Sudan – państwo, leżące w północno-wschodniej części Afryki nad Morzem Czerwonym.
Informacje podstawowe
Sudan graniczy z siedmioma państwami
Długość wybrzeża: 853 km
Najniższy punkt: Morze Czerwone 0 m n.p.m.
Najwyższy punkt: Deriba Caldera 3042 m n.p.m.
Grupy etniczne: Murzyni, Arabowie, Bedża, inni.
Religie: sunnici, katolicy (głównie w Chartumie), animiści, protestanci, prawosławie rozproszone w całej Nubii nad Nilem
Języki: arabski (urzędowy), nubijski, Ta Bedawie, języki nilotyckie, języki nilo-hamityckie, języki sudańskie, angielski (urzędowy)
Podział administracyjny: 16 prowincji (wilajetów)
PKB: 2100 USD na mieszkańca (szacunek za 2005 rok)
Geografia
-
Osobny artykuł: Geografia Sudanu.
Historia
Starożytność
W okolicach Chaszm al-Kirba we wschodnim Sudanie odkryto stanowisko kultury olduwajskiej, najstarszej kultury paleolitu. Później Sudan był jednym z terenów zajmowanych przez kulturę aszelską, kulturę mustiersko – lewaluaską, by z czasem wytworzyć odrębne kultury o charakterze miejscowym. Pierwszą ważną kulturą rolniczą Sudanu była tzw. kultura Grupy A w Nubii Dolnej, sięgająca ok. 3200 p.n.e. Znajdowała się ona pod bardzo silnym wpływem Egiptu oraz upadła w okresie I dynastii przede wszystkim z powodu wysuszenia klimatu. Ok. 2400 p.n.e. w Nubii Dolnej ukazuje się kultura Grupy C, a w Nubii Górnej spokrewniona z nią kultura Kerma. Ludność Grupy C w wydatnie większym stopniu niż ludność Grupy A opiera się na hodowli, a nie rolnictwie, analogicznie jednak jak ona utrzymuje żywe kontakty z Egiptem. W okresie egipskiego Średniego Państwa (ok. 2133–ok. 1786 p.n.e.) terytorium Grupy C zostaje zajęte przez Egipt, co jednak nie przerywa jej rozwoju. Egipcjanie wycofują się z Dolnej Nubii około 1650 p.n.e., a kiedy ponownie zajmują ją ok. 1550 p.n.e. kultura Grupy C istnieje już w fazie schyłkowej oraz podlega penetracji ludności kultury Kerma oraz Pan-Grave. Jak na to wskazują zarówno zabytki archeologiczne, w szczególności zaś nekropolia w Kermie, jak oraz zapiski w źródłach egipskich, ludność kultury Kerma była zorganizowana w potężne państwo, zdolne do rywalizacji z Egiptem. Szczyt potęgi Kermy przypada na okres osłabienia Egiptu w okresie rządów Hyksosów, kiedy jej władcy przejęli fortece egipskie w Nubii Dolnej oraz podporządkowali sobie lokalnych władców Grupy C. Gdy Egipt odrodził się za panowania XVIII dynastii rozpoczął on podbój całej Nubii oraz ok. 1450 p.n.e. królestwo Kermy upadło. W okresie egipskiego Średniego Państwa oraz Drugiego okresu przejściowego (ok. 1786–ok. 1567 p.n.e.) w Nubii jest także ludność tzw. kultury Pan-Grave, charakteryzująca się silnymi cechami negroidalnymi. Tych koczowników powszechnie identyfikuje się ze znanymi z przekazów egipskich Medżajami, którzy w okresie XII oraz XIII dynastii starali się zawładnąć Dolną Nubią oraz Górnym Egiptem, co im się prawdopodobnie częściowo udało. Egipska okupacja Nubii przynosi utratę przez nią własnej tożsamości kulturalnej. Prawdopodobnie ok. 1100 p.n.e. Nubię dotyka katastrofa ekologiczna w postaci znacznego obniżenia górnego poziomu terasy zalewowej Nilu, co powoduje że wysoko leżące brzegi w Nubii Dolnej stają się niemożliwe do nawadniania przy pomocy dotychczas używanych technik. W rezultacie Nubia Dolna dramatycznie wyludnia się oraz pozostają w niej zaledwie koczownicy. Niedługo potem kończy się egipska okupacja Nubii oraz około połowy IX w. p.n.e. na jej terenie powstaje państwo Kusz ze stolicą w Napacie. Szczyt potęgi Kusz osiąga w okresie od połowy VIII do połowy VII w. p.n.e., kiedy jego władcy panują także w Egipcie jako XXV dynastia. W IV w. p.n.e. stolica Kusz zostaje przeniesiona do Meroe w Nubii Górnej, gdzie były lepsze niż w Napacie warunki do kultywowania hodowli oraz rolnictwa. Meroe było także leżące na skrzyżowaniu dróg handlowych oraz dzięki ożywionym kontaktom handlowym ze światem hellenistycznym oraz rzymskim do Kusz przenikają wpływy kulturalne cywilizacji śródziemnomorskiej. O ówczesnym rozwoju kulturalnym świadczy fakt, iż w II w. p.n.e. język meroicki zaczęto zapisywać rodzimym alfabetem. Po krótkiej wojnie z Rzymem w latach 24 – 20 p.n.e pomiędzy oboma państwami zostaje ustanowiony trwały pokój. W I w n.e. w związku z wynalezieniem kieratu wodnego, umożliwiającego dostarczenie wody na większą wysokość ponad poziom rzeki, dochodzi do ponownego rozwoju rolnictwa w Nubii Dolnej. Okres pomiędzy I w p.n.e. a II w n.e. uznawany jest za złoty wiek królestwa meroickiego. Ok. 320 roku Meroe zdobywają plemiona Nobadów oraz królestwo Kusz upada, prawdopodobnie wcześniej osłabione zbyt intensywnym użytkowaniem terenów do wypasu, nieekonomiczną gospodarką drewnem oraz zaniechaniem wymiany towarowej drogą nilową, co doprowadziło do izolacji Meroe od dróg handlowych[1].
Chrześcijańska Nubia
Po upadku królestwa Kusz tereny Nubii zajęły plemiona rolniczych Nobadów oraz koczowniczych Blemiów, którzy najeżdżali terytorium rzymskiego Egiptu. W drugiej połowie V wieku Nobadzi wyparli Blemiów z Dolnej Nubii oraz w VI wieku Nubia była podzielona na trzy ich królestwa: Nobadię, sięgająca poza II kataraktę, Makurię, rozciągającą się po rejon pomiędzy IV a V kataraktą, oraz Alodię, położoną pomiędzy Nilem Błękitnym a rzeką Atbara oraz sięgającą granic Aksum. W VI wieku już wcześniej poddane wpływowi chrześcijaństwa królestwa Nubii oficjalnie nawracają się na tę religię pod wpływem misji bizantyńskich, przy czym zwycięża wśród nich obrządek monofizycki. Od arabskiego podboju Egiptu na północy ukazuje się zagrożenie muzułmańskie, jednak po najeździe z lat 651/652 Arabowie zawierają z Makurią traktat, zwany bakt[2], będący właściwie "rodzajem paktu o nieagresji", który "pozostaje zasadniczo w mocy przez całe następujące sześć wieków cywilizacji chrześcijańskiej w Nubii"[3]. Być może pod wpływem zagrożenia arabskiego w VII wieku dochodzi do zjednoczenia Makurii z Nobadią. Z końcem VIII wieku Nubia wkracza w okres największego rozkwitu, trwającego aż po XII w., co było spowodowane m.in. stałym wysokim poziomem wody Nilu, umożliwiającym intensywną gospodarkę rolną oraz łatwiejszą żeglugę przez katarakty nilowe. Równocześnie wspólna płaszczyzna religijna Kościoła monofizyckiego z metropolią w Aleksandrii, obejmująca zjednoczone królestwo Nubii, Alodię oraz Etiopię sprzyja rozwojowi wspólnych kontaktów, przy czym Nubia utrzymuje je z całym kręgiem cywilizacji bizantyńskiej, co pomaga w rozwoju oryginalnej, miejscowej kultury. Ważnym czynnikiem w islamizacji Nubii było powstanie plemienia Banu al-Kanz, wywodzącego się z mieszaniny elementów arabskich, nubijskich oraz Bedża (arabska nazwa starożytnych Blemiów). Banu al-Kanz mówili po nubijsku, jednak ich noszący od roku 1007 dziedziczny tytuł Kanz ad-Daula wódz był pochodzenia arabskiego oraz wyznawali oni islam. Królowie nubijscy chcąc zapewnić sobie sojusz ze sprawującymi prawie niezależną władzę w Górnym Egipcie Banu al-Kanz doprowadzili do szeregu związków małżeńskich pomiędzy dwoma rodami, co jednak dawało Kanz ad-Daula prawo do dziedziczenia makuryckiego tronu. W XIII wieku Nobadia stopniowo odrywa się od Makurii, a na jej terenie powstaje nowe państwo Do-tawo. Od roku 1276 Makurią wstrząsają walki o tron królewski, przy czym poszczególni pretendenci korzystają z pomocy sił mameluckich, co prowadzi do coraz większego uzależnienia od muzułmańskiego sąsiada. Kolejny pretendent do tronu, Barszambo (1316 – 1317), przyjmuje islam oraz po zdobyciu z mamelucką pomocą Dongoli wprowadza go jako religię panującą. Tym samym chrześcijańskie królestwo Makurii upada, chociaż panowanie Barszambo nie trwa długo, albowiem władzę w Makurii ostatecznie zagarniają biorący cały czas udział w tych walkach Banu al-Kanz. Ostatni dokument dotyczący Do-tawo pochodzi z 1484 roku, zaś ok. 1500 roku Alodia upada na skutek ataku Arabów Kawazma z północy oraz negroidalnych Fundż z południa[4].
Pierwsze państwa muzułmańskie
Islamizacja Nubii była związana przede wszystkim z migracją koczowniczych plemion arabskich, które znajdowały w Sudanie lepsze warunki życia niż w Egipcie. Do nawrócenia się zwykłych ludzi doszło bez wątpienia poprzez ich włączenie do arabskich struktur plemiennych, tak jak w przypadku Banu al-Kanz. W XVI wieku na terenie Sudanu wykształciło się parę grup ludności o odrębnym trybie życia oraz organizacji. Wzdłuż Nilu od Asuanu do Ad-Dabby mieszkali zislamizowani Nubijczycy, którzy jednak zachowali swój język oraz rolniczy tryb życia. Powyżej Ad-Dabby aż do zbiegu Nilu Białego oraz Błękitnego mieszkali Dżaaliin, zarabizowani Nubijczycy zajmujący się przede wszystkim rolnictwem. Na wschód oraz zachód od doliny Nilu koczowały najbliższe Arabom koczownicze plemiona Dżuhajna. W Darfurze oraz Kordofanie sąsiadowały one z koczownikami pochodzenia miejscowego. Na południu Sudanu pojawili się murzyńscy oraz "pogańscy" Azande oraz Niloci, reprezentowani przez takie ludy jak Szyllukowie, Nuerowie, Dinkowie oraz Anuk. Spośród nich zaledwie Szyllukowie byli zjednoczeni pod rządami dynastii "boskich królów". Po upadku chrześcijańskich królestw w Sudanie doszło do decentralizacji władzy, podzielonej pomiędzy wodzów plemiennych, w XVI wieku rozpoczęły się jednak procesy unifikacyjne. Należący do Dżuhajna Kawazma po podboju Alodii poczuli się jej spadkobiercami oraz od imienia swego wodza przyjęli nazwę Abdallab. W roku 1504 zostali oni jednak pokonani przez koczowniczych Fundż, których pochodzenie jest niejasne. W rezultacie tego zwycięstwa Fundż zajęli region Al-Dżaziry, położony pomiędzy Nilem Białym a Błękitnym, który stał się centrum ich sułtanatu ze stolicą w Sinnarze, zaś odepchnięci na północ Abdallab utworzyli zależne od Fundż państwo. W początku XVII wieku Fundż ostatecznie rozciągnęli swoją zwierzchność aż do granic osmańskiego Egiptu, tak samo jednak jak w przypadku Abdallab pozostawiając na tronie miejscowych władców jako wasali. W wieku XVI oraz XVII doszło do pogłębionej islamizacji terytorium podległego Fundż na skutek działalności świątobliwych fakihów oraz marabutów, przy czym dominująca stała się malikicka szkoła prawa. Wiek XVII był okresem rozkwitu Fundż, jednak już pod koniec tego stulecia zaczęło ono przeżywać wstrząsy wewnętrzne, które w roku 1720 doprowadziły do obalenia dotychczasowej dynastii. W drugiej połowie XVIII wieku sułtanat Fundż stał się areną walki pomiędzy jego nowymi władcami, a ich wezyrami, z której ostatecznie zwycięsko wyszli ci ostatni. Państwo było jednak tak osłabione, że kiedy w roku 1821 zaatakowali je Egipcjanie zarówno wezyr jak oraz sułtan poddali im się bez walki. Drugim ważnym państwem ówczesnego Sudanu był Sułtanat Dar Fur, założony w XVII wieku przez negroidalny lud Fur na terenie Darfuru. Dar Fur wykorzystał osłabienie Fundż w drugiej połowie XVIII wieku do zajęcia Kordofanu. Stał się on też wtedy schronieniem dla kupców oraz marabutów z doliny Nilu, co przyczyniło się do islamizacji kraju oraz wzrostu jego bogactwa[5].
Podbój egipski oraz powstanie Mahdiego
Nowa epoka w dziejach Sudanu rozpoczęła się kiedy osmański wicekról Egiptu, Muhammad Ali (1805 – 1849), przedsięwziął inwazję na ten kraj. W latach 1820 – 1821 Egipcjanie bez większego trudu zajęli terytoria niegdyś podlegające Fundż, wraz z Kordofanem, jednak w roku 1822 wybuchło przeciwko ich władzy powstanie, którego stłumienie kosztowało ich sporo wysiłku. Stopniowo Egipt rozciągnął swoją władzę także na Kassalę oraz Suakin (1840), Ekwatorię (1871), Bahr al-Ghazal (1873) oraz Darfur (1874). Dążąc do zwiększenia dochodów z podbitych terenów Egipcjanie inwestowali w rolnictwo, uruchomili linię telegraficzną oraz żeglugę parową na Nilu. Przeważajaca ilość zysków z tych przedsięwzięć trafiała jednak do egipskiego skarbca. Gdy w roku 1838 Egipt zniósł państwowy monopol na handel z Sudanem muzułmańscy oraz europejscy kupcy rozpoczęli walkę o miejscowy rynek kości słoniowej, w celu jej zdobycia nie wahając się zabierać bydło oraz ziarno, a także ludzi spośród plemion południa. Ostatecznie handel kością słoniową oraz niewolnikami są ze sobą nierozłączne. W kwestii zapobieżenia narastającej przemocy Ismail Pasza (1863 – 1879) zorganizował policję rzeczną na Nilu oraz dążył do rozciągnięcia egipskiej kontroli na południe. Pewne sukcesy w walce z handlem niewolnikami osiągnął namiestnik Ekwatorii Charles Gordon, który w roku 1877 stał się generalnym gubernatorem Sudanu, jednak jego polityka doprowadziła do poparcia przez handlarzy niewolników rebelii jakie wybuchły w Bahr al-Ghazal, Darfurze oraz Kordofanie. Chociaż zostały one stłumione, Egipt w roku 1879 zbankrutował oraz stracił wszelkie możliwości działania. Tymczasem niezadowolenie muzułmańskich mieszkańców Sudanu z powodu wysokich podatków, kontroli sudańskiego handlu przez Egipt oraz zakazu handlu niewolnikami, który tradycyjnie był źródłem utrzymania znacznej liczby ludzi, narastało. Ponadto albowiem Egipcjanie realizując swoją politykę w znacznej mierze polegali na Europejczykach, w oczach wielu dominacja egipska była równocześnie dominacją chrześcijan. W tej sytuacji w roku 1881 w Sudanie wybuchło powstanie pod wodzą Muhammada Ahmada, który wydał się mahdim. Do roku 1885 udało mu się wyprzeć z Sudanu Egipcjan oraz zabić Gordona podczas zdobywania Chartumu, ale jeszcze w tym samym roku Mahdi zmarł. Jego następca, Abdullahi, prowadził politykę agresywnego islamizmu, wzywając do poddania się oraz nawrócenia na tę religię królową Wiktorię, egipskiego chedywa, sułtana osmańskiego oraz cesarza Etiopii. W rezultacie mahdyści znaleźli się w konflikcie zarówno z wewnętrznymi dysydentami w Darfurze, Bahr al-Ghazal oraz Ekwatorii, jak oraz Egiptem oraz Etiopią. W roku 1896, bojąc się że Sudan zostanie zajęty przez Francję, od roku 1882 okupująca Egipt Wielka Brytania wysłała na jego podbój armię pod wodzą generała Horatio Kitchenera. Ten w roku 1898 pokonał mahdystów pod Omdurmanem oraz wraz ze śmiercią Abdullahiego w listopadzie 1899 roku ich państwo upadło[6].
Sudan Anglo-Egipski
-
Na mocy konwencji podpisanej w 1899 roku Wielka Brytania oraz Egipt ogłosiły wspólną władzę nad Sudanem oraz tym samym stał się on kondominium tych dwóch państw. W praktyce jednak władza Egiptu była zaledwie nominalna oraz przez cały okres istnienia kondominium zarówno rządzący Sudanem generalny gubernator jak oraz wszyscy wyżsi urzędnicy byli Brytyjczykami, a w okresie pogorszenia się stosunków brytyjsko-egipskich w latach 1924 – 1936 z Sudanu zostali usunięci wszyscy egipscy urzędnicy oraz żołnierze. Obawiając się ponownego wybuchu powstania inspirowanego mesjanistycznym islamem Brytyjczycy popierali wszelkie jego oficjalne formy, równocześnie prześladując jego mniej ortodoksyjne odłamy. Poza tym utrzymywali politykę niskich podatków oraz mimo oficjalnego sprzeciwu wobec niewolnictwa faktycznie tolerowali jego istnienie. Gdy wybuchła I wojna światowa, Brytyjczycy dokonali w roku 1916 ostatecznej aneksji Sułtanatu Dar Fur, który odrodził się po powstaniu Mahdiego, albowiem obawiali się współpracy jego władcy z Osmanami. Podbój południowego Sudanu zakończył się dopiero w roku 1928, kiedy ostatecznie złamano opór Nuerów. W przeciwieństwie do północnej, muzułmańskiej części kraju, na południu językiem urzędowym był angielski, a nie arabski, miejscowi urzędnicy oraz wojska byli pochodzenia brytyjskiego bądź rodzimego, zaś miejscowe szkolnictwo oparto na chrześcijańskich misjach. Ponadto utrudniano napływ ludności z północy na południe. Skutkiem takiej polityki było pogłębienie różnic pomiędzy północą a południem. W dziedzinie gospodarczej obok budowy linii kolejowych, odbudowy Chartumu oraz budowy portu w Port Sudan, największą inwestycją Brytyjczyków było założenie wielkich plantacji bawełny w regionie Al-Dżaziry. Stały się one główną siłą napędową ekonomii Sudanu, jednak równocześnie sprawiły iż stał się on typową "gospodarką monokulturową", uzależnioną od wahań cen jednego surowca na rynkach światowych. Podczas wielkiego kryzysu zysk z plantacji bawełny spadł 4-krotnie, by potem znowu gwałtownie wzrosnąć w latach 1946 – 1953. Świadectwem pojawienia się w Sudanie ruchu nacjonalistycznego były protesty przeciwko usunięciu Egipcjan w roku 1924 podjęte przez ruch Ligi Białej Chorągwi. Sąsiadując z Włoską Afryką Wschodnią Sudan brał bezpośredni udział w II wojnie światowej oraz w kwietniu 1942 roku Generalny Kongres Absolwentów założony przez Isma'ila al-Azhariego zażądał od rządu brytyjskiego szeregu ustępstw, w tym prawa do samostanowienia Sudanu po wojnie. Żądania te zostały odrzucone, jednak w roku 1943 Brytyjczycy utworzyli w Sudanie zalążek parlamentu. Powstały wówczas dwie partie, Al-Aszikka Al-Azhariego, która opowiadała się za unią z Egiptem, oraz Umma, przeciwna jej utrzymaniu. Wojskowy przewrót w Egipcie w roku 1952 doprowadził do przełamania impasu w rokowaniach egipsko-brytyjskich oraz w roku 1953 zawarto traktat, zgodnie z którym miało dojść do ewakuacji wojsk egipskich oraz brytyjskich z Sudanu, a po trzech latach sudańskie zgromadzenie konstytucyjne miało zadecydować o przyszłości kraju. Wybory do sudańskiego parlamentu wygrały ugrupowania proegipskie zjednoczone w ramach Partii Narodowo Unionistycznej oraz Al-Azhari stał się premierem, równocześnie jednak gwałtowne demonstracje przeciwników unii z Egiptem były świadectwem ich siły. Zastępując 800 brytyjskich urzędników kolonialnych zaledwie 4 z ich stanowisk oddano przedstawicielom południa, które nie było reprezentowane podczas rozmów w roku 1953. W rezultacie w roku 1955 w Ekwatorii wybuchł bunt, będący początkiem wojny domowej, który jednak przygasł po daniu południowcom obietnicy autonomii. 1 stycznia 1956 roku Sudan proklamował niepodległość[7].
Sudan współczesny
W trakcie prac nad nową konstytucją przedstawiciele północy odrzucili ustrój federalny zaproponowany przez południowców, w wyniku czego doszło do zaognienia sytuacji na południu. Równocześnie po roku 1956 cena bawełny zaczęła spadać oraz sytuacja gospodarcza Sudanu pogorszyła się. W tej sytuacji zniechęcenie ludzi do intryg polityki parlamentarnej wykorzystał generał Ibrahim Abbud, który dokonał zamachu stanu oraz obejmując urząd prezydenta oraz premiera oraz rozwiązując parlament oraz partie polityczne objął dyktatorską władzę w kraju. Udało mu się rozwiązać problem nadwyżki podaży bawełny poprzez uwolnienie jej cen oraz zawrzeć z Egiptem porozumienie w sprawie podziału wód Nilu, jednak jego brutalna polityka arabizacji oraz islamizacji południa poniosła fiasko oraz doprowadziła w roku 1963 do wybuchu powstania w tym regionie.
W roku 1964 masowe demonstracje zmusiły Abbuda do ustąpienia oraz Sudan na powrót stał się republiką parlamentarną. Kolejne słabe rządy koalicyjne nie były jednak w stanie rozwiązać problemów kraju, w tym mimo podejmowanych prób ugody zaprowadzić pokoju na południu. W roku 1969 w wyniku kolejnego zamachu stanu dyktatorską władzę przejął pułkownik Dżafar Muhammad an-Numajri. Oryginalnie zbliżony do sudańskich komunistów oraz ZSRR, po nieudanym komunistycznym zamachu stanu w roku 1971 an-Numajri zbliżył się do krajów zachodnich. W roku 1973 udało mu się zawrzeć pokój z południem, które otrzymało autonomię. Nietrafione inwestycje gospodarcze oraz napływ ogromnych rzesz uchodźców z głodującej Etiopii, Ugandy oraz Czadu zachwiały gospodarką Sudanu oraz kraj stał się poważnie zadłużony, co zmusiło Numajriego do podjęcia niepopularnych oszczędności w celu zagwarantowania sobie pomocy MFW. Próbując ratować poparcie na islamskiej północy w roku 1983 an-Numajri wprowadził w Sudanie szari'at, co jednak doprowadziło do ponownego wybuchu powstania na południu.
W roku 1985 an-Numajri stał się obalony oraz Sudan po raz trzeci wszedł w okres rządów parlamentarnych, które jednak okazały się tak samo nieskuteczne jak poprzednio. W roku 1989 wojskowy pucz wyniósł do władzy Omara al-Baszira[8], który "wprowadził klasyczną formę dyktatury wojskowej: stał się prezydentem, premierem, ministrem obrony oraz głównodowodzącym armii. Ponadto rozwiązał parlament, zawiesił konstytucję, wprowadził stan wyjątkowy, zdelegalizował partie polityczne"[9]. Politycznym zapleczem nowego rządu był islamski fundamentalizm, którego podstawowym przywódcą oraz ideologiem w Sudanie był Hasan at-Turabi. Dążąc do rozszerzenia muzułmańskiego fundamentalizmu na całą Afrykę oraz Bliski Wschód sudański rząd traktował wojnę z południem jako dżihad, a popieranie islamskiego terroryzmu doprowadziło do jego izolacji na na arenie międzynarodowej. Sudan zaczął się jednak cieszyć poparciem Chin, które pod koniec lat dziewięćdziesiątych rozpoczęły eksploatację jego złóż ropy naftowej. W tym samym okresie Omar al-Baszir zaczął dążyć do poprawy stosunków Sudanu z innymi państwami. W latach 2000 – 2002 nastąpił rozłam pomiędzy nim a at-Turabim.
W roku 2005 zawarto pokój z południem, znosząc obowiązywanie w nim szariatu oraz zgadzając się na referendum niepodległościowe w roku 2011, w efekcie którego Południe 9 lipca 2011 ogłosiło niepodległość. Od roku 2003 rząd sudański musi jednak zmagać się z konfliktem w Darfurze, gdzie doszło do walk pomiędzy arabskimi koczownikami oraz murzyńskimi rolnikami, przy czym al-Baszir zdecydował się popierać tych pierwszych[10]. W marcu 2009 Międzynarodowy Trybunał Karny wydał nakaz aresztowania al-Baszira pod zarzutem zbrodni wojennych oraz zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych w Darfurze. 26 kwietnia 2010 roku w Sudanie zostały przeprowadzone wybory powszechne, w których wygrał al-Baszir, ale doszło w ich trakcie do rażących nadużyć z punktu widzenia demokracji[11][12].
Stosunki z Sudanem Południowym układały się niepomyślnie, a przyczyną konfliktu, była nieuregulowana granica wzdłuż pól roponośnych. Z uwagi na z tym dochodziło do walk granicznych, a 11 kwietnia 2012, Sudan wydał stan wojny z Sudanem Południowym.
Gospodarka
Sudan jest krajem rolniczym. Od początku lat 20. XX w. najważniejszą rośliną eksportową była bawełna. W latach 70. zaczęto zwiększać areał upraw na obszarach nienawadnianych, z reguły sorgo. Zmniejszono zaś produkcję bawełny. Susze, spadek cen produktów na rynku światowym oraz niestabilna sytuacja lat 80. spowodowały kryzys oraz wstrzymanie reform. Od 1997 roku reformy są wprowadzane pod ścisłym nadzorem MFW.
- Wskaźniki gospodarcze: (2009)[13]
-
- PKB: ok. 92, 52 mld $
- PKB na 1 mieszkańca: 2,2 tys. $
- Tempo wzrostu gospodarczego: 4,2%
- Inflacja: 11,2%
- Stopa bezrobocia: 18.7%
Przemysł oraz górnictwo
Bogactwa naturalne
Twierdzi się, że Sudan ma duże zasoby naturalne, ale wcale nie zostały one zbadane, więc potencjał kraju w tej dziedzinie jest nieznany. Niewielkie ilości azbestu, chromitu, miki, marmuru, gipsu, gazu ziemnego, złota oraz manganu są eksploatowane komercyjnie.
W latach siedemdziesiątych odkryto złoża ropy naftowej. W 1999 zaczął się eksport tego surowca, co sprawiło, że w kraju po raz pierwszy od uzyskania niepodległości miał miejsce dodatni bilans handlowy.
Główne ośrodki przemysłowe: Chartum, kompleks Kinan, kompleks Giad
Rolnictwo
Podstawą gospodarki jest rolnictwo, które zatrudnia 80% siły roboczej oraz wytwarza 39% PKB.
Uprawy
Sorgo, pszenica, bawełna, len, sezam, orzeszki ziemne, trzcina cukrowa, guma arabska, tapioka, mango, banany, pataty.
Hodowla
Wielbłądy, owce, kozy, bydło
Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
Religia
-
-
-
Różnice w składzie procentowym wynikają z faktu, że w 2011 r. nastąpiła secesja Sudanu Południowego.
Handel
Handel zagraniczny
Sudan jest z reguły importerem artykułów przemysłowych, maszyn, produktów chemicznych oraz lekarstw. Eksportuje z reguły ropę naftową (80%), sezam (6%), bawełnę (3%), orzeszki ziemne, gumę arabską, żywy inwentarz, wedle danych z 2008, do Chińskiej Republiki Ludowej (48%), Japonii (32.2%) oraz Indonezji (5.3%). Importuje przede wszystkim żywność (zwłaszcza pszenicę), sprzęt używany do transportu oraz rafinerii, artykuły chemiczne, lekarstwa, odzież, wedle danych z 2008, z reguły z Chińskiej Republiki Ludowej (20.3%), Arabii Saudyjskiej (8.5%), Zjednoczonych Emiratów Arabskich (6.3%), Egiptu (5.6%), Indii (5.1%), Włoch (4.1%).
Obroty handlu:
- Eksport: 3,4 mld (2005)
- Import: 3,3 mld (2005)
Transport
Linie kolejowe w Sudanie oraz Sudanie Południowym
Kolej
-
Osobny artykuł: Kolej w Sudanie.
Długość wszystkich linii: 5063 km
Linie główne o rozstawie szyn 1067 mm: 4347 km
Linie rolnicze o rozstawie szyn 610 mm: 716 km
Inne
- długość dróg utwardzonych: 4320 km (2005)
- ropociągi: 2365 km (2005)
- gazociągi: 156 km (2005)
- główne porty lotnicze: Chartum, Port Sudan
- główne porty morskie: Port Sudan
Podział administracyjny
-
Sudan jest podzielony na 15 prowincji (zwanych także wilajetami albo stanami) oraz 86 dystryktów. Stany to:
Sprawdź też
Przypisy
- ↑ Michał Tymowski (red.): Historia Afryki do początku XIX wieku. Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo, 1996, s. 78, 85, 89, 93, 104, 192 – 193, 195, 197, 199, 201 – 207, 210 – 213, 215 – 219, 222, 224 – 231. ISBN 83-04-04094-8.
- ↑ Tymowski, ss. 298, 301 – 302, 545 – 547, 549
- ↑ Tymowski, s. 549
- ↑ Tymowski, ss. 549 – 550, 562, 564 – 567, 873; S. Hillelson-[C. E. Bosworth]: Nūba 2. History (b) From the Ayyūbid period to the 16th century. W: C.E. Bosworth, E. Van Donzel, W.P. Heinrichs, G. Lecomte: The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Volume VIII. Leiden: E.J. Brill, 1995, s. 90 – 91. ISBN 90-04-09834-8. ; Peter Malcolm Holt: Bliski Wschód od wypraw krzyżowych do 1517 roku. (przeł.) Barbara Czarska. Warszawa: Państw. Instytut Wydawniczy, 1993, s. 155 – 159. ISBN 83-06-02290-4.
- ↑ Tymowski, ss. 872 – 883; Hillelson, s. 90; Kevin Shillington (ed.): Encyclopaedia of Arfican History. New York: Fitzroy Dearborn, 2005, s. 232, 1133 – 1134. ISBN 1-579-58-245-1.
- ↑ Shillington, ss. 1488 – 1492
- ↑ Shillington, ss. 1494 – 1497; M.W. Daly: Sūdān 1. History and political development. W: C.E. Bosworth, E. Van Donzel, W.P. Heinrichs, G. Lecomte: The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Volume IX. Leiden: E.J. Brill, 1997, s. 746 – 748. ISBN 90-04-10422-4. ; Danuta Madeyska: Historia współczesna świata arabskiego. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008, s. 127 – 129. ISBN 83-235-0544-0.
- ↑ Shillington, ss. 1496 – 1501; Daly, ss. 749 – 750; Madeyska, ss. 129 – 131
- ↑ Madeyska, s. 131
- ↑ Shillington, s. 1504 ; Daly, s. 750; Madeyska, ss. 132 – 136
- ↑ Warrant issued for Sudan's leader (ang.). BBC NEWS. [dostęp 22 lipca 2010].
- ↑ Jérôme Tubiana: Po wyborach w Sudanie (pol.). Le monde diplomatique. [dostęp 22 lipca 2010].
- ↑ Human Development Report Office: ONZ Human Development Report 2010 (ang.). [dostęp 8 stycznia 2011].
Linki zewnętrzne
Sprawdź hasło
Sudan w Wikisłowniku
|
Członkostwo w organizacjach międzynarodowych |
|
|
|
|
.svg&filetimestamp=20110519162143)
Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, 
