Schweizerische Eidgenossenschaft Confédération suisse Confederazione Svizzera Confederaziun svizra Confoederatio Helvetica Konfederacja Szwajcarska
Flaga Szwajcarii Herb Szwajcarii
Dewiza: (łac.) Unus pro omnibus, omnes pro uno (Jeden za wszystkich, wszyscy za jednego)
Hymn: Schweizer Psalm (Psalm Szwajcarów)
Język urzędowy	niemiecki[1], francuski, włoski, romansz¹
Język używany	niemiecki[1], francuski, włoski, romansz¹
Stolica	brak (de jure) Berno (de facto)
Ustrój polityczny	demokracja bezpośrednia, republika federalna
Głowa państwa	Szwajcarska Rada Związkowa Eveline Widmer-Schlumpf
Szef rządu	prezydent (Szwajcarska Rada Związkowa)
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	133. na świecie 41 290 km² 3,7%
Liczba ludności (2008)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	94. na świecie 7 725 200 186 osób/km²
PKB (2008)  • całkowite   • na osobę	492,6 mld USD▲ 67 384 USD▲
Jednostka monetarna	frank szwajcarski (CHF)
Niepodległość –proklamowana –uznana	od Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego 1 sierpnia 1291 24 października 1648
Strefa czasowa	UTC +1 – zima UTC +2 – lato
Kod ISO 3166	CH
Domena internetowa	.ch
Kod samochodowy	CH
Kod samolotowy	HB
Kod telefoniczny	+41
¹ wg konstytucji romansz jest językiem urzędowym w kontaktach z osobami, dla których stanowi język ojczysty art. 70
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Konfederacja Szwajcarska w Wikicytatach
Hasło Szwajcaria w Wikisłowniku

Szwajcaria, Konfederacja Szwajcarska (Confoederatio Helvetica, Schweiz, Schweizerische Eidgenossenschaft) – państwo federacyjne w Europie Zachodniej. Jest jednym z niewielu państw, w których obowiązuje demokracja bezpośrednia. Szwajcaria od kongresu wiedeńskiego w 1815 roku jest państwem neutralnym. Do Organizacji Narodów Zjednoczonych przystąpiła dopiero 10 września 2002 po przegłosowaniu tej decyzji w referendum minimalną większością 52% głosów.

Nie jest częścią Unii Europejskiej, ani nawet Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Posiada jednak specjalne dwustronne stosunki z UE, dzięki czemu uczestniczy w wybranych inicjatywach (np. Układ z Schengen) oraz dopłaca do budżetu unijnego^[2]. Szwajcaria formalnie nie ma stolicy, jej funkcję de facto pełni jednak Berno, będące siedzibą rządu.

Geografia

 Osobny artykuł: Geografia Szwajcarii.

Powierzchnia:

• ląd: 39 770 km²
• woda: 1 520 km²
• całkowita: 41 290 km²

Długość granic:

• Austria: 164 km
• Francja: 573 km
• Liechtenstein: 41 km
• Niemcy: 334 km
• Włochy: 740 km
• całkowita: 1 852 km

Brak dostępu do morza.

• Najwyższy punkt: Dufourspitze 4634 m n.p.m.
• Najniższy punkt: Jezioro Maggiore 195 m n.p.m.

Jeziora

Poniższa lista zawiera ważniejsze jeziora Szwajcarii o powierzchni powyżej 10 km² (w nawiasach podano nazwy oryginalne):

Historia

 Osobny artykuł: Historia Szwajcarii.

Szwajcaria jest konfederacją państw, wchodzących w jej skład jako kantony o bardzo dużej autonomii. Związek poniektórych z nich trwa nieprzerwanie 700 lat, co stawia je wśród najstarszych republik na świecie (co nie jest jednak tak jednoznaczne). W 1291 kanton Schwyz (od którego wywodzi się nazwa państwa), Uri oraz Unterwalden sygnowały akt utworzenia związku wieczystego. Podstawowym celem była chęć uwolnienia się spod wpływu Habsburgów. Przełomem było zwycięstwo nad armią Habsburgów w bitwie pod Morgarten 15 listopada 1315. Zwycięstwo to przyczyniło się do późniejszych akcesji.

Do 1353 trzy założycielskie kantony zostały połączone z kantonami Glarus oraz Zug oraz miastami Lucerna, Zurych oraz Berno tworząc tzw. "Starą Konfederację", która rosła w siłę oraz bogactwo przez cały XV wiek (chociaż Zurych stał się wykluczony z federacji w latach 40. XV wieku na skutek zatargu terytorialnego). Dzięki pokonaniu Karola Zuchwałego w latach 70. XV wieku oraz najemnym wojskom szwajcarskim była utrzymana niezależność federacji. Pogrom armii Habsburgów oraz śmierć księcia Leopolda w bitwie pod Sempach 9 lipca 1386 zapewnił Szwajcarii faktyczną niezależność. W bitwie tej ponoć legendarnego czynu dokonał Arnold Winkelried, który rzucając się na lance habsburskiej piechoty umożliwił przełamanie ich szyków oraz osiągnięcie zwycięstwa.

W 1506 roku papież Juliusz II najął wojska szwajcarskie do osobistej ochrony tworząc Gwardię Szwajcarską, która po dziś dzień pełni tę funkcję (choć dzisiaj bardziej pełniąc funkcję reprezentacyjną).

W XVI wieku Szwajcaria stała się jednym z głównych ośrodków reformacji w Europie. Reformacja objęła jednak z reguły bogatsze oraz bardziej rozwinięte kantony miejskie. W 1531, po wojnie kantonów protestanckich z katolickimi (wiejskimi), w wyniku tzw. drugiego pokoju kappelskiego nastąpiło ustalenie podziału wyznaniowego kantonów.

Na mocy postanowień pokoju westfalskiego z 1648 r., kończącego wojnę trzydziestoletnią, cesarz rzymsko-niemiecki uznał oficjalnie niepodległość Szwajcarii oraz jej formalne wyodrębnienie z Rzeszy Niemieckiej. Od tego czasu Szwajcarię zaczęto nazywać Związkiem Szwajcarskim.

Przełęcze powyżej 1000 m n.p.m.

Przełęcze poniżej 1500 m n.p.m.

Inwazja francuska

W 1798 armie francuskie podbiły Szwajcarię narzucając nową ujednoliconą konstytucję, osłabiającą kantony a wzmacniającą rząd centralny. Okres ten (1798-1803) nazywany jest Republiką Helwecką. Jednakże system ten zniszczył wielowiekowe tradycje kulturowe oraz był bardzo niepopularny wśród Szwajcarów. Gdy wybuchła wojna, Szwajcaria stała się areną walk pomiędzy Francją, a Austrią oraz Rosją. Pojawiły się także dwie frakcje wśród Szwajcarów – "Republikanów" będących zwolennikami nowego porządku oraz "Federalistów" chcących powrotu do systemu federacyjnego opartego na szerokiej autonomii kantonów. Po spotkaniu zorganizowanym przez Napoleona w 1803 w Paryżu oba stronnictwa doszły do porozumienia co znalazło wyraz w podpisaniu tzw. Aktu Mediacyjnego przywracającego w znacznym stopniu system federacyjny. Kongres wiedeński potwierdził neutralność Szwajcarii, do której przyłączono ostatnie trzy kantony: Valais, Neuchâtel oraz Genewa.

Konstytucja 1848

Mapa Szwajcarii z 1903 r.

W 1847 wybuchła wojna domowa pomiędzy kantonami katolickimi oraz protestanckimi (tzw. szwajcarska wojna domowa, niem. Sonderbundskrieg). Katolicy starali się nie dopuścić do wzmocnienia władzy centralnej, do czego dążyli rządzący wówczas przedstawiciele Partii Radykalnej. W wyniku miesięcznych walk zginęło około 100 osób oraz był to ostatni poważniejszy konflikt zbrojny na terytorium Szwajcarii. W wyniku tego w 1848 stworzono federalną konstytucję oraz system oparty na referendach pozostawiając kwestie lokalne w gestii kantonów. W 1874 wniesiono poprawki uwzględniające wprowadzenie wspólnej waluty oraz zmiany wymuszone przez rozwój populacji oraz rewolucję przemysłową. W 1891 konstytucja była ponownie poprawiona, założono unikalny system silnie oparty na demokracji bezpośredniej.

Wiek XX

W 1920 Szwajcaria była członkiem Ligi Narodów a w 1963 Rady Europy. Podczas I wojny światowej proklamowała neutralność, analogicznie zresztą w czasie II wojny światowej. Mimo tego Niemcy planowali zajęcie Szwajcarii, co wydawało się wówczas nieuniknione. Do dzisiaj trudno rozstrzygnąć czy do zachowania suwerenności bardziej przyczyniła się sprawnie przeprowadzona mobilizacja pod dowództwem gen. Henriego Guisana czy też może ścisłe związki banków szwajcarskich z gospodarką nazistowską.

Pomimo formalnej neutralności Szwajcarzy współpracowali z Niemcami: w szwajcarskich fabrykach, które były omijane przez alianckie bombardowania produkowano uzbrojenie, natomiast szwajcarskie banki przechowywały złoto zrabowane więźniom obozów koncentracyjnych. W wyniku badań prowadzonych po wojnie ustalono m.in., że w złotych monetach bitych w tym kraju istnieje duże stężenie rtęci, normalnie nie występujące w tak dużych ilościach w związku z tym kruszcem, a mogące świadczyć o dentystycznym pochodzeniu tego złota (naziści wyrywali swoim ofiarom złote zęby). Ponadto przez Szwajcarię przejeżdżały transporty więźniów do obozów koncentracyjnych wysyłane na Wschód^[3].

Od 12 grudnia 2008 Szwajcaria jest członkiem Układu z Schengen.

Podział administracyjny

 Osobny artykuł: Kanton (Szwajcaria).

• 1291 – Uri, Schwyz, Obwalden, Nidwalden
• 1332 – Lucerna
• 1351 – Zurych
• 1352 – Glarus, Zug
• 1353 – Berno
• 1481 – Fryburg, Solura
• 1501 – Bazylea-Miasto, Bazylea-Okręg, Szafuza
• 1513 – Appenzell Ausserrhoden, Appenzell Innerrhoden
• 1803 – Sankt Gallen, Gryzonia, Argowia, Turgowia, Ticino, Vaud
• 1815 – Valais, Neuchâtel, Genewa
• 1979 – Jura

Ustrój polityczny

 Osobne artykuły: ustrój polityczny Szwajcarii i Kanton (Szwajcaria).

Szwajcaria jest federacją demokratyczną oraz parlamentarną, gdzie na szeroką skalę wykorzystywana jest instytucja referendum (demokracja bezpośrednia). Szczególnie silna pozycja parlamentu oraz władz kantonalnych. Ustrój ten nazywa się parlamentarno-komitetowym, cechą najbardziej typową dla niego jest niedobór rozdziału pomiędzy władzę ustawodawczą, wykonawczą oraz sądowniczą.

Szwajcaria jest państwem federalnym, podzielonym na kantony, posiadające charakter organizmów państwowych. Konstytucja wyznacza podział kompetencji pomiędzy federacją a kantonami.

Zgromadzenie Federalne (parlament) to najwyższa władza ustawodawcza Federacji Helweckiej. Nie ma żadnych tzw. "hamulców" – nie da się rozwiązać jej izb przed upływem kadencji, nie bywa zwoływana na sesje przez żaden odmienny organ, nie ma instytucji sądownictwa konstytucyjnego (brak Trybunału Konstytucyjnego). Ponadto wszelkie konflikty kompetencyjne rozstrzygane są przez sam parlament. On sam wybiera też siedmiu członków wykonawczej Rady Federalnej (rządu) oraz Trybunału Federalnego.

Szwajcarski konserwatyzm podkreśla fakt, że mimo tak solidnych demokratycznych tradycji kobiety uzyskały prawa wyborcze dopiero w lutym 1971 roku, a oraz to nie wszędzie. Najdłużej opierał się kanton Appenzell Innerrhoden, który ustąpił przed wyrokiem sądu najwyższego w roku 1990.

Ludność

• Wykres liczby ludności Szwajcarii na przestrzeni ostatnich 160 lat^[4]

W Szwajcarii są cztery języki urzędowe: niemiecki, francuski, włoski oraz romansz (ten ostatni to jeden z języków retoromańskich).

Wedle spisu powszechnego ludności z 2000 roku struktura ludności ze względu na język ojczysty przedstawia się następująco:

1. niemiecki – 4 801 148 (72,8%)
2. francuski – 989 606 (13,0%)
3. włoski – 470 961 (6,5%)
4. serbsko-chorwacki – 103 350 (1,4%)
5. albański – 94 937 (1,3%)
6. portugalski – 89 527 (1,2%)
7. hiszpański – 76 750 (1,1%)
8. angielski – 73 422 (1,0%)
9. romansz – 35 072 (0,5%)

Inne – 58 431 (0,7%)

Szwajcarzy nie stanowią ani językowo, ani religijnie jedności, posiadają jednak wspólną historię oraz ideały.

Szwajcaria na zdjęciu satelitarnym

Miasta

Największe miasta Szwajcarii:

• Zurych - 371 767 mieszk.
• Genewa - 185 524 mieszk.
• Bazylea - 165 847 mieszk.
• Lozanna - 129 000 mieszk.
• Berno - 128 041 mieszk.

Gospodarka

Spośród państw europejskich gospodarka Szwajcarii ma najlepszy Wskaźnik Wolności^[5]. Kraj jest bardzo wysoko rozwinięty, jeden z najbogatszych na świecie. Długotrwała neutralność (od 1815) oraz zasada nienaruszalności tajemnicy bankowej ugruntowały zaufanie do Szwajcarii jako finansowego centrum Europy oraz świata. Napływ obcych zasobów pieniężnych umożliwił stopniowy rozwój rodzimego, wysoko wyspecjalizowanego przemysłu, intensywnego rolnictwa oraz turystyki. W latach 80. niewielkie tempo wzrostu gospodarczego (przeciętnie 2,1% rocznie), od początku lat 90. – recesje, spadek produktu krajowego brutto o 0,3% w 1992 oraz 0,9% w 1993. Usługi wytwarzają 62% produktu krajowego brutto, w tym sektor bankowo-ubezpieczeniowy – ok. 16%, przemysł oraz budownictwo – powyżej 34%, rolnictwo – ok. 4%; produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca – 42 003 USD.

Szwajcarskie rezerwy złota wynoszą 83 mln uncji jubilerskich, dewizowe są szacowane na ok. 6•10¹² USD. Działa tu ponad 630 banków, z których 5 trzeba do największych w świecie: Schweizerischer Bankverein (z siedzibą w Bazylei, wartość depozytów 124 mld dolarów), Schweizerische Bankgesellschaft (Zurych, 114 mld dolarów), Crédit Suisse (Zurych, 89 mld dolarów), Schweizerische Volksbank (Berno) oraz Bank Leu. Łączna wartość depozytów w szwajcarskich bankach wynosi ok. 6 bln dolarów (2007 r.), w tym ok. 50% od klientów zagranicznych.

Działają liczne, znane w świecie firmy ubezpieczeniowe (Zürich Insurance, Rentenaustalt, Reassurances), 6 giełd papierów wartościowych, w tym w Zurychu – największa w Europie. Same podatki stanowią 30% PKB Szwajcarii, dodatkowo 7% PKB stanowią obowiązkowe ubezpieczenia społeczne (emerytalne, inwalidzkie, składki na służbę zdrowia), co łącznie daje 37% PKB (dla porównania: Szwecja 52%, Wielka Brytania 36%, Polska 34,5%, Stany Zjednoczone 27%; z uwzględnieniem ubezpieczeń społecznych). W przeciwieństwie dla przykładu do Niemiec czy Szwecji służby zdrowia w Szwajcarii nie finansuje się z podatków, tylko z obowiązkowych ubezpieczeń, które są parapodatkami. PKB per capita wynosi nominalnie 51 tys. 771 dolarów, poziom porównywalny do Danii, a po zmierzeniu parytetem siły nabywczej 37 tys. 369 dolarów, także porównywalny do Danii. Wskaźnik Giniego dla Szwajcarii wynosi 33, co jest poziomem porównywalnym do Holandii, wyższym niż we Francji, Niemczech oraz krajach skandynawskich, ale niższym niż w wielu innych krajach.

Przemysł

Mapa Szwajcarii z kantonami oraz jeziorami

Szwajcaria ma bardzo nieliczne złoża surowców mineralnych. Wydobywa się z reguły kruszywa budowlane oraz surowce do produkcji takich materiałów budowlanych jak cement oraz wapno (wapienie, margle) a także sól kamienną (Jura). Podstawą energetyki są elektrownie wodne na rzekach Alp (58% produkowanej energii elektrycznej) oraz elektrownie jądrowe (40% energii). Produkcja energii elektrycznej na 1 mieszkańca Szwajcarii – 8568 kW·h (1994). Przemysł przetwórczy wytwarza z surowców importowanych produkty wysoko przetworzone (głównie na eksport), wymagające dużego nakładu pracy oraz myśli technicznej. Największe szwajcarskie koncerny przemysłowe to: Nestlé (branża spożywcza, obroty 36 mld dolarów, 1992), ABB Asea Brown Boveri (maszynowa, 29 mld dolarów), Novartis oraz Roche (chemiczne), Sulzer Brothers (maszynowe).

Rozwinięty jest z reguły przemysł elektromaszynowy, chemiczny oraz spożywczy. Przemysł elektromaszynowy dostarcza urządzenia sterownicze dla wielorakich gałęzi przemysłu, turbiny, generatory, silniki, pomiędzy innymi okrętowe. Przeważajaca ilość zakładów tego przemysłu jest skupiona w Zurychu, Winterthur, Baden. Tradycyjnie bardzo duże znaczenie ma branża zegarmistrzowska oraz jubilerska. Wyrób zegarków znanych firm (SMH Holding, Montres Rolex, Montres Ebel, Patek-Philippe, Tissot) koncentruje się w La Chaux-de-Fonds, Neuchâtel, Genewie. Przemysł chemiczny wyspecjalizowany jest w produkcji leków (główny ośrodek to Bazylea), spożywczy – serów, przetworów mięsnych oraz czekolady. Ponadto przemysł papierniczy, cementowy oraz włókienniczy. W Szafuzie oraz Neuhausen, w pobliżu hydroelektrowni leżą huty aluminium (importowany tlenek glinu).

Rolnictwo

Rolnictwo wysokotowarowe. Użytki rolne zajmują ok. 26% całej powierzchni kraju (2003), dominującą formą użytkowania ziemi są łąki oraz pastwiska (13,8%). Przeważają gospodarstwa o powierzchni 10–20 ha (średnio 16,2 ha). 1 ciągnik przypada na 14 ha użytków rolnych. Poziom nawożenia (349 kg nawozów sztucznych na 1 ha gruntów ornych) ma tendencję spadkową w związku z powszechną produkcją tzw. zdrowej żywności. Hodowla dostarcza ponad 80% wartości produkcji rolnej. Rozwinięta jest z reguły hodowla bydła domowego o kierunku mlecznym (przeciętny roczny udój od 1 krowy – 5000 litrów, 1994) oraz trzody chlewnej, w strefach podmiejskich – drobiu, w wyższych piętrach Alp oraz Jury – owiec. Na Wyżynie Szwajcarskiej przeważa uprawa pszenicy, jęczmienia, ziemniaków oraz buraków cukrowych, w dolinie Rodanu oraz nad Jeziorem Genewskim – warzyw oraz owoców (głównie jabłonie), na południowych stokach Jury – winorośli. Lasy zajmują ok. 31% powierzchni kraju ale ich znaczenie przemysłowe maleje w związku z rozwiniętą ochroną.

Religia

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Kościoła katolickiego w Szwajcarii.

 Osobny artykuł: Arcybiskupstwo Szwajcarii.

 Osobny artykuł: Eparchia genewska oraz zachodnioeuropejska.

 Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Szwajcarii.

Chrześcijaństwo jest dominującą religią w Szwajcarii, z podziałem pomiędzy katolicyzm (41,8% całej populacji w 2000 roku) a zróżnicowane odmiany wyznań protestanckich (34,9%), z których najwięcej wyznawców liczy kalwinizm. Imigracja uczyniła powstanie pewnej liczby wyznawców islamu (4,3%) oraz prawosławia (1,8%). Szwajcaria jest także krajem o jednej z największych w Europie liczbie buddystów, chociaż procentowo stanowią oni mniej niż 0,5% populacji. W tamtejszych Alpach istnieje nawet klasztor buddyjski. Ponadto w Szwajcarii żyje nader sporo wyznawców judaizmu, hinduizmu oraz innych niechrześcijańskich religii albo sekt, którzy łącznie stanowią 1,5% populacji kraju. 16,3% Szwajcarów nie trzeba do żadnej wspólnoty religijnej, z czego 4,3% to wolnomyśliciele. Sondaż przeprowadzony przez Eurobarometer w 2005 pokazał, że tylko 48% Szwajcarów deklaruje wiarę w Boga, dalsze 39% dopuszcza możliwość istnienia nieokreślonej siły wyższej, a 9% deklaruje ateizm. Pozostałe 4% nie potrafiło albo nie chciało się określić.

Mniejsze ważniejsze kościoły w Szwajcarii: Kościół Nowoapostolski (37 tys.), Zielonoświątkowy Kościół Pełnej Ewangelii (25 tys.), Kościół Braterski (20 tys.), Kościół starokatolicki (19 tys.), Judaizm (18 tys.), Świadkowie Jehowy (18 tys.), Kościół Metodystyczny (14 tys.), Armia Zbawienia (9,2 tys.), Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (8,2 tys.), Bahaizm (7,4 tys.), Mormoni (7,2 tys.), Wspólnota Mennonitów (4 tys.), Wspólnota Baptystyczna (2,4 tys.)^[6].

Historycznie kraj jest nader równo podzielony pomiędzy rzymskich katolików oraz wyznawców kalwinizmu, ze skomplikowaną mozaiką mniejszości w obszarze prawie całego kraju. Pewne kantony, np. Appenzell, są nawet oficjalnie podzielone na katolickie oraz protestanckie sekcje. W większych miastach (Berno, Zurych, Bazylea) dominują protestanci. Centralna Szwajcaria jest tradycyjnie katolicka. Istnieje też Kościół Chrześcijańskokatolicki w Szwajcarii zaliczany do nurtu starokatolickiego oraz jest jednym z oficjalnych Kościołów w kraju, choć liczba jego członków bardzo szybko się zmniejsza oraz aktualnie trzeba do niego zaledwie 0,2% Szwajcarów. Konstytucja szwajcarska z roku 1848 - w dużym stopniu pod wpływem ówczesnych starć pomiędzy katolickimi a protestanckimi kantonami (tzw. szwajcarska wojna domowa, niem. Sonderbundskrieg) - świadomie wprowadziła zasady, które dopuszczają pokojową koegzystencję pomiędzy różnymi wyznaniami. W 1980 roku odbyło się referendum w sprawie całkowitego rozdziału państwa od Kościołów. Było to odrzucone (80% przeciw).

We wsi Dornach koło Bazylei swoją siedzibę ma chrześcijańskie Towarzystwo Antropozoficzne, istnieje tam antropozoficzne Goetheanum, w którym bardzo wielokrotnie wystawiany jest Faust Goethego, budynek jest ogólnodostępny dla zwiedzających. Z kolei w Bernie powstała w latach pięćdziesiątych pierwsza świątynia Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich w Europie.

Szwajcarzy pod względem religijności nie odróżniają od większości narodów Europy. Udział w praktykach religijnych, z reguły z okazji wielkich uroczystości oraz najważniejszych świąt, ogranicza się do mniejszości. W zależności od kantonu oraz wyznania, systematyczny udział w niedzielnych nabożeństwach wynosi 6-9% wśród ewangelików oraz 10-14% wśród katolików. Papiestwo, watykański centralizm oraz dogmatyczność Kościoła są poddawane bardzo ostrej krytyce nie tylko przez wiernych Kościoła rzymskokatolickiego, ale także przez hierarchię katolicką, która żąda większej niezależności Kościoła Szwajcarii od Watykanu. Przeważajaca ilość istniejących w Szwajcarii parafii katolickich jest bardzo liberalna oraz egalitarna: w wielu kościołach, analogicznie jak w kościołach reformowanych, nie ma obrazów oraz figur, najwyżej wiszące na ścianach krzyże; księża wbrew nauce Kościoła nierzadko łamią celibat oraz zakładają rodziny, jak także dokonują wielu zmian w tradycyjnej liturgii; nabożeństwa nieraz są prowadzone przez świeckich katechetów albo pastorów czy nawet pastorki z Kościoła reformowanego, kiedy brakuje księży katolickich^[7].

Szkolnictwo

Szwajcaria była jednym z pierwszych na świecie państw, które wprowadziło powszechne nauczanie elementarne. Szkoły podstawowe oraz średnie w Szwajcarii są bezpłatne; w wielu kantonach bezpłatne są także obiady oraz podręczniki. Za państwowe szkoły wyższe płaci się około 560 franków szwajcarskich (ok. 2016 zł przy kursie 1 CHF = 3,6 PLN) za semestr. Dla studentów z ubogich rodzin są jednak stypendia. Dyplomy prywatnych szkół szwajcarskich nie są uznawane przez państwo; bywają jednak uznawane przez firmy prywatne.

Kultura oraz sztuka

Język

Istnieją cztery języki urzędowe: niemiecki, francuski, włoski oraz romansz (retoromański). Nauczanie w szkołach podstawowych, gimnazjach oraz liceach przebiega się w jednym z tych języków w zależności od kantonu. Na uniwersytecie studiuje się po francusku bądź niemiecku (i włosku w kantonie Ticino). Absolwent wyższej uczelni powinien móc porozumiewać się przynajmniej w trzech językach. Język angielski, mimo że nie trzeba do języków urzędowych, staje się coraz bardziej popularny w środowisku przemysłowym oraz świecie reklamy. W Szwajcarii istnieje wiele prywatnych szkół, które słyną z wysokiego standardu kształcenia.

Język codzienny Szwajcarów w kantonach niemieckojęzycznych to dialekt alemański (Schwyzerdütsch) poważnie różniący się od podręcznikowej niemczyzny – jeśli mimo znajomości niemieckiego nie rozumiemy naszego rozmówcy, to wyraźnie poprośmy, aby mówił w Hochdeutsch. W Szwajcarii języki francuski oraz włoski, mimo drobnych odmienności np. w poniektórych liczebnikach oraz w wymowie, nie różnią się od standardowego języka. Język romansz jest używany tylko w poniektórych gminach kantonu Gryzonia, gdzie dominuje Schwyzerdütsch.

Literatura

Literatura szwajcarska powstaje w języku niemieckim, francuskim, włoskim oraz retoromańskim, lecz największe znaczenie posiadają dzieła literackie w pierwszych dwóch językach. Najbardziej znani pisarze szwajcarscy to Max Frisch oraz Friedrich Dürrenmatt. Bardzo ważną postacią był także filozof oraz psycholog Carl Gustav Jung. W Szwajcarii żył oraz tworzył, chociaż częściowo także we Francji, w Niemczech oraz we Włoszech, niemiecki filozof oraz filolog klasyczny Friedrich Nietzsche, przez parę lat był profesorem Uniwersytetu w Bazylei oraz równocześnie nauczycielem w miejscowym gimnazjum klasycznym.

Znani pisarze szwajcarscy:

• Gottfried Keller
• Jeremias Gotthelf
• Conrad Ferdinand Meyer
• Friedrich Dürrenmatt
• Max Frisch
• Robert Walser
• Charles Ferdinand Ramuz

Media

Funkcję telewizji publicznej pełni SRG SSR idée suisse, która dzieli się wedle języków na Télévision Suisse Romande (TSR), Televisione svizzera di lingua italiana (TSI) oraz Schweizer Fernsehen (SF). Istnieją także prywatne telewizje regionalne TeleZüri, TeleBärn oraz Telebasel. Największe niemieckojęzyczne dzienniki to Blick, Neue Zürcher Zeitung oraz Tages-Anzeiger.

Kuchnia

Tradycyjnym szwajcarskim specjałem jest fondue, które robione jest z roztopionego sera. Sery szwajcarskie takie jak gruyère czy emmentaler podgrzewa się w specjalnym kociołku z dodatkiem pieprzu, czosnku, białego wina oraz likieru wiśniowego. Do nabierania roztopionego sera używa się świeżego chleba. Szwajcaria oprócz serów może pochwalić się doskonałą czekoladą oraz piwem.

Galeria

Sprawdź też

• wojny austriacko-szwajcarskie
• Gryzonia
• Linie Lotnicze SWISS
• polskie odpowiedniki niemieckich nazw geograficznych
• prezydenci Szwajcarii
• Szwajcarskie tablice rejestracyjne
• CERN
• Ambasada Szwajcarii w Polsce

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Szwajcaria dla turystów
• Swiss University

• Szwajcaria w katalogu Open Directory Project

p • d • e Podział administracyjny Szwajcarii Argowia • Appenzell Ausserrhoden • Appenzell Innerrhoden • Bazylea-Miasto • Bazylea-Okręg • Berno • Fryburg • Genewa • Glarus • Gryzonia • Jura • Lucerna • Neuchâtel • Nidwalden • Obwalden • Sankt Gallen • Schwyz • Solura • Szafuza • Ticino • Turgowia • Uri • Valais • Vaud • Zug • Zurych

p • d • e Państwa Europy Albania • Andora • Austria • Belgia • Białoruś • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Kazachstan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Watykan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej Naddniestrze[1] Terytoria zależne Gibraltar (Wielka Brytania) • Guernsey (Wielka Brytania) • Jan Mayen (Norwegia) • Jersey (Wielka Brytania) • Svalbard (Norwegia) • Wyspa Man (Wielka Brytania) • Wyspy Owcze (Dania) Państwo sui generis/terytorium sporne Kosowo[2] ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo. ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.

Członkostwo w organizacjach międzynarodowych p • d • e Rada Europy Państwa członkowskie Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Belgia • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Gruzja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Kandydaci Białoruś Obserwatorzy Izrael • Japonia • Kanada • Meksyk • Stany Zjednoczone • Stolica Apostolska p • d • e Organizacja Bezpieczeństwa oraz Współpracy w Europie (OBWE) Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Białoruś • Belgia • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czechy • Czarnogóra • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Gruzja • Grecja • Holandia • Hiszpania • Irlandia • Islandia • Kanada • Kazachstan • Kirgistan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Tadżykistan • Turcja • Turkmenistan • Ukraina • Uzbekistan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Światowa Organizacja Handlu (WTO) Albania • Angola • Antigua oraz Barbuda • Arabia Saudyjska • Argentyna • Armenia • Australia • Bahrajn • Bangladesz • Barbados • Belize • Benin • Birma • Boliwia • Botswana • Brazylia • Brunei • Burkina Faso • Burundi • Chile • Chiny • Chorwacja • Czad • Demokratyczna Republika Konga • Dominika • Dominikana • Dżibuti • Egipt • Ekwador • Fidżi • Filipiny • Gabon • Gambia • Ghana • Grenada • Gruzja • Gujana • Gwatemala • Gwinea • Gwinea Bissau • Haiti • Honduras • Hongkong • Indie • Indonezja • Islandia • Izrael • Jamajka • Japonia • Jordania • Kambodża • Kamerun • Kanada • Katar • Kenia • Kirgistan • Kolumbia • Kongo • Korea Południowa • Kostaryka • Kuba • Kuwejt • Lesotho • Liechtenstein • Macedonia • Madagaskar • Makau • Malawi • Malediwy • Malezja • Mali • Maroko • Mauretania • Mauritius • Meksyk • Mołdawia • Mongolia • Mozambik • Namibia • Nepal • Niger • Nigeria • Nikaragua • Norwegia • Nowa Zelandia • Oman • Pakistan • Panama • Papua-Nowa Gwinea • Paragwaj • Peru • Republika Południowej Afryki • Republika Środkowoafrykańska • Republika Zielonego Przylądka • Rwanda • Saint Kitts oraz Nevis • Saint Lucia • Saint Vincent oraz Grenadyny • Salwador • Senegal • Sierra Leone • Singapur • Sri Lanka • Stany Zjednoczone • Suazi • Surinam • Szwajcaria • Tanzania • Tajlandia • Tajwan • Togo • Tonga • Trynidad oraz Tobago • Tunezja • Turcja • Uganda • Ukraina • Urugwaj • Wenezuela • Wietnam • Wybrzeże Kości Słoniowej • Wyspy Salomona • Zambia • Zimbabwe • Zjednoczone Emiraty Arabskie • Unia Europejska, w tym poszczególne kraje członkowskie: Austria • Belgia • Bułgaria • Cypr • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Malta • Niemcy • Polska • Portugalia • Rumunia • Słowacja • Słowenia • Szwecja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Organizacja Współpracy Gospodarczej oraz Rozwoju (OECD) Państwa członkowskie Australia • Austria • Belgia • Chile • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Izrael • Japonia • Kanada • Korea Południowa • Luksemburg • Meksyk • Niemcy • Norwegia • Nowa Zelandia • Polska • Portugalia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy • Unia Europejska (Komisja Europejska bierze udział w pracach OECD) Kandydaci Rosja Obserwatorzy Tajwan Współpracujący Brazylia • Chiny • Indie • Indonezja • Republika Południowej Afryki Organizacje afiliowane Międzynarodowa Agencja Energetyczna • Agencja Energii Nuklearnej • Europejska Konferencja Ministrów Transportu • Klub Sahelu

p • d • e Kraje alpejskie  Austria •  Francja •  Liechtenstein •  Monako •  Niemcy •  Słowenia •  Szwajcaria •  Węgry •  Włochy