Stefan Rowecki Grot
generał dywizji
Data oraz miejsce urodzenia	25 grudnia 1895 Piotrków Trybunalski
Data oraz miejsce śmierci	1-2 sierpnia 1944 Sachsenhausen
Przebieg służby
Lata służby	1914-1943
Siły zbrojne	Legiony Polskie Wojsko Polskie Armia Krajowa
Stanowiska	komendant podstawowy ZWZ i Armii Krajowej
Główne wojny oraz bitwy	I wojna światowa wojna polsko-bolszewicka II wojna światowa • kampania wrześniowa
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Galeria

Czteroletni Stefan w rodzinnym Piotrkowie Trybunalskim (1899)

Stefan Rowecki w 1915 roku

Stefan Rowecki w 1926 roku

Stefan Rowecki w latach trzydziestych XX. wieku

Stefan Rowecki w 1930 roku

Z bratem Stanisławem w Alejach Ujazdowskich w Warszawie (1931)

Stefan Rowecki w 1940 roku

 

Sprawdź w Wikiźródłach tekst
Sprawozdanie gen. Stefana Roweckiego do Centrali, z działalności akcji N (1942)

Stefan Paweł Rowecki, pseud. Grot, Rakoń, Grabica, Inżynier, Jan, Kalina, Tur^[1] (ur. 25 grudnia 1895 w Piotrkowie Trybunalskim^[2], zm. 1-2 sierpnia^[3] 1944 w Sachsenhausen) – generał dywizji Wojska Polskiego, komendant podstawowy Armii Krajowej (dowódca Sił Zbrojnych w Kraju) (od 14 lutego 1942 do 30 czerwca 1943), teoretyk wojskowości^[4].

Życiorys

Dzieciństwo oraz młodość

Był synem Stefana Augusta Leona oraz Zofii z Chrzanowskich. Edukację rozpoczął w 1906 w gimnazjum polskim w Piotrkowie Trybunalskim. W 1911 był współorganizatorem, a następnie stał na czele pierwszego tajnego zastępu skautowego w Piotrkowie Trybunalskim. Od jesieni 1912 rozpoczął studia techniczne w Warszawie, w Szkole Mechaniczno-Technicznej H. Wawelberga oraz S. Rotwanda. W 1913 wstąpił do Polskich Drużyn Strzeleckich w Warszawie. Wówczas, oraz w późniejszym okresie w Legionach Polskich, używał pseudonimu Stefan Radecki^[1]. W styczniu 1914, po ukończeniu kursu podoficerskiego w Rabce, wrócił do Warszawy gdzie dowodził IV plutonem kompanii warszawskich Polskich Drużyn Strzeleckich. W lipcu 1914 wyjechał potajemnie na kurs oficerski w Nowym Sączu (wówczas w zaborze austriackim), a pod koniec 1914 wstąpił do Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego.

I wojna światowa

W czasie I wojny światowej walczył w I Brygadzie Legionów Polskich. Po kryzysie przysięgowym, w lipcu 1917, od 11 sierpnia 1917 przebywał w obozie dla internowanych oficerów Legionów w Beniaminowie. W lutym 1918 wstąpił do Polskiej Siły Zbrojnej (tzw. Polnische Wehrmacht). 27 marca 1918 stał się mianowany porucznikiem, następnie stał się wykładowcą przedmiotu "umocnienia polowe", w Szkole Podchorążych Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej. Na przełomie 1918 oraz 1919 ukończył dodatkowo kurs fortyfikacyjny oraz minerski w Modlinie.

Dwudziestolecie międzywojenne

W listopadzie 1918, kiedy założono niepodległe państwo polskie, uczestniczył w rozbrajaniu okupantów niemieckich^[1]. W latach 1919-1920 walczył w wojnie z bolszewikami, m.in. jako szef Oddziału II Frontu Południowo-Wschodniego oraz Grupy Uderzeniowej gen. Edwarda Rydza-Śmigłego.

W latach 1921-1922 był słuchaczem kursu doszkolenia w Wyższej Szkole Wojennej. Po ukończeniu kursu oraz uzyskaniu tytułu oficera Sztabu Generalnego stał się przydzielony do Wojskowego Instytutu Naukowo-Oświatowego, na stanowisko szefa Wydziału I Naukowego, sprawując tę funkcję w latach 1923-1926. W latach 1921-1926 był także oficerem Biura Ścisłej Rady Wojennej. We wrześniu 1926 obowiązki szefa wydziału przekazał mjr. SG Marianowi Porwitowi po czym objął stanowisko I oficera sztabu w Inspektoracie Armii gen. dyw. Józefa Rybaka, na którym pozostawał do 1930. Był założycielem oraz redaktorem "Przeglądu Wojskowego". W latach 1930-1935 pełnił funkcję dowódcy 55 Poznańskiego Pułku Piechoty w Lesznie. W listopadzie 1935 powierzono mu dowodzenie Brygadą KOP "Podole". W lipcu 1938 stał się dowódcą piechoty dywizyjnej 2 Dywizji Piechoty Legionów w Kielcach.

II wojna światowa

10 czerwca 1939 minister spraw wojskowych, gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki zaproponował mu objęcie dowództwa nad drugą w Wojsku Polskim brygadą pancerno-motorową. 20 czerwca wyznaczony stał się na stanowisko dowódcy Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej. Ostatnie dwa miesiące pokoju poświęcił na organizację powierzonej mu wielkiej jednostki motorowej. Zbyt późna decyzja naczelnych władz wojskowych o utworzeniu brygady uniemożliwiła mu jej wyszkolenie oraz zgranie. 4 września podporządkowany stał się gen. dyw. Tadeuszowi Piskorowi, dowódcy improwizowanej Armii "Lublin". W czasie kampanii wrześniowej dowodził brygadą w obronie środkowej Wisły, a później w pierwszej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim. Po kapitulacji armii, uniknął niewoli oraz powrócił do Warszawy. Tam 5 października 1939 stał się zastępcą komendanta Służby Zwycięstwu Polski, gen. bryg. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza. 3 maja 1940 stał się mianowany generałem brygady. W tym samym roku stał się komendantem Obszaru Warszawskiego ZWZ, a następnie całego obszaru Polski pod okupacją niemiecką – 30 czerwca 1940 stał się komendantem podstawowym ZWZ oraz dowódcą Sił Zbrojnych w Kraju. Był wówczas inicjatorem powołania stanowiska Delegata Rządu na Kraj, co zaproponował gen. Władysławowi Sikorskiemu w 1940^[4]. W grudniu 1940 z polecenia^[5] Roweckiego, w Biurze Informacji oraz Propagandy założono specjalną komórkę "N" (jej powołanie zaproponował na wiosnę 1940 płk. Jan Rzepecki^[5]). Komórka w październiku 1941 była przekształcona w Samodzielny Podwydział N, zwany potocznie akcją N. Akcja N zajmowała się dywersją, wojną psychologiczną oraz propagandą, wymierzoną przeciwko okupantowi niemieckiemu. Rowecki cyklicznie informował Rząd Polski w Londynie o rezultatach działalności akcji N.

Pod koniec 1941 utworzył organizację "Wachlarz". Doprowadził do połączenia najważniejszych organizacji konspiracyjnych w kraju w jednolite wojsko podziemne, od 1942 występujące jako Armia Krajowa. 14 lutego 1942 stał się komendantem podstawowym Armii Krajowej, następnie dokonał jej restrukturyzacji, usprawniając system dowodzenia. Był przeciwny współpracy z komunistami polskimi z PPR, m.in. nie zgadzając się na mediacje z jej nieoficjalnym przedstawicielem Michałem Żymierskim (wówczas agentem NKWD), mające miejsce w 1940. Od 1942, kiedy uzyskał zgodę na prowadzenie ograniczonej walki zbrojnej, nadzorował przygotowanie planu powstania powszechnego, jakie Polskie Państwo Podziemne zamierzało wywołać pod koniec wojny^[4]. Od 7 grudnia 1942 pełnił dodatkowo funkcję Delegata Ministra Obrony Narodowej w Kraju.

W czasie okupacji niemieckiej stał się obiektem szczególnego zainteresowania niemieckich władz bezpieczeństwa, z reguły z uwagi na znaczenie stanowisk które zajmował w polskim ruchu oporu. Został uznany za "wroga numer jeden" III Rzeszy w okupowanej Polsce oraz umieszczony na pierwszym miejscu^[1] niemieckiej listy poszukiwanych Polaków (niem. Bekanntgewordene Personen der polnischen Wiederstandbewegung), która obejmowała 165 nazwisk najaktywniejszych dowódców polskiej konspiracji. Gestapo przywiązywało wybitną wagę do zdekonspirowania oraz pochwycenia Roweckiego – założono w tym celu specjalną komórkę zajmującą się jedynie polowaniem na przywódców podziemia, która dysponowała rysopisem Roweckiego oraz jego personaliami. W centrali niemieckich władz bezpieczeństwa w Alei Szucha wisiał jego ogromny podświetlany portret^[6], z którym każdy funkcjonariusz albo agent niemiecki działający na terenie Warszawy musiał się dokładnie zapoznać.

Wczesną wiosną 1943 roku odnalazł Roweckiego członek siatki NKWD w Warszawie Bogusław Hrynkiewicz oraz zaproponował zwierzchnikom jego likwidację. Jednak jej kierownik. Czesław Skoniecki, po konsultacjach z Moskwą oraz kierownictwem PPR nie wyraził zgody^[7].

Sam Rowecki nie był zwolennikiem ścisłej konspiracji^[6], mimo iż zgodził się na ochronę osobistą wywiadu AK, ograniczył ją do spotkań służbowych – w terenie poruszając się bez obstawy^[6]. W większym stopniu zakładał, iż przed aresztowaniem oraz rozpoznaniem na terenie Warszawy uchroni go wtopienie się w tłum, dobra orientacja w mieście, przeistoczenie wyglądu zewnętrznego oraz doskonale podrobione dokumenty (niem. Kennkarte) poświadczające, iż pracuje w instytucjach niemieckich^[6].

Informację o miejscu pobytu "Grota" podrzucili Niemcom polscy agenci wywiadu radzieckiego. ^[8]Został wydany Niemcom przez agentów Gestapo ulokowanych w wywiadzie AK (Blanka Kaczorowska, Ludwik Kalkstein, Eugeniusz Świerczewski; w 1944 kontrwywiad AK zlikwidował Świerczewskiego za zdradę). 30 czerwca 1943 stał się zdekonspirowany oraz aresztowany w warszawskim mieszkaniu przy ul. Spiskiej 14 m. 10 przez ekipę Gestapo dowodzoną przez SS-Untersturmführera Ericha Mertena. Następnie stał się przewieziony do Berlina, gdzie stanowczo odrzucił niemiecką propozycję współdziałania (m. in.wzięcia udziału w planowanej akcji antybolszewickiej)^[1]. Został osadzony w połowie lipca 1943 w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen, jako więzień honorowy.

1 sierpnia 1944, Heinrich Himmler, na wieść o wybuchu powstania warszawskiego nakazał niezwłoczne zgładzenie Stefana Roweckiego. Wedle powojennych ustaleń historyków, stał się on zamordowany w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen, parę minut po godz 3:00 w nocy z 1 na 2 sierpnia 1944^[9] (datę tę częściowo potwierdził IPN w toku śledztwa zakończonego w 2007^[3]).

Okres powojenny

W latach stalinizmu w Polsce (1945-1956) oficjalna ocena działalności Roweckiego była skrajnie oraz jednostronnie negatywna^[10]. Ówczesna historiografia, posługując się oskarżeniami nie popartymi faktami^[1], twierdziła iż dowództwo Armii Krajowej współpracowało z Niemcami. Rowecki także był prezentowany w tym kontekście, dominowało jednak przedstawianie go w opozycji do sanacyjnych oficerów z Komendy Głównej Armii Krajowej (w szczególności Tadeusza Komorowskiego oraz Tadeusza Pełczyńskiego), a w konsekwencji jako ich ofiarę – działania te wpisywały się w politykę prześladowania członków Armii Krajowej, która oficjalnie zakończyła się wraz ze śmiercią Bieruta w 1956. Dopiero w następnych latach, kiedy zaczął się etap rehabilitacji bezpodstawnie skazanych żołnierzy AK, podjęto próby obiektywnych ocen jego dokonań – pierwszy życiorys Roweckiego opublikowano dopiero w Encyklopedii Współczesnej z 1959. W późniejszym okresie publikowano także wspomnienia ludzi z którymi współpracował (Jana Rzepeckiego, Józefa Szyrmera, Antoniego Sikorskiego oraz Stanisława Kozickiego).

Rehabilitacja

Pomnik Stefana Roweckiego "Grota" w Warszawie

Ograniczone przemiany ustrojowe w Polsce po protestach społecznych z roku 1980, które dotyczyły także zmian w postrzeganiu historii najnowszej, spowodowały wzrost zainteresowania postacią Roweckiego oraz próby przywrócenia pamięci o jego dokonaniach. Zaczęły się ukazywać reportaże oraz publikacje, które przedstawiały osoba generała w bardziej pozytywnym świetle, w dalszym ciągu jednak pozostawały zniekształcone przez propagandę PRL.

W sierpniu 1981 uzyskano zgodę władz PRL na odsłonięcie tablicy pamiątkowej na ścianie budynku przy ul. Spiskiej 14 w Warszawie, gdzie Rowecki stał się aresztowany. We wrześniu 1981 umieszczono kolejną tablicę w jego rodzinnym mieście, Piotrkowie Trybunalskim. W marcu 1983 odsłonięto tablicę przy ul. Marszałkowskiej 4 w Warszawie (dawny lokal konspiracyjny "Grota"). W 1981 jego imię otrzymał także nowo wybudowany most w Warszawie oraz w 1985 statek MS Generał Grot-Rowecki. Imię generała nosi także wiadukt w Lesznie wybudowany w latach 70. ubiegłego wieku – był swego czasu najdłuższym wiaduktem w Europie. Pierwszy pomnik Grota-Roweckiego w Polsce odsłonięto 19 września 2004 w Tychach. 11 czerwca 2005 odsłonięto także pomnik w Warszawie, przy ul. Chopina (według projektu Zbigniewa Mikiewicza oraz Przemysława Dudziuka).

Generał Stefan Rowecki "Grot" jest patronem 69 Pułku Przeciwlotniczego stacjonującego w Lesznie, w koszarach byłego 55 Poznańskiego Pułku Piechoty, Szkoły Podstawowej nr 12 w Lesznie, IV Liceum Ogólnokształcącego w Piotrkowie Trybunalskim, Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 2 w Jędrzejowie, Gimnazjum Nr 15 w Warszawie (na Ochocie).

Śledztwo IPN

30 marca 2007 Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu umorzyła śledztwo w sprawie zamordowania w sierpniu 1944 w niemieckim obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen gen. dyw. Stefana "Grota" Roweckiego, z uwagi na śmierć sprawców: Heinricha Himmlera, Antona Kaindla (komendanta obozu w Sachsenhausen) oraz Kurta Eckariusa (komendanta podobozu Zellenbau)^[3].

W toku śledztwa prowadzonego przez IPN-KŚZpNP ustalono, iż generał Stefan Rowecki stał się zamordowany w okresie pomiędzy 2 sierpnia a 7 sierpnia 1944,^[3] prawdopodobnie na terenie krematorium obozu Sachsenhausen, na specjalny rozkaz Heinricha Himmlera, który polecił Antonowi Kaindlowi – komendantowi obozu w Sachsenhausen oraz Kurtowi Eckariusowi – komendantowi podobozu Zellenbau natychmiastowe wykonanie egzekucji generała. Przeprowadzenie egzekucji nastąpiło bezpośrednio po wybuchu powstania warszawskiego w dniu 1 sierpnia 1944^[3]. Nie ustalono miejsca pochówku generała, ani też bezpośrednich sprawców zabójstwa.

Równocześnie IPN-KŚZpNP stwierdził, iż zamordowanie generała Stefana "Grota" Roweckiego stanowiło zbrodnię w rozumieniu art. 1 pkt 1 Dekretu z dnia 31 sierpnia 1944, "o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy, winnych zabójstw oraz znęcania się nad ludnością cywilną oraz jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego". Uznano także, że zbrodnia ta miała charakter zbrodni przeciwko ludzkości, albowiem była aktem prześladowania z uwagi na przynależność generała do określonej grupy narodowościowej oraz politycznej^[3].

Ordery oraz odznaczenia

• Order Orła Białego (pośmiertnie w 1995)
• Krzyż Złoty Orderu Wojennego Virtuti Militari (1942)
• Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari (1923)
• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1925)^[11]
• Krzyż Niepodległości z Mieczami
• Krzyż Walecznych – czterokrotnie (1922)
• Krzyż Walecznych – czterokrotnie^[12]
• Złoty Krzyż Zasługi – dwukrotnie
• Krzyż Armii Krajowej (pośmiertnie w 1967)
• Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
• Medalem Pamiątkowym Za Wojnę 1918-1921
• Gwiazda Wytrwałości
• Krzyż Oficerski Legii Honorowej (Francja, 1937)
• Komandorska Legia Zasługi (pośmiertnie 9 sierpnia 1984 przez prezydenta USA Ronalda Reagana)

Książki oraz publikacje

• Stefan Rowecki: Umocnienia polowe. Warszawa: Komisja Wojskowa, Szkoła Podchorążych W.P., 1918. 
• Stefan Rowecki: Umocnienia polowe. Cz. 2 Kurs I-ej klasy. Warszawa: Komisja Wojskowa, Szkoła Podchorążych W. P., 1918. 
• Stefan Rowecki: Atlas (100 rysunków) do Umocnień polowych wojny pozycyjnej (część II-ga). Warszawa: Komisja Wojskowa, Szkoła Podchorążych W.P., 1918. 
• Stefan Rowecki: Umocnienia polowe. Warszawa: Księgarnia Wojskowa, M.S.W. Departament Naukowo-Szkolny, 1919. 
• Stefan Rowecki: Umocnienia polowe. Atlas. Warszawa: Księgarnia Wojskowa, M.S.W. Departament Naukowo-Szkolny, 1919. 
• Stefan Rowecki, Seweryn Elterlein: Czerwona Armja Bolszewicka: (jej organizacja, wartość oraz taktyka) : opracowane na podstawie doświadczeń bojowych z 1918-20 r.. [S.l.; s.n] Drukarnia D-wa 4 Armii, 1920. 
• Stefan Rowecki: Okopywanie się oraz urządzanie pozycji. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1921. 
• Stefan Rowecki: Walki uliczne. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1928. 
• Stefan Rowecki: Propaganda jako środek walki. 1932. 
• Stefan Rowecki (red.): Przegląd Wojskowy. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Oddział II Sztabu Generalnego oraz Towarzystwo Wiedzy Wojskowej, 1924-1935. 
• Stefan Rowecki: Wspomnienia oraz notatki: czerwiec wrzesień 1939. [S.l. s.n.], 1980. 
• Stefan Rowecki: Dzieje oręża polskiego. [S.l.] "Wolny Polak", 1983. 
• Stefan Rowecki: Wspomnienia oraz notatki autobiograficzne (1906-1939) (wybór tekstów: Andrzej Krzysztof Kunert, Józef Szyrmer; [wstęp A.K. Kunert]). Warszawa: Czytelnik, 1988. ISBN 83-07-01547-2. 

Filmy dokumentalne

• Biografie - Generał Grot Rowecki, realizacja oraz scenariusz: Stanisław Trzaska, 1989.

Sprawdź też

• Ulica Stefana Grota-Roweckiego w Katowicach

Przypisy

Bibliografia

• Słownik biograficzny Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku, Wydawnictwo Rytm, Warszawa, 2005, ISBN 83-7399-084-4
• Andrzej Krzysztof Kunert, Tomasz Szarota, Generał Stefan Rowecki "Grot" , Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa, 2003, ISBN 83-7399-033-X
• Cezary Leżeński, Bez buławy. Generała "Grota" żołnierski los, Wydawnictwo LSW, Warszawa, 1988, ISBN 83-205-3856-4
• Grzegorz Mazur, Biuro Informacji oraz Propagandy SZP-ZWZ-AK 1939-1945, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1987, ISBN 83-211-0892-X
• Tomasz Szarota, Stefan Rowecki "Grot" , Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1985, ISBN 83-01-04578-7
• Tadeusz Żenczykowski, Generał Grot. U kresu walki, Wydawnictwo Polonia, Londyn, 1983
• Zbigniew Mierzwiński: Generałowie II Rzeczypospolitej. Warszawa 1990: Wydawnictwo Polonia, s. 253-263. ISBN 83-7021-096-1. 

Linki zewnętrzne

• Gen. dyw. Stefan Grot-Rowecki – strona biograficzna
• Krótka biografia w postaci filmiku na serwisie youtube.com

p • d • e Komendanci główni Armii Krajowej Stefan Rowecki • Tadeusz Bór-Komorowski • Leopold Okulicki