN 83-07-01598-7. 
• Stanisław Kopf: Wyrok na miasto. Warszawskie Termopile 1944-1945. Warszawa: Wydawnictwo Askon, 2001. ISBN 83-87545-54-6. 
• Maciej Rataj: Pamiętniki 1918-1927. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1965. 
• Stanisław Wojciechowski: Moje wspomnienia. T. I. Lwów: 1938. 
• Andrzej Chojnowski, Piotr Wróbel: Prezydenci oraz premierzy Drugiej Rzeczypospolitej. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1992. ISBN 83-04-038547. 
• Zdzisław Pawluczuk: Konspirator oraz Prezydent. Rzecz o Stanisławie Wojciechowskim. Lublin: Globus, 1993. ISBN 83-85967-00-1. 

Linki zewnętrzne

• Biografia Stanisława Wojciechowskiego.

p • d • e Prezydenci Polski Rzeczpospolita Polska (1922–1939) Gabriel Narutowicz • Stanisław Wojciechowski • Ignacy Mościcki Rząd na Uchodźstwie (1939–1990) Władysław Raczkiewicz • August Zaleski • Rada Trzech • Stanisław Ostrowski • Edward Raczyński • Kazimierz Sabbat • Ryszard Kaczorowski Rzeczpospolita Polska (1944–1952) Bolesław Bierut Polska Rzeczpospolita Ludowa (1989) Wojciech Jaruzelski Rzeczpospolita Polska (od 1989) Wojciech Jaruzelski • Lech Wałęsa • Aleksander Kwaśniewski • Lech Kaczyński • Bronisław Komorowski Pełniący obowiązki Prezydenta RP Maciej Rataj (1922, 1926) • Bronisław Komorowski (2010) • Bogdan Borusewicz (2010) • Grzegorz Schetyna (2010)

p • d • e Rząd Ignacego Jana Paderewskiego W dniu zaprzysiężenia Ignacy Jan Paderewski • Józef Englich • Julian Eberhardt • Kazimierz Hącia • Jerzy Iwanowski • Stanisław Janicki • Tomasz Janiszewski • Hubert Linde • Jan Łukasiewicz • Antoni Mińkiewicz • Józef Pruchnik • Zenon Przesmycki • Leon Supiński • Stanisław Wojciechowski • Jan Wroczyński Późniejsi członkowie rządu Leon Biliński • Zygmunt Chmielewski p.o. • Tadeusz Jasionowski • Stanisław Karpiński • Józef Leśniewski • Władysław Seyda • Teodor Sobański p.o. • Bronisław Sobolewski • Ignacy Szczeniowski • Stanisław Śliwiński

p • d • e Rząd Leopolda Skulskiego W dniu zaprzysiężenia Leopold Skulski • Franciszek Bardel (PSL Piast) • Kazimierz Bartel • Witold Chodźko • Władysław Grabski (ZLN) • Jan Hebdzyński (SPK) • Andrzej Kędzior • Józef Leśniewski • Tadeusz Łopuszański • Antoni Olszewski • Edward Pepłowski (NZR) • Zenon Przesmycki • Władysław Seyda (ZLN) • Stanisław Śliwiński (ZLN) • Ludwik Tołłoczko • Stanisław Wojciechowski • Władysław Wróblewski Późniejsi członkowie rządu Stanisław Patek

p • d • e Ministrowie spraw wewnętrznych II RP Stanisław Thugutt • Stanisław Wojciechowski • Józef Kuczyński • Leopold Skulski • Stanisław Downarowicz • Antoni Kamieński • Ludwik Darowski p.o. • Władysław Sikorski • Władysław Kiernik • Władysław Sołtan • Zygmunt Hübner • Cyryl Ratajski • Władysław Raczkiewicz • Stefan Smólski • Kazimierz Młodzianowski • Felicjan Sławoj Składkowski • Henryk Józewski • Bronisław Pieracki • Leon Kozłowski • Marian Zyndram-Kościałkowski • Felicjan Sławoj Składkowski