Tadeusz Mazowiecki (ur. 18 kwietnia 1927 w Płocku) – polski polityk oraz publicysta.
Ostatni premier PRL oraz pierwszy premier III Rzeczypospolitej (w latach 1989–1990); współtwórca oraz przewodniczący Unii Demokratycznej oraz Unii Wolności; poseł na Sejm PRL III, IV oraz V kadencji, poseł na Sejm RP I, II oraz III kadencji (w latach 1991–2001). Od 2010 doradca Prezydenta RP ds. polityki krajowej oraz międzynarodowej. Kawaler Orderu Orła Białego.
Życiorys
Wykształcenie
Posiada wykształcenie średnie ogólne[2], ukończył w 1946 Liceum Ogólnokształcące im. Marszałka Stanisława Małachowskiego w Płocku, następnie rozpoczął (nieukończone) studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim.
Działalność w PRL
W latach 1949–1955 działał w Stowarzyszeniu Pax[3]. Oryginalnie (do 1951) był w grupie tygodnika „Dziś oraz Jutro”, następnie (1950–1952) pełnił funkcję zastępcy redaktora naczelnego „Słowa Powszechnego”. Był współzałożycielem, a w latach 1953–1955 redaktorem naczelnym „Wrocławskiego Tygodnika Katolików”. W 1953 w „WTK” opublikował artykuł krytykujący działalność biskupa Czesława Kaczmarka, skazanego w tym samym roku w procesie pokazowym[4]. W 1955 stał się wykluczony z Pax jako przywódca tzw. paksowskiej frondy. W 1957 znalazł się wśród założycieli warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej. W 1958 założył oraz stał się redaktorem naczelnym miesięcznika „Więź”. W latach 1961–1972 był posłem na Sejm PRL III, IV oraz V kadencji z ramienia katolickiej grupy Znak. W 1961[5] oraz w 1965[6] wybierany do Sejmu PRL z listy Frontu Jedności Narodu. Jako poseł interpelował w sprawie wydarzeń marcowych w 1968.
Po wydarzeniach grudnia 1970 nalegał na powołanie komisji w celu ustalenia winnych rozlewu krwi. Pozbawiony możliwości kandydowania na urząd poselski w 1976 związał się ściśle z ruchem opozycyjnym. Współpracował z Polskim Porozumieniem Niepodległościowym.
W sierpniu 1980 stanął na czele Komisji Ekspertów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, której zadaniem było wsparcie strajkujących w Gdańsku robotników w rokowaniach z władzą. Od 1981 był redaktorem naczelnym „Tygodnika Solidarność”. Po wprowadzeniu stanu wojennego stał się zatrzymany w sopockim Grand Hotelu, po czym internowano go w Strzebielinku, potem w Jaworzu, a na koniec w Darłówku. Został zwolniony jako jeden z ostatnich w dniu 23 grudnia 1982.
W 1987 był przez rok za granicą, gdzie rozmawiał z politykami oraz przedstawicielami związków zawodowych. Od 1988 uczestniczył w rozmowach w Magdalence. Jako zwolennik przejęcia władzy z rąk PZPR na drodze rokowań aktywnie brał udział w rozmowach plenarnych Okrągłego Stołu, stając się jednym z głównych twórców porozumienia, na mocy którego 4 czerwca 1989 odbyły się częściowo wolne wybory, w których sam odmówił kandydowania.
Rząd Tadeusza Mazowieckiego
-
17 sierpnia Tadeusz Mazowiecki spotkał się z Lechem Wałęsą, który zaproponował mu objęcie stanowiska premiera. Propozycja była przyjęta, a rząd pod jego kierownictwem powstał we wrześniu 1989. Zasłabł w trakcie swojego pierwszego wystąpienia sejmowego w roli premiera. Rząd Tadeusza Mazowieckiego zdołał w krótkim czasie przeprowadzić szereg podstawowych reform. Gruntownie zmieniono ustrój polityczny, wprowadzono pełen zakres swobód obywatelskich, system wielopartyjny, zmieniono godło oraz nazwę państwa (z PRL na RP). 29 grudnia 1989 przeprowadzono istotną zmianę konstytucji, na mocy której m.in. usunięto preambułę, napisano od nowa treść rozdziałów o ustroju politycznym oraz gospodarczym, wzmocniono pozycję związków zawodowych oraz wprowadzono jednolite pojęcie własności. Dzięki tym zmianom możliwe stało się przeprowadzenie transformacji gospodarczej. Pakiet reform rządu, od nazwiska głównego twórcy określany planem Balcerowicza, umożliwił zastopowanie hiperinflacji, restrukturyzację gospodarki, wprowadzenie mechanizmów rynkowych oraz prywatyzacji.
„Gruba kreska”
-
W swoim sejmowym exposé mówił o „grubej linii”, która w oryginale miała oznaczać niedobór odpowiedzialności nowego rządu za szkody poczynione w gospodarce przez władze komunistyczne. Krytycy Tadeusza Mazowieckiego cytat ten (przechrzczony na „grubą kreskę”) zaczęli wykorzystywać do określenia domniemanej pobłażliwości ówczesnego rządu dla byłych działaczy politycznych PRL oraz podległych im służb bezpieczeństwa. W rządzie Tadeusza Mazowieckiego resorty siłowe (Spraw Wewnętrznych oraz Obrony) początkowo były kontrolowane przez działaczy PZPR, a pozostająca pod nadzorem ministra Czesława Kiszczaka SB kontynuowała inwigilację tej części opozycji, która była przeciwna porozumieniom Okrągłego Stołu[7][8][9], oraz niszczyła własne archiwa[10][11][12]. Dopiero parę miesięcy po objęciu przez Tadeusza Mazowieckiego urzędu premiera Służba Bezpieczeństwa była rozwiązana, a Czesław Kiszczak ustąpił ze stanowiska.
Wybory prezydenckie
Do upadku jego rządu przyczynił się narastający od wiosny 1990 konflikt z Lechem Wałęsą (tzw. wojna na górze), który doprowadził też m.in. do rozpadu OKP, reprezentującego solidarnościowych parlamentarzystów. Konflikt ten doprowadził do rywalizacji obu polityków w wyborach prezydenckich z jesieni 1990. Tadeusz Mazowiecki, który w czasach „Solidarności” był doradcą Lecha Wałęsy oraz komitetu strajkowego w Stoczni Gdańskiej, wystartował przeciw przewodniczącemu związku. Przegrał, nie wchodząc do drugiej tury (uzyskał 18,08% poparcia, tj. 2 973 364 głosy), będąc pokonanym przez Stanisława Tymińskiego.
Działalność w III RP
Wysłannik ONZ
W 1992 stał się Specjalnym Wysłannikiem ONZ w Bośni oraz Hercegowinie, zrezygnował z tej funkcji w 1995 na skutek bezczynności wielkich mocarstw wobec zbrodni wojennych dokonywanych w czasie wojny w Bośni, z reguły zamordowania w Srebrenicy przez wojska Republiki Serbskiej w Bośni kilku tysięcy muzułmańskich mężczyzn oraz chłopców. Ogłosił raport w sprawie łamania praw człowieka przez wszystkie strony konfliktu.
Działalność partyjna oraz parlamentarna
W 1991 założył oraz do 1994 przewodniczył powstałej na bazie ROAD, Forum Prawicy Demokratycznej oraz jego komitetów wyborczych Unii Demokratycznej. Po zjednoczeniu z Kongresem Liberalno-Demokratycznym do 1995 był przewodniczącym Unii Wolności, następnie pełnił funkcję honorowego przewodniczącego tej partii. W UD oraz UW (wraz z m.in. Hanną Suchocką) reprezentował w tzw. skrzydło chadeckie.
W latach 1991–2001 przez trzy kadencje sprawował mandat posła na Sejm I, II oraz III kadencji, wybieranego z listy UD (w 1991 oraz 1993 w Poznaniu) oraz UW (w 1997 w Krakowie). W 2001 w okręgu krakowskim ubiegał się o reelekcję, UW nie osiągnęła progu wyborczego.
W 1997 przedstawił w Zgromadzeniu Narodowym uznaną za kompromisową preambułę do Konstytucji RP (napisaną wcześniej przez twórców „Tygodnika Powszechnego”), która umożliwiła jej zaakceptowanie. W listopadzie 2002 odszedł z Unii Wolności, przeciwstawiając się porzuceniu przez tę partię międzynarodówki chadeckiej oraz wejściu w koalicję wyborczą z SLD oraz następnie samorządową z Samoobroną w województwie warmińsko-mazurskim.
W 2005 stał się jednym ze współzałożycieli Partii Demokratycznej – demokraci.pl, mającej stanowić poszerzenie dawnej Unii Wolności o m.in. polityków lewicowych. Był liderem listy parlamentarnej tej partii w wyborach parlamentarnych w tym samym roku w okręgu warszawskim oraz uzyskał 30 143 głosy. Wchodził w skład rady politycznej PD (do 2006 był jej przewodniczącym).
Od 12 października 2010 doradca Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego ds. polityki krajowej oraz międzynarodowej. Publicznie wyraża poparcie dla ruchu demokratycznego na Białorusi, m.in. w czasie koncertu „Solidarni z Białorusią” z kwietnia 2012[13].
Odznaczenia oraz wyróżnienia
Odznaczony m.in. Orderem Orła Białego (1995)[14], Złotym Orderem Herbu Bośni (1996), Orderem Wielkiego Oficera Legii Honorowej (1998), Krzyżem Średnim z Gwiazdą Orderu Zasługi Republiki Węgierskiej (1998), Orderem Zasługi Republiki Włoskiej I Klasy (2000)[15]. Był członkiem Kapituły Orderu Orła Białego do 2007, kiedy to odmówił ponownego złożenia oświadczenia lustracyjnego.
W 2009 stał się odznaczony przez ministra kultury oraz dziedzictwa narodowego Bogdana Zdrojewskiego Złotym Medalem Zasłużony Kulturze Gloria Artis[16].
Wyróżniony Niemiecką Nagrodą Narodową (2001), nagrodą Srebrenica 1995 (2005), nagrodą „Giganta” 1995 poznańskiego oddziału „Gazety Wyborczej”, nagrodą Jana Nowaka-Jeziorańskiego (2004). W 2009 redakcja „Gazety Wyborczej” wyróżniła go jako „Człowieka Roku” oraz dodatkowo uhonorowała tytułem „Człowieka dwudziestolecia Gazety Wyborczej”. Laudację na cześć laureata wygłosiła profesor Barbara Skarga.
Jest także laureatem nagrody Viadrina 2009 przyznawanej przez Europejski Uniwersytet Viadrina za szczególny wkład w polsko-niemieckie pojednanie[17]. W 2009 stał się Honorowym Obywatelem Miasta Poznania[18], natomiast w 2010 stał się honorowym obywatelem Słubic[19] oraz Gdańska[20].
W 2012 otrzymał Honorową Nagrodę Stowarzyszenia Szarych Szeregów im. Stanisława Broniewskiego (Orszy)[21].
Jest doktorem honoris causa Uniwersytetów w Leuven, Genui, Giessen, Poitiers, Exeter, Uniwersytetu Warszawskiego[22], Akademii Ekonomicznej w Katowicach, a także Uniwersytetu w Tuzli[23].
Życie prywatne
Syn Bronisława (zm. 1938), lekarza. Był żonaty z Krystyną[24]. Ma trzech synów, m.in. Wojciecha.
Twórczość
Książki
- Rozdroża oraz wartości (Biblioteka Więzi, Tom 26, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak 1970)
- Antysemityzm (wespół z Jerzym Turowiczem oraz Tadeuszem Żychiewiczem; II obieg wydawniczy; Niezależna Oficyna Wydawnicza 1981)
- Internowanie (Aneks, Londyn 1983, ISBN 0-906601-05-3; II obieg wydawniczy: Krąg 1982; Krakowskie Towarzystwo Wydawnicze 1984; Biblioteka Wolnego Głosu Ursusa 1989; Rzymskokatolickie Wydawnictwo im. Ignacego Loyoli 1989)
- Powrót do najprostszych pytań (II obieg wydawniczy; Oficyna Literacka 1986)
- Druga twarz Europy (Biblioteka Więzi 1990, ISBN 83-85124-00-4 [2 wydania]; wydanie francuskie: Un autre visage de l'Europe; przekład Eric Morin-Aguilar; wstęp Jean-Marie Domenach; Les Éditions Noir sur Blanc 1989, ISBN 2-88250-009-2)
- Partei nehmen für die Hoffnung: über Moral in der Politik (przekł. Angelika Weber oraz Georg Ziegler; przedmowa Manfred Seidler; Herder, Freiburg 1990, ISBN 3-451-21825-9)
- Raporty Tadeusza Mazowieckiego z byłej Jugosławii (red. Renata S. Hliwa oraz Roman Wieruszewski; przekł. z j. angielskiego Adam Szostkiewicz, Agnieszka Pacholska, Cecylia Gorzoń, przekł. z francuskiego Renata Hliwa; Poznańskie Centrum Praw Człowieka Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk – Fundacja Promocja Praw Człowieka – Badania oraz Nauczanie oraz Agencja Scholar 1993, ISBN 83-85838-06-6)
- Kredowe koła oraz dwa inne eseje (Biblioteka Więzi 1997)
- Politik und Moral im neuen Europa (zawiera także tekst Jana Patočki, Passagen Verlag, Wiedeń 1999, ISBN 3-85165-308-4)
Inne publikacje
- Jerzy Zawieyski, Dobrze, że byli (autor wyboru; wespół ze Stanisławem Trębaczkiewiczem; Biblioteka Więzi – Społeczny Instytut Wydawniczy Znak 1974)
- Anna Morawska, Spotkania (autor wyboru; wespół z Ewą Morawską; Biblioteka Więzi – Społeczny Instytut Wydawniczy Znak 1975)
- Ludzie Lasek (opracowanie oraz wstęp; Biblioteka Więzi – Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 1987, ISBN 83-7006-004-8; Biblioteka Więzi 2000, ISBN 83-88032-30-5)
- Jan Strzelecki, Ślady tożsamości (autor posłowia; tekst przygotowała do wyd. Jadwiga Strzelecka; Czytelnik 1989, ISBN 83-07-02090-5)
- Thomas Maess, Polen (autor wstępu; Mundo-Verlag, Leer 1993, ISBN 3-87322-057-1)
- Urs Altermatt, Sarajewo przestrzega: etnonacjonalizm w Europie (autor wstępu; przekł. z j. niemieckiego Grzegorz Sowiński; Znak – Ośrodek Myśli Politycznej 1998, ISBN 83-7006-691-7)
Przypisy
- ↑ Desygnowany na premiera Czesław Kiszczak nie sformował gabinetu.
- ↑ Strona sejmowa posła III kadencji. [dostęp 14 marca 2010].
- ↑ Był moim znajomym z prawa na Uniwersytecie Warszawskim, chyba dobrym, skoro po wahaniach wciągnąłem go do PAX-u, w którym latem w 1948 r. stał się szefem młodzieży. [w:] Andrzej Micewski, Ludzie oraz opcje: 53 sylwetki sceny politycznej, Polska Oficyna Wydawnicza BGW, Warszawa 1993
- ↑ Filip Musiał: Katolicy przeciw Kościołowi. rp.pl, 3 grudnia 2007. [dostęp 14 marca 2010].
- ↑ Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 18 kwietnia 1961 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 16 kwietnia 1961 r. (M.P. z 1961 r. Nr 30, poz. 145)
- ↑ Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 1 czerwca 1965 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 30 maja 1965 r. (M.P. z 1965 r. Nr 29, poz. 157)
- ↑ AIPN, sygn. 0752/1 t. 14, s.3.
- ↑ AIPN, sygn. 0752/12, Informacja dot. SOR krypt. „Kolumna” z 25 maja 1990, s. 23–25
- ↑ Antoni Dudek, Reglamentowana Rewolucja, Wydawnictwo Arcana, ISBN 83-89243-95-4, s. 457–458
- ↑ AIPN, sygn. 0832/4, Pismo gen. bryg. Tadeusza Szczygła do Szefów WUSW z 1 września 1989, s. 1
- ↑ AIPN, sygn. 0832/4, Pismo gen. dyw. Lucjana Czubińskiego do posła Jana Rokity z 5 marca 1990, s. 55–56
- ↑ Antoni Dudek, Reglamentowana Rewolucja, Wydawnictwo Arcana, ISBN 83-89243-95-4, s. 458–464
- ↑ Echo wolnej Białorusi w Warszawie po raz szósty. gazeta.pl, 22 kwietnia 2012. [dostęp 29 kwietnia 2012].
- ↑ M.P. z 1996 r. Nr 13, poz. 163
- ↑ Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana (wł.). quirinale.it, 14 marca 2000. [dostęp 14 marca 2010].
- ↑ Medal Gloria Artis dla Tadeusza Mazowieckiego. wp.pl, 24 września 2009. [dostęp 21 czerwca 2011].
- ↑ Laureaci Nagrody Viadriny. euv-frankfurt-o.de. [dostęp 4 czerwca 2010].
- ↑ Mazowiecki honorowym obywatelem Poznania. [dostęp 26 kwietnia 2011].
- ↑ Honorowy Obywatel Tadeusz Mazowiecki. slubice.pl, 7 listopada 2010. [dostęp 12 listopada 2010].
- ↑ Tadeusz Mazowiecki – Honorowym Obywatelem Gdańska. gdansk.pl, 29 września 2010. [dostęp 18 lutego2011].
- ↑ Nagroda Szarych Szeregów dla Tadeusza Mazowieckiego. prezydent.pl, 20 kwietnia 2012. [dostęp 20 kwietnia 2012].
- ↑ Doktoraty HC. uw.edu.pl. [dostęp 21 lutego 2011].
- ↑ Informacje na stronie Uniwersytetu w Tuzli. [dostęp 14 marca 2010].
- ↑ Juliusz Ćwieluch, M jak Mazowiecki, „Przekrój” z 19 kwietnia 2007
Bibliografia
