Szamil Salmanowicz Basajew (ur. 14 stycznia 1965, zm. 10 lipca 2006) – przywódca rebeliantów czeczeńskich. Uznawany zarówno za patriotę walczącego o uniezależnienie Czeczenii od Rosji, jak oraz za jednego z najgroźniejszych terrorystów światowych (tę ostatnią opinię wyrażała nie tylko Rosja, ale też ONZ[1], Departament Stanu USA[2] oraz Komisja Europejska[3]). W 2003 roku zmienił swoje imię oraz nazwisko na Abdallah Szamil Abu-Idris.
Pochodził z górskiej wioski Wiedeno w południowo-wschodniej Czeczenii przy granicy z Dagestanem, z rodziny czeczeńsko-awarskiej o silnym poczuciu świadomości patriotyczno-narodowej. Swoje imię otrzymał na cześć słynnego przywódcy powstania górali kaukaskich przeciwko Rosji w latach 1834-1859 - imama Szamila. W 1982 ukończył dziesięcioletnią szkołę średnią w Ałchan-Kała pod Groznym. W latach 1983-85 odbył zasadniczą służbę wojskową w szeregach Armii Radzieckiej, w jednostce straży pożarnej. Trzykrotnie zdawał bez powodzenia egzaminy wstępne na Wydział Prawniczy Uniwersytetu im. Łomonosowa, ostatecznie stał się w 1987 przyjęty na Moskiewski Instytut Inżynierów Urządzenia Terenu. Wedle wielorakich źródeł studia porzucił po roku albo stał się skreślony z listy studentów za niedobór wyników. W tym czasie zajął się działalnością gospodarczą, m.in. składaniem oraz sprzedażą komputerów osobistych, co było zajęciem dochodowym. W czasie nieudanego przewrotu w Moskwie stanął po stronie Borysa Jelcyna; w sierpniu 1991 był jednym z obrońców gmachu parlamentu - "Białego domu", za co otrzymał później od Jelcyna okolicznościowy dyplom z podziękowaniami.
We wrześniu 1991 powrócił do rodzinnej Czeczeni, gdzie jako członek ochotniczej gwardii narodowej ochraniał obrady czeczeńskiego Kongresu Narodowego w Groznym, który w październiku tego samego roku doprowadził do wyboru na prezydenta republiki Dżochara Dudajewa. Po jednostronnym ogłoszeniu przez Dudajewa niepodległości Czeczenii oraz wprowadzeniu przez prezydenta Jelcyna stanu wyjątkowego w tej republice porwał rosyjski samolot pasażerski oraz zmusił go do lądowania w Ankarze, gdzie w trakcie konferencji prasowej zażądał odwołania stanu wyjątkowego w Czeczenii. Ostatecznie uwolnił zakładników, a władze tureckie pozwoliły mu na powrót do Czeczenii. Bez powodzenia startował w wyborach prezydenckich w Czeczenii w 1991 roku.
W latach 1992-1993 wraz z rosyjskimi oraz czeczeńskimi ochotnikami walczył przeciwko Gruzji po stronie separatystycznego rządu Abchazji. Szkolił się w obozach wojskowych w Rosji (1992) oraz paramilitarnych w Afganistanie (1994).
Po wybuchu I wojny w Czeczenii uczestniczył w walkach z Rosjanami jako jeden z głównych komendantów polowych. Podczas I szturmu Groznego dowodził oddziałem czeczeńskiego specnazu oraz był jednym z ostatnich dowódców walczących w mieście; jednej z dzielnic jego przedmieścia - Czarnorzecza bronił aż do połowy marca. W 1995 najechał rosyjskie miasto Budionnowsk, biorąc ok. 1600 z reguły cywilnych zakładników. Po kilku dniach walk przerywanych negocjacjami, ogłoszono tymczasowe zawieszenie broni w Czeczenii w zamian za zwolnienie zakładników, natomiast za samym Basajewem wysłano w Rosji list gończy. W czerwcu 1996 dowodził spektakularną operacją odbicia Groznego (operacja Dżihad).
W maju 1995, w wyniku precyzyjnego nalotu lotniczego na jego dom w Wiedieno zginęło 11 członków jego najbliższej rodziny.
Po wycofaniu się wojsk rosyjskich ubiegał się o urząd prezydenta Czeczenii w wyborach z stycznia 1997, przegrał jednak z szefem sztabu sił czeczeńskich Asłanem Maschadowem. Objął stanowisko wicepremiera, a później premiera, z którego zrezygnował w lipcu 1998. Jako premier, pomimo tego że był równocześnie ścigany rosyjskim listem gończym, uczestniczył w rokowaniach pokojowych z Rosją.
W sierpniu 1999 oddziały bojowników islamskich, kierowane przez Basajewa oraz jego arabskiego brata krwi Chattaba, wkroczyły do Dagestanu, ogłaszając Basajewa przywódcą republiki islamskiej. Stało się to jednym z pretekstów rozpoczęcia II wojny czeczeńskiej.
W początkowej fazie drugiej wojny, stracił stopę w wybuchu miny, idąc jako pierwszy przez pole minowe podczas przebijania się z Groznego 2 lutego 2000. Od tego czasu prowadził walkę partyzancką, m.in. osobiście dowodząc opanowaniem stolicy Inguszetii, Nazrania, w czerwcu 2004 roku. Od 2001 stał na czele zorganizowanego przez siebie "batalionu" najbardziej radykalnych bojowników kaukaskich, gotowych do przeprowadzania aktów terroru na terenie Rosji oraz ataków samobójczych (zarówno na cele militarne jak oraz cywilne).
Wziął odpowiedzialność za wiele zamachów, m.in. za atak z 9 maja 2004 na paradę z okazji dnia zwycięstwa w Groznym, w którym zginął m.in. promoskiewski prezydent Czeczenii Achmad Kadyrow. W liście publikowanym w Internecie 17 września 2004, Basajew przyznał się do odpowiedzialności za wzięcie ok. 1100 zakładników w szkole w Biesłanie dwa tygodnie wcześniej (podał wiele szczegółów ataku, a także szczegółowy skład komanda, które go wykonywało). Równocześnie oświadczył, że jednoczesne zamachy bombowe na dwa samoloty pasażerskie z 24 sierpnia oraz dwa wybuchy w Moskwie, które miały miejsce 31 sierpnia, także były częścią jego operacji Bumerang (serii ataków terrorystycznych w Moskwie oraz na Kaukazie w latach 2003-2004). Osobiście zdalnie zdetonował też prowadzoną przez samobójcę ciężarówkę, która zniszczyła siedzibę prorosyjskich władz w Groznym w grudniu 2002 roku.
W 2005 r. stał się mianowany I wicepremierem w rządzie separatystów w zamian za wyrzeczenie się terroryzmu. W czerwcu 2006 stał się mianowany przez separatystycznego prezydenta Doku Umarowa zastępcą oraz wiceprezydentem Czeczenii, także faktycznym dowódcą formacji zrzeszających wszystkie antyrządowe ugrupowania zbrojnych na rosyjskim Północnym Kaukazie poza granicami Czeczenii (Dagestan, Inguszetia, Kabardo-Bałkaria), tzw. Frontu Kaukaskiego.
Zginął w nocy z 9 na 10 lipca 2006 w Inguszetii - wedle szefa rosyjskiej FSB, Nikołaja Patruszewa przyczyną śmierci Basajewa była eksplozja ciężarówki Kamaz, przewożącej materiały wybuchowe. nieoczekiwanie Basajewa w wyniku najprawdopodobniej przypadkowej eksplozji zginęli też inni bojownicy (według FSB dwunastu, wedle separatystów trzech).
| „ |
Zwyciężyliśmy dlatego, że w naszych duszach nie było strachu oraz zwątpienia, a była tylko pogarda dla rosyjskich najeźdźców. Pogardzaliśmy tymi niewolnikami, którzy przyszli nas zniewolić. Nas, którzy wolność cenią wyżej niż życie. Zwyciężyliśmy dlatego, że gorąco chcieliśmy zwyciężyć.
|
” |
| — Sz. Basajew. Grozny, 20 listopada 1997 r.[4] |
Sprawdź też
Przypisy
Bibliografia
- Mirosław Kuleba, Szamil Basajew : Rycerski etos a powinność żołnierska. Warszawa: Wydawnictwo Fundacja Odysseum, 2007 ISBN 978-83-86010-16-5
