Ten artykuł dotyczy pasma górskiego. Sprawdź też: „
Tatry” (czasopismo).
Tatry – Landsat + SRTM (wysokość zwiększona 2x). Obraz z programu
NASA World Wind
Tatry (514.5, słow. Tatry, niem. Tatra, węg. Tátra[1]) – najwyższe pasmo w łańcuchu Karpat.
Tatry leżą w Łańcuchu Tatrzańskim, w Centralnych Karpatach Zachodnich.
Powierzchnia Tatr wynosi 785 km², z tego około 175 km² (22,3%) leży w granicach Polski, a ok. 610 km² (77,7%) na terytorium Słowacji.
Długość Tatr, mierzona od wschodnich podnóży Kobylego Wierchu (1109 m) do południowo-zachodnich podnóży Ostrego Wierchu Kwaczańskiego (1128 m), wynosi w linii prostej 57 km, a ściśle wzdłuż grani głównej 80 km. Grań główna Tatr przebiega od Huciańskiej Przełęczy (905 m) na zachodzie do Zdziarskiej Przełęczy (1081 m) na wschodzie.
Tatry są objęte ochroną przez ustanowienie na ich obszarze Tatrzańskiego Parku Narodowego oraz TANAPu oraz przynależności do Światowej Sieci Rezerwatów Biosfery UNESCO.
Podział Tatr
Tatry dzieli się na:
Granicą pomiędzy Tatrami Zachodnimi a Wschodnimi jest przełęcz Liliowe oraz Dolina Suchej Wody (w granicach Polski) oraz Dolina Cicha (po stronie Słowacji). Tatry Bielskie od Wysokich oddziela Przełęcz pod Kopą.
Etymologia nazwy
„Tritri” (1086), „Tatry” (1255), w XIII/XIV węg. „Thorholl” (1256[2]), „Thorchal”, „Tarczal”, bądź „Tutur”, „Thurthul” co oznaczać mogło piekło[3], staroruskie (ukraińskie) „Tołtry, Toutry”[4], także niem. „Schneegebürg” (Montes nivium). Adam Mickiewicz wymiennie używał nazwy Tatry oraz Krępak[5], analogicznie jak sto lat wcześniej Spener[6].
W 1790 Baltazar Hacquet zapisał, ze Słowianie nazywają te góry Tatari albo Tatri albowiem przedtem przebywały tam tatarskie hordy[7]. Wedle prof. Rozwadowskiego etymologię nazwy Tatry (staropol. Tartry[8]) trzeba łączyć z francuską (celtycką[9]) nazwą tertre oznaczającą wzgórze. Zgodnie z tym Tatry oznaczałyby pierwotnie wzgórza[10]. Za takim zestawieniem wyrazów „Tertre – to są Tatry” pisał także Norwid[11]. Pewni ludzie autorzy sugerują także pochodzenie dackie albo trackie[12]. Jeszcze na początku XIX wieku Tatry Wysokie nazywane były Karpakiem (najwyższa góra, okryta śniegiem)[13], z dacko-iliryskiego karpe oznaczającego skałę, w języku staropolskim zachowanych w formie z karp- np. „przemierzał góry ostre oraz karpętne”, albo s(z)karpa – stromizna górska.
W XIII- oraz XIV-wiecznych oficjalnych dokumentach węgierskich Karpaty, a raczej Tatry pojawiają się pod nazwą Thorchal bądź Tarczal albo rzadziej jako Schneegebürg, Montes Nivium[14].
Topografia
Przez znaczna cząstka grani głównej Tatr biegnie Wielki Europejski Dział Wodny pomiędzy zlewniami Morza Bałtyckiego oraz Morza Czarnego. Teren na wschód oraz północ to zlewiska Bałtyku (dorzecze Dunajca oraz Popradu), pozostały obszar to zlewisko Morza Czarnego (dorzecza Orawy oraz Wagu).
Wrażenie wypiętrzenia masywu górskiego jest pogłębione przez sąsiedztwo głębokich kotlin. Tatry otaczają: od zachodu oraz północy – Obniżenie Orawsko-Podhalańskie, od wschodu oraz południa Obniżenie Liptowsko-Spiskie. Dno dolin istnieje na wysokości ok. 500–700 m n.p.m. Deniwelacje pomiędzy okalającymi kotlinami a szczytami Tatr dochodzą do 2 km.
Szczyty
Gerlach – najwyższy szczyt całych Tatr
Rysy – najwyższy szczyt polskich Tatr
W Tatrach istnieje wiele znanych szczytów. Najbardziej rozpoznawalne to m.in.
- szczyty graniczne:
- po stronie polskiej:
- po stronie słowackiej:
Spośród kilkuset nazwanych wzniesień, 75 szczytów – określanych nieraz mianem Korony Tatr – ma minimalną deniwelację względną (wybitność) większą albo równą 100 m.
- Najwyższym szczytem Tatr jest znajdujący się całkowicie po słowackiej stronie Gerlach (2654 m n.p.m.), który jest także najwybitniejszym szczytem Tatr.
- Najwyższym szczytem Tatr Polskich są Rysy (wierzchołek pn.-zach. mający 2499 m, przez który biegnie granica Słowacji oraz Polski).
- Najwyższym szczytem znajdującym się w całości w Polsce jest Kozi Wierch (2291 m).
- Najwybitniejszym szczytem Tatr Polskich jest Kominiarski Wierch (370 m).
- Najwyższym szczytem Tatr Zachodnich jest Bystra (2248 m).
- Najwyższym polskim szczytem Tatr Zachodnich jest Starorobociański Wierch (2176 m).
- Najwyższym szczytem Tatr Zachodnich znajdującym się w całości w Polsce jest Giewont (1894 m).
Najwyższe szczyty wedle kolejności:
Przełęcze
W graniach tatrzańskich istnieje wiele przełęczy, które odgrywały ważną rolę w ruchu komunikacyjnym oraz handlowym, a także przez przemytników. Były wykorzystywane podczas II wojny światowej przez kurierów. Najbardziej znane to:
- w głównej grani Tatr (od zachodu) – Starorobociańska, Pyszniańska, Tomanowa, Pod Kopą Kondracką (często używana przez kurierów), Świńska Goryczkowa, Goryczkowa nad Zakosy, Sucha (pod Kasprowym Wierchem), Liliowe, Świnicka, Gładka, Czarna Ławka, Wrota Chałubińskiego, Mięguszowiecka Przełęcz pod Chłopkiem, Hińczowa, Żabia oraz Waga, Żelazne Wrota, Polski Grzebień, Rohatka, Lodowa.
- w graniach bocznych m.in.: Bobrowiecka, Buczynowa, Czerwona, Iwaniacka, Kondracka, Zawrat, Kozia, Krzyżne, Szpiglasowa, Czerwona Ławka.
Doliny
Z grzbietów tatrzańskich opadają rozliczne doliny. Największe z nich to:
- po stronie polskiej
- po stronie słowackiej
- Dolina Sucha Sielnicka, Dolina Jałowiecka, Dolina Żarska, Dolina Jamnicka, Dolina Raczkowa, Dolina Bystra, Dolina Kamienista, Dolina Cicha Liptowska, Dolina Koprowa, Dolina Mięguszowiecka, Dolina Białej Wody, Dolina Jaworowa, Dolina Kieżmarska, Dolina Zimnej Wody, Dolina Wielicka, Dolina Zuberska
Jeziora
-
Jeziora Tatr zwane są tradycyjnie stawami. Nazwa ta przyjęła się też w publikacjach naukowych. W Tatrach jest blisko 200 różnej wielkości stawów, począwszy od największego, Morskiego Oka (34,93 ha), poprzez porównywalnie duży Wielki Staw Polski, do całkowicie maleńkich, jak Zadni Mnichowy Stawek (0,04 ha). Stawy tatrzańskie z kilkoma wyjątkami (Cichy Staw, Mokra Jama) są pochodzenia polodowcowego. Znaczna przeważajaca ilość stawów istnieje na terenie Tatr Wysokich, w Tatrach Zachodnich ich liczba jest wydatnie mniejsza (najbardziej znany jest Smreczyński Staw). Na Słowacji największymi jeziorami są Wielki Staw Hińczowy oraz Szczyrbskie Jezioro (po ok. 20 ha).
Budowa geologiczna
Fałdowanie
Tatry są górami fałdowymi orogenezy alpejskiej, dlatego charakteryzuje je tzw. młoda rzeźba terenu. W okresie kredy późnej (w środkowym oraz późnym turonie), w ramach fazy subhercyńskiej, serie skalne zostały zafałdowane oraz przemieszczone ku północy o wiele kilometrów. Wtedy właśnie powstały płaszczowiny tatrzańskie[15].
Wypiętrzenie
W eocenie obszar Tatr, a przynajmniej jego północna część, była przykryta płytkim morzem, w którym powstały zlepieńce, wapienie numulitowe, piaskowce, mułowce oraz łupki pokrywające północne stoki Regli oraz wypełniające Kotlinę Zakopiańską oraz budujące Pasmo Gubałowskie. Ostatecznie zostały wypiętrzone w późnym miocenie (10-15 mln lat temu)[15].
Budowa masywu
Masyw zbudowany jest z paleozoicznego trzonu krystalicznego (głównie z późnokarbońskich granitoidów oraz ze starszych skał metamorficznych), leżących na nim autochtonicznych serii wierchowych oraz nasuniętych z południa serii allochtonicznych: płaszczowin wierchowych – Czerwonych Wierchów oraz Giewontu oraz płaszczowin reglowych – dolnej – kriżniańskiej, środkowej – choczańskiej oraz górnej – strażowskiej. Płaszczowiny wierchowe zbudowane są ze skał krystalicznych (magmowych oraz metamorficznych) oraz skał osadowych, natomiast płaszczowiny reglowe jedynie ze skał osadowych o różnym wykształceniu[15][16].
Zdecydowaną przeważajaca ilość Tatr budują skały krystaliczne, skały osadowe są obecne z reguły na północnym skraju Tatr, albowiem były one przesunięte z południa oraz obalone na północ. W polskiej części Tatr, będącej północną częścią tego masywu, skały osadowe zajmują większą powierzchnię niż krystaliczne[16].
Trzon krystaliczny Tatr
-
Granitoidy
Zdecydowaną przeważajaca ilość krystalicznego trzonu Tatr budują granitoidy, datowane metodami radiometrycznymi na 290 ± 15 mln lat (późny karbon). Jest to intruzja spowodowana naprężeniami orogenezy waryscyjskiej. Najpowszechniejszym typem granitoidów tatrzańskich są granodioryty, a trochę rzadszym tonality. Niemal całe Tatry Wysokie utworzone są przez granitoidy (granodioryty oraz tonality). Właściwe granity są rzadkie oraz spotykane przede wszystkim w rejonie Małego Kościelca oraz Koszystej. Tam też są pegmatyty.
W obrębie granitoidów są żyły pegmatytów oraz żyły kwarcowe, ważnych ze względu na cenne minerały wydobywane tu od XV w.
Skały metamorficzne
Skały metamorficzne są z reguły w Tatrach Zachodnich oraz są to przede wszystkim gnejsy oraz migmatyty, o wieku głównej fazy metamorfizmu datowanym na 420 mln lat. Przeważajaca ilość skał metamorficznych Tatr była prawdopodobnie pierwotnie fliszem, choć są też obecne amfibolity itp., które pochodzą z metamorfizmu pierwotnych obojętnych skał wulkanicznych typu bazaltów. Podrzędnie spotyka się łupki łyszczykowe oraz mylonity. W seriach metamorficznych są też wkładki granodiorytów oraz granitów porfirowych.
Serie osadowe
Autochtoniczne oraz paraautochtoniczne serie wierchowe
Najstarszym osadem jest permski zlepieniec koperszadzki znaleziony na północnym zboczu Jagnięcego Wierchu w Tatrach Słowackich[17]. Na nim albo bezpośrednio na granicie osadziły się utwory triasu – z reguły piaskowce oraz łupki oraz nieliczne wkładki zlepieńców. Osady jurajskie oraz kredowe są tu silnie zredukowane, prawdopodobnie obszar ten wielokrotnie był wyniesiony ponad poziom morza oraz podlegał erozji[15].
Budowa wewnętrzna płaszczowin
Tatry Zachodnie oraz Wysokie
Zarówno płaszczowiny wierchowe, jak oraz reglowe dzielą się na mniejsze jednostki – płaszczowiny cząstkowe oraz łuski[18][16]. Są to:
- w płaszczowinie Czerwonych Wierchów:
- w płaszczowinie Giewontu:
- w płaszczowinie reglowej dolnej – kriżniańskiej:
- płaszczowina cząstkowa Bobrowca,
- jednostka Suchego Wierchu,
- jednostka Czarnej Turni,
- jednostka Małej Świnicy,
- jednostka Grześkówek,
- jednostka Spadowca,
- jednostka Samkowej Czuby,
- jednostka Krokwi,
- jednostka Kop Sołtysich-Siodła,
- jednostka Gęsiej Szyi-Skałek,
- płaszczowina cząstkowa Hawrania,
- jednostka Żlebiny,
- płaszczowina cząstkowa Bujaczego,
- w płaszczowinie reglowej środkowej – choczańskiej:
- w płaszczowinie reglowej górnej – strażowskiej:
Skały płaszczowin tatrzańskich
Skały krystaliczne
Spągowe części płaszczowin wierchowych zbudowane są ze skał krystalicznych. Są to granitoidy oraz skały metamorficzne z żyłami pegmatytów oraz kwarców. Tworzą one czapki krystaliczne[18][16]:
Na nich spoczywają serie osadowe.
Osadowe skały płaszczowin tatrzańskich
W triasie, jurze oraz kredzie następowała sedymentacja skał osadowych, przy czym była ona zróżnicowana. Serie wierchowe oraz reglowe różnią się charakterem osadów, co było spowodowane różną głębokością morza oraz odległością od brzegu oraz ruchami tektonicznymi, powodującymi lokalne przegłębienia oraz spłycenia poszczególnych basenów sedymentacyjnych, a czasami ich wynurzenie ponad powierzchnię morza[15].
Osadowe skały przykrywające płaszczowiny
W górnej kredzie serie skalne zostały zafałdowane oraz przemieszczone ku północy o wiele kilometrów. Tak powstała płaszczowinowa budowa Tatr. W eocenie cząstka Tatr była przykryta morzem w którym powstały zlepieńce, wapienie numulitowe, piaskowce, mułowce oraz łupki, pokrywające północne stoki Regli oraz wypełniające Kotlinę Zakopiańską oraz Pasmo Gubałowskie. Piaskowce, mułowce oraz łupki leżące na wapieniach numulitowych należą do fliszu podhalańskiego[19][16].
Rzeźba oraz osady czwartorzędowe
Tatry widoczne ze Słowacji
Rzeźba Tatr ma cechy typowej rzeźby alpejskiej. Jest ona efektem znacznego neotektonicznego wyniesienia masywu nad okalające go kotliny śródgórskie, erozji rzecznej, krasowej oraz erozyjnej oraz akumulacyjnej działalności lodowców górskich podczas kliku (3 do 8) zlodowaceń plejstoceńskich. Wedle badaczy lodowce ostatniego zlodowacenia definitywnie ustąpiły w boreale ok. 8,4 tys. 14C lat BP, a nawet w fazie atlantyckiej, ok. 5 tys. lat 14C BP (zob. holocen). Erozyjna działalność lodowców bardzo dobrze zapisała się w U-kształtnych profilach poprzecznych dolin (np. żłoby lodowcowe Doliny Białej Wody, Roztoki, Rybiego Potoku), cyrkach lodowcowych, misach glacjalnych (np. Morskie Oko), dolinach zawieszonych (np. Buczynowa Dolinka), mutonach oraz podciosach lodowcowych (np. Dolina Pięciu Stawów oraz Dolina Roztoki). W zlodowaconych dolinach zachowały się ciągi moren końcowych, bocznych, dennych oraz ablacyjnych oraz formy lodowców gruzowych, a także osady rzeczne oraz rzecznolodowcowe. Doliny niezlodowacone podczas plejstocenu zachowały swój V-kształtny profil poprzeczny (np. Dolina za Bramką, dolne części dolin Kościeliskiej oraz Chochołowskiej, Dolina Strążyska). Podczas holocenu glacjalna rzeźba poddana była niedużemu przemodelowaniu, z reguły za sprawą działalności erozyjnej oraz akumulacyjnej procesów stokowych – powstały żleby, piargi oraz stożki murowe[16].
Osadami plejstoceńskimi są gliny z głazami oraz głazy moren czołowych oraz bocznych, żwiry rzeczne, głazowiska, gliny zboczowe. W holocenie powstały głazy oraz bloki piargów, żwiry, piaski oraz mułki rzeczne, mady, gliny zboczowe, torfy oraz namuły torfiaste[16].
Jaskinie
-
Z tym tematem związana jest kategoria: Jaskinie tatrzańskie.
W skałach krasowiejących (głównie wapienie serii wierchowej) podczas czwartorzędu rozwinęły się systemy jaskiń. Po polskiej stronie odkryto dotychczas 800 jaskiń o łącznej długości 126,5 km[20]. Liczba poznanych jaskiń w części słowackiej jest mniejsza. Do największych jaskiń tatrzańskich należą:
Pewne jaskinie tatrzańskie są udostępnione dla turystów:
Świat roślinny
-
W Tatrach stwierdzono zachodzenie około 1300 gatunków roślin naczyniowych, przy czym dla około 200 gatunków Tatry są wyłącznym miejscem ich występowania w Polsce. Bogata jest flora mszaków (około 700 gatunków), jest też tutaj około 1000 gatunków grzybów, 870 gatunków porostów. Czynniki klimatyczne zadecydowały o dużej odrębności flory Tatr od flory nizinnej. Zróżnicowanie geologiczne podłoża oraz wydatnie różniące się warunki życiowe na wielorakich wysokościach są przyczyną dużej różnorodności gatunkowej flory Tatr. W czasie jednodniowej wycieczki, na niewielkim obszarze napotkać da się wiele, wydatnie różniących się składem gatunkowym zespołów roślinności.
Duże różnice wysokości bezwzględnej sprawiają, że w Tatrach zaznacza się piętrowy układ świata roślinnego:
- pogórze (do ok. 650 m n.p.m.) – gatunki identyczne jak na niżu.
- regiel dolny (do 1200–1250 m n.p.m.) – pierwotnie lasy złożone z jodły pospolitej oraz buka zwyczajnego. Aktualnie dominuje świerk pospolity.
- regiel górny (do 1500 m n.p.m.) – złożony z reguły ze świerka pospolitego (Picea abies). Górna granica regla stanowi równocześnie górną granicę lasu. Rosną tu karlejące świerki pospolite, wierzba śląska, górska odmiana jarzębiny oraz sosna limba (Pinus cembra).
- piętro subalpejskie (do 1800 m n.p.m.) – wykonywane z reguły przez kosodrzewinę (Pinus mugo) z domieszką wierzby śląskiej. Z pierwotnej powierzchni kosówki pozostało zaledwie około 50%, resztę wskutek gospodarki pasterskiej zajęły hale. Zwiększyło to zagrożenie lawinowe w górach. Po zaprzestaniu wypasu kosodrzewina z powrotem stopniowo zarasta dawne hale.
- hale (do 2300 m n.p.m.) – obszar porośnięty niską trawiastą roślinnością. Niegdyś były to obszary intensywnie wykorzystywane gospodarczo jako pastwiska. Aktualnie kontynuuje się kontrolowany wypas kulturowy na poniektórych polanach.
- piętro turni (powyżej 2300 m n.p.m.) – rośnie tu jeszcze około 120 gatunków roślin naczyniowych.
Najciekawsza przyrodniczo oraz najbardziej swoista jest roślinność dwóch ostatnich pięter.
Ponadto są tu zbiorowiska roślinne azonalne, np. ziołorośla, traworośla, zbiorowiska źródlisk oraz wyleżysk, zbiorowiska przypotokowe.
Do charakterystycznych elementów flory Tatr trzeba zachodzenie tu wielu endemitów oraz subendemitów, m.in.:
Inne ciekawe rośliny: szarotka alpejska (Leontopodium alpinum), lilia złotogłów (Lilium martagon), fiołek alpejski (Viola alpina), dziewięćsił bezłodygowy (Carlina acaulis), szafran spiski (Crocus scepusiensis), kuklik górski (Geum montanum), skalnica nakrapiana (Saxifraga aizoides), goryczka kropkowana (Gentiana punctata), goryczka trojeściowa (Gentiana asclepiadea), goryczka wiosenna (Gentiana verna), goryczka krótkołodygowa (Gentiana clusii) goryczka orzęsiona (Gentianella ciliata), omieg kozłowiec (Doronicum clusii}, zimowit jesienny (Colchicum autumnale), goździk wonny (Dianthus praecox), mak alpejski (Papaver burseri), rojnik górski (Sempervivum montanum), arcydzięgiel litwor (Archangelica officinalis), tojad mocny (Aconitum firmum), sasanka alpejska (Pulsatila alpina)[22].
Świat zwierzęcy
Świat zwierzęcy do granicy lasów jest podobne pierwotną faunę niżu. Zwierzynę płową reprezentują takie gatunki jak: sarna (Capreolus capreolus), jeleń szlachetny (Cervus elaphus), pewne drapieżniki: lis (Vulpes vulpes), borsuk (Meles meles), ryś (Lynx lynx), żbik (Felis silvestris), niedźwiedź brunatny (Ursus arctos), pewne gatunki ptaków: puchacz (Bubo bubo), kruk (Corvus corax), orzeł przedni (Aquila chrysaetos), myszołów (Buteo buteo), jastrząb (Accipiter gentilis), sokół wędrowny (Falco peregrinus), pustułka (Falco tinnunculus), jaskółka, głuszec (Tetrao urogallus), cietrzew (Lyrurus tetrix), kaczka krzyżówka (Anas platyrhynchos), dzięcioł duży (Dendrocopos major), kukułka zwyczajna (Cuculus canorus), krzyżodziób świerkowy (Loxia curvirostra), drozd obrożny (Turdus torquatus), jarząbek (Bonasa bonasia), orlik krzykliwy (Aquila pomarina), pluszcz zwyczajny (Cinclus cinclus), kania czarna (Milvus migrans), kania ruda (Milvus milvus), bocian biały (Ciconia ciconia), bocian czarny (Ciconia nigra), ryby: pstrąg potokowy (Salmo trutta). Odmienne spotykane zwierzęta to dziki (Sus scrofa), wilki (Canis lupus), nietoperze (Chiroptera), żmija zygzakowata (Vipera berus), jaszczurka żyworodna (Zootoca vivipara), salamandra plamista (Salamandra salamandra), ropucha szara (Bufo bufo), żaba trawna (Rana temporaria), żaba wodna (Rana esculenta), wiewiórka (Sciurus vulgaris), paź królowej (Papilio machaon), rusałka pawik (Inachis io), pasikonik (Tettigonia), trzmiel (Bombus), pająk krzyżak (Araneus). Piętra powyżej lasów zamieszkują zwierzęta niespotykane w Polsce poza Tatrami. Wśród ssaków są to: świstak tatrzański (Marmota marmota latirostris), kozica tatrzańska (Rupicapra rupicapra tatrica), nornik śnieżny (polnik tatrzański) (Microtus nivialis mirhanreini), darniówka tatrzańska (Pitymys tatricus). Wśród ptaków: płochacz halny (Prunella collaris), siwerniak (Anthus spinoletta), pomurnik (Tichodroma muraria), orzechówka (Nucifraga caryocatactes).
Klimat
Klimat tatrzański ma wiele cech wspólnych z klimatem alpejskim. Najważniejsze z nich to mała średnia temperatur w roku, duża zmienność temperatur w ciągu doby, gwałtowne zmiany, częste zachmurzenia, znaczna ilość dni z opadami (w wyższych partiach gór przeważajaca ilość opadów ma osoba śniegu), zamglenia, długo utrzymująca się pokrywa śnieżna, silne nasłonecznienie oraz wiatry wiejące zwykle z zachodu oraz z kierunku południowo-zachodniego. Przeważajaca ilość zjawisk związana jest z przechodzeniem frontów atmosferycznych.
Temperatura
Zima w Tatrach trwa zwykle od końca listopada do końca marca (w Zakopanem) oraz od połowy października do początku maja na wysokości Kasprowego Wierchu. Najzimniejszym miesiącem najczęściej jest luty, a najcieplejszym lipiec. Najniższa zanotowana temperatura to –39,5 °C w lutym 1929, a najwyższa to +32,4 °C 12 sierpnia 1921. Charakterystyczne dla klimatu tatrzańskiego są zimowe inwersje temperatury (zaburzenia zasady im wyżej tym zimniej) oraz śnieżyce w środku lata.
Wiatr
Silne, wielokrotnie huraganowe wiatry zwykle nazywane są halnymi. To uogólnienie jest błędne. Wiejący z kierunku południowego wiatr halny jest odpowiednikiem fenu. Powstaje w sytuacji, kiedy na wschód od Tatr rozwija się wyż a na zachód niż. Nagrzane powietrze po południowej stronie Tatr podnosi się oraz stopniowo ochładza (ok. 0,6 °C/100 m). Para wodna zawarta w powietrzu skrapla się, a nad grzbietem Tatr powstaje podłużny obłok (widoczny najlepiej nad Giewontem oraz Czerwonymi Wierchami). Masy powietrza po przejściu grzbietu opadają gwałtownie w kierunku Zakopanego. Temperatura po polskiej stronie Tatr rośnie (ok. 1 °C/100 m) a wiatr wieje gwałtownymi, ciepłymi podmuchami, pomiędzy nimi są charakterystyczne okresy „ciszy”. Wiatr halny zwykle ukazuje się wiosną albo jesienią, trwa od kilku godzin do kilku dni. Kończy się na ogół opadami deszczu albo śniegu. Najsilniejszy przeszedł w dniach 6-7 maja 1968, wiał z prędkością 288 km/godz. oraz połamał ok. 500 ha lasu. Ogromne szkody wiatr wyrządził także 19 listopada 2004 w południowej części słowackich Tatr Wysokich. Trzy miliony metrów sześciennych drzewa było połamane albo wyrwane z korzeniami, dwie osoby zginęły. Wiatr halny poprzedza spadek ciśnienia powietrza odczuwany zwłaszcza przez osoby nadpobudliwe oraz cierpiące na choroby serca oraz krążenia. Zimne, porywiste wiatry wiejące z kierunków zachodnich nazywane są przez górali orawskimi.
Opady
Najwyższe opady najczęściej notuje się w lipcu, także w lipcu najczęściej są w Tatrach burze. Średnio na lipiec przypada 10 dni burzowych.
Najwyższa dobowa suma opadów w polskiej części wynosi 300 mm deszczu. Zanotowana była 30 czerwca 1973 na Hali Gąsienicowej.
W Tatrach, analogicznie jak w innych wysokich górach, zwłaszcza w wyższych partiach, duże znaczenie ma tzw. opad poziomy, czyli woda osadzająca się w wyniku kondensacji bezpośrednio na powierzchni ziemi, skał, roślin oraz wielorakich przedmiotów w postaci rosy, a przede wszystkim w postaci stałej – szadzi oraz szronu. Trudno jest ocenić ilość opadu poziomego w bilansie wodnym, ale efekty w postaci szreni albo szadzi, pokrywających lodowymi igiełkami drzewa, skałki oraz budynki są powszechnie znane oraz podziwiane.
Maksymalna zanotowana grubość pokrywy śnieżnej na szczycie wynosi:
w Polsce – Kasprowy Wierch: 355 cm (kwiecień 1996)
na Słowacji – Łomnica: 409 cm (25.03.2009)
Zjawiska optyczne
W Tatrach częste są silne zamglenia. W przypadku utrzymywania się mgieł w dolinach przy jednoczesnym nagrzaniu powietrza w wyższych partiach gór da się czasem zaobserwować w horyzontalnym położeniu słońca tzw. widmo Brockenu (własny, wyolbrzymiony cień na ekranie mgieł). W przesądach taternickich zaobserwowanie tego zjawiska traktowane bywa jako ostrzeżenie (zwiastun nieszczęścia). Jednak widziane trzykrotnie jest już swoistym „zabezpieczeniem” w dalszych wędrówkach po górach.
Dość wielokrotnie występującym zjawiskiem jest halo.
Historia turystyki
Pierwsza, odnotowana wycieczka w Tatry odbyła się w Zielone Świątki, czyli 11 czerwca 1565 r. Była to przejażdżka Polki Beaty z Kościeleckich Łaskiej (żony ówczesnego hrabiego spiskiego (nadżupana) Olbrachta Łaskiego) ze spiskiego Kieżmarku do Doliny Kieżmarskiej, prawdopodobnie do Zielonego Stawu Kieżmarskiego.
Z początków XVII w. pochodzą wzmianki o pierwszych wejściach na szczyty.
W roku 1683 wydana była książka Ungarischer oder Dacianischer Simplicissimus (Węgierski albo Dacki Simplicissimus) anonimowego autora, który opisywał w niej swoje przygody oraz wycieczki w Tatrach. Stała się ona bardzo popularna. Jak się później okazało autorem jej był urodzony we Wrocławiu Niemiec Daniel Speer, który przez pewien czas przebywał na Podtatrzu.
W roku 1793 po Tatrach podróżował angielski badacz Robert Townson, który wydał później książkę opisującą Tatry.
Za ojca polskiej turystyki tatrzańskiej uważa się Stanisława Staszica. W latach 1803–1805 wędrował po Tatrach, prowadząc badania naukowe. Ich owocem jest wydane w 1815 dzieło O ziemiorodztwie Karpatów. Staszicowi przypisywane jest pierwsze wejście na Kołowy Szczyt. Był też na Krywaniu, Sławkowskim Szczycie, Łomnicy. Tatry badał też w latach 1835–1850 geolog Ludwik Zejszner.
Pierwsi turyści odwiedzali przede wszystkim Dolinę Kościeliską, Kuźnice, Kalatówki oraz Morskie Oko. Wielkim propagatorem Tatr stał się lekarz Tytus Chałubiński. Za jednego z pionierów turystyki wysokogórskiej uważa się księdza Józefa Stolarczyka. Zainteresowanie Tatrami wzmogła opublikowana przez Marię Steczkowską (anonimowo!) książka pt. „Obrazki z podróży do Tatrów oraz Pienin” (1858, rozszerzone wyd. 2 w 1872). Do rozwoju ruchu turystycznego przyczyniło się także wydanie w 1860 r. przez Walerego Eljasza pierwszego przewodnika po Tatrach. W 1873 r. zawiązało się Węgierskie Towarzystwo Karpackie oraz Towarzystwo Tatrzańskie. Celem ludzi w nich działających stało się propagowanie turystyki oraz jej ułatwianie. Towarzystwo budowało szlaki turystyczne oraz schroniska (Morskie Oko – 1874, Roztoka – 1876, Dolina Pięciu Stawów Polskich – 1876). Zasługą Towarzystwa jest też rozwój Zakopanego przez rozliczne inwestycje (np. oświetlenie, budowa Szkoły Przemysłu Drzewnego). Lata 70. XIX w. to też wiele odnotowanych jako pierwsze wejść na szczyty górskie. Lata 80. XIX w. to początek taternictwa zimowego. Pierwsi turyści wędrowali po Tatrach z przewodnikami wywodzącymi się z zakopiańskich górali. Najbardziej znani to: Klemens Bachleda (Klimek), Jędrzej Wala starszy, Maciej Sieczka, Szymon Tatar, Wojciech Roj, Józef Gąsienica Tomków, Bartłomiej (Bartuś) Obrochta, Stanisław Gąsienica Byrcyn oraz wielu innych. Z „chodzeniem po górach” wiązały się wypadki. Inicjatorem powstania oraz pierwszym kierownikiem Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego był Mariusz Zaruski (1909 r.).
Wzrost popularności Tatr uczynił w latach 90. XIX w. osiedlenie się w Zakopanem dużej grupy ówczesnej inteligencji. Dzięki niej, jej pasji kolekcjonerskiej, zachwytom nad pięknem Tatr oraz tatrzańskim folklorem, Tatry są miejscem badań oraz źródłem inspiracji dla wielu twórców. O Tatrach pisali m.in.: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, urodzony na Podhalu, w Ludźmierzu (Na Skalnym Podhalu, Legenda Tatr); Seweryn Goszczyński (Dziennik podróży do Tatrów, Sobótka); Władysław Orkan; Stanisław Nędza-Kubiniec. Z Zakopanem związany był też Kornel Makuszyński. Kompozytorzy urzeczeni widokiem dzikiej przyrody tworzyli, czerpiąc z bogactwa muzyki góralskiej, np. Karol Szymanowski, Mieczysław Karłowicz, Zygmunt Noskowski, Jan Maklakiewicz, Wojciech Kilar.
Bogate zdobnictwo oraz architektura Podhala, za sprawą Stanisława Witkiewicza, dała podstawy stylowi zakopiańskiemu. Pejzaż tatrzański utrwalali Rafał Malczewski, Walery Eljasz-Radzikowski. Szkoła w Zakopanem (Szkoła Przemysłu Drzewnego oraz wydzielone z niej w 1948 r. Liceum Sztuk Plastycznych) doczekała się takich absolwentów jak Antoni Kenar oraz Władysław Hasior.
Wynikiem rozlicznych badań są m.in. publikacje Witolda H. Paryskiego, autora wielotomowego przewodnika dla taterników Tatry Wysokie, jego żony Zofii opisującej bogactwo flory tatrzańskiej (Zofia Radwańska-Paryska zajmowała się także tematyką ochrony przyrody). Z Tatrami związany był także Józef Federowicz, wieloletni kierownik zakopiańskiej stacji meteorologicznej, Juliusz Zborowski, dyrektor Muzeum Tatrzańskiego.
Wielu z nich było pochowanych na najstarszym cmentarzu Zakopanego, na Pęksowym Brzyzku.
Turystyka obecnie
Aktualnie Tatry są bardzo licznie odwiedzane, szczególnie ich polska część, chociaż jest mniejsza niż słowacka, to jednak liczba turystów jest tu wydatnie większa. Rocznie polską cząstka Tatr odwiedza około 3 mln osób. Apogeum odwiedzin przypada w sezonie wakacyjnym, kiedy to polską cząstka odwiedza około 1 miliona turystów[23]. Bywa, że jednego dnia polskie Tatry odwiedza 40 tys. osób[24].
Zbudowane rozliczne szlaki turystyki pieszej, nartostrady oraz trasy zjazdowe na obszarze Polski oraz Słowacji, baza noclegowa, rozliczne wyciągi narciarskie, a także koleje linowe (na Kasprowy Wierch oraz Łomnicę oraz linowo-terenowa – na Gubałówkę oraz Smokowieckie Siodełko) sprzyjają turystyce oraz sportom zimowym.
Łączna długość szlaków w polskiej części Tatr wynosi 245 km, natomiast w części słowackiej 651 km.
Najliczniej odwiedzanymi miejscami po stronie polskiej są Morskie Oko, Giewont, Kasprowy Wierch oraz Dolina Kościeliska oraz jaskinie w jej okolicy.
Najwyższym punktem w Tatrach na który da się się dostać znakowanymi szlakami turystycznymi są Rysy, natomiast jednym z najtrudniejszych znakowanych szlaków jest Orla Perć.
Ratownictwem w polskiej części Tatr zajmuje się TOPR, które jako jedno z niewielu na świecie nie wymaga posiadania ubezpieczenia górskiego oraz nie pobiera odpłatności za akcje ratownicze. W słowackiej części akcjami ratowniczymi zajmuje się HZS, jednak wymagane jest posiadanie odpowiedniego ubezpieczenia górskiego, w przypadku jego braku trzeba się liczyć z obowiązkiem pokrycia kosztów akcji ratowniczej.
Turystyka jest też aktualnie najważniejszym źródłem bezpośredniego oraz pośredniego (schroniska, ratownictwo, gastronomia, komunikacja, kolejka, wyciągi) oddziaływania człowieka na przyrodę Tatr. A stale rosnąca presja turystyczno-sportowo-rekreacyjna jest uważana za najbardziej destrukcyjną formę antropopresji obok zanieczyszczeń powietrza napływających na teren Tatr znad dużych ośrodków przemysłowych[25]. Presja turystyczno-sportowo-rekreacyjna dotyczy zarówno Tatr w obrębie granic Polski[26][27] jak także Tatr słowackich[28].
Najbardziej znanym ośrodkiem turystycznym w Polsce jest Zakopane, ale rozwiniętą bazą turystyczną dysponują także Kościelisko, Poronin, Biały Dunajec, Bukowina Tatrzańska, Murzasichle, Małe Ciche. Na Słowacji ruch turystyczny skupia się z reguły w osiedlach miasta Wysokie Tatry.
W Tatrach leżą 23 schroniska (8 w Polsce oraz 15 na Słowacji). Najwyżej położonym jest słowackie Schronisko pod Rysami, najwyżej położonym polskim schroniskiem jest Schronisko PTTK w Dolinie Pięciu Stawów Polskich.
Aktualnie działające obiekty turystyczne w Tatrach:
- schroniska na Słowacji:
- inne obiekty na Słowacji:
- schroniska w Polsce:
- inne obiekty w Polsce:
Wypadki
Tatry są górami wysokimi, wysokość względna zboczy może wynosić nawet do 1400 m. Dlatego turystyka górska w Tatrach stale przynosiła ofiary śmiertelne. Wypadki oraz akcje ratownicze w Tatrach są opisane w książce Księga wypraw ratunkowych zawierającej oryginalne zapisy Mariusza Zaruskiego oraz Józefa Oppenheima oraz w książce Wołanie w górach Michała Jagiełły.
Jako najstarszy wypadek w Tatrach (ok. połowy XVII w.) przekazy podają śmierć poszukiwacza skarbów, Adama Kaltesteina, jednak najprawdopodobniej było to zabójstwo. Następną ofiarą był kolejny poszukiwacz skarbów Johann Andreas Papirus, który miał spaść z Czarnego Szczytu. Po północnej, polskiej stronie Tatr kroniki odnotowują najwcześniej juhasa Budza, który spadł z Koziego Wierchu do Dolinki Buczynowej podczas ratowania owcy. W roku 1850 zabił się pięćdziesięcioletni góral Maciej Bachleda, a w 1851 sześcioletnia Katarzyna Dropa.
W Tatrach śmierć poniosło wielu artystów oraz znanych wspinaczy oraz przewodników górskich, m.in.: Klemens Bachleda, Wincenty Birkenmajer, Milič Blahout, Johann Breuer, Stanisław Bronikowski, Jan Długosz, Ruth Hale, Jadwiga Honowska, Bernard Jamnický, Karl Jenne, Belo Kapolka, Mieczysław Karłowicz, Zbigniew Korosadowicz, Ludwig Koziczinski, Zofia Krókowska, Jerzy Leporowski, Lida Skotnicówna, Marzena Skotnicówna, Wiesław Stanisławski, Mieczysław Szczuka, Mieczysław Świerz, Vladimír Tatarka, Václav Zachoval. Wielu z nich jest upamiętnionych na Tatrzańskim Cmentarzu Symbolicznym pod Osterwą, a także przy Sanktuarium Maryjnym na Wiktorówkach oraz pochowanych na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku oraz na Nowym Cmentarzu w Zakopanem.
W Tatrach miało miejsca parę tajemniczych oraz wcale nie wyjaśnionych wypadków śmiertelnych oraz zaginięć.
Najtragiczniejszy wypadek w polskich Tatrach zdarzył się 28 stycznia 2003, kiedy to w lawinie zginęło 8 turystów udających się na Rysy.
W Tatrach miało też miejsce wiele samobójstw. Najwięcej takich przypadków stwierdzono na Giewoncie, dlatego też czasami szczyt ten bywa określany jako Góra samobójców.
Przynależność oraz granica
|
|
Ta sekcja od 2011-09 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Informacje nieweryfikowalne potrafią zostać zakwestionowane oraz usunięte.
Aby uczynić sekcję weryfikowalną, trzeba podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Do końca I Rzeczypospolitej granica pomiędzy Polską a Królestwem Węgier w Tatrach nie była ściśle wyznaczona. Przez Tatry biegł pas ziemi niczyjej. 20 listopada 1770 pod pozorem ochrony przed epidemią dżumy, która wybuchła na Podolu, wojska austriackie wkroczyły na teren Polski oraz utworzyły kordon sanitarny, zagarniając Sądecczyznę, Spisz oraz Podhale. 2 lata później miał miejsce I rozbiór Polski oraz ziemie te przyłączono do Austrii. W 1824 dobra zakopiańskie oraz Dolinę Rybiego Potoku wraz z Morskim Okiem zakupił od władz austriackich Węgier Emanuel Homolacs. W 1867 powstały Austro-Węgry oraz Tatry są umowną granicą pomiędzy dwoma państwami monarchii, jednak sama granica nadal nie była dokładnie wyznaczona. W 1889 hrabia Władysław Zamoyski nabył na licytacji dobra zakopiańskie (Zakopane oraz cząstka Tatr wraz z Morskim Okiem). Z uwagi na z licznymi sporami o przynależność ziem pod koniec XIX wieku podjęto próby delimitacji granicy. Nie przyniosły one skutku oraz sprawa w 1897 trafiła do sądu międzynarodowego, który 13 września 1902 r. ustalił dokładny przebieg granicy austriacko-węgierskiej w spornym terenie: Granica idzie od szczytu Rysów w kierunku północnym przez szczyt Żabiego, grań Żabiego oraz Siedem Granatów, aż do miejsca, gdzie grzbiet się kończy, spada oraz zaczyna się spłaszczać. Od tego miejsca idzie granica dalej do tego punktu Potoku Rybiego, gdzie od zachodu od góry Czuby mały potok wpływa do Potoku Rybiego, mniej więcej 700 m przed ujściem Potoku Rybiego do Potoku Podupłazki (Biała Woda Białczańska). Od tego ostatniego punktu, aż do ujścia tworzy koryto Rybiego Potoku granicę.
-
Administracyjnie polska cząstka Tatr istnieje aktualnie na terenie powiatu tatrzańskiego w województwie małopolskim.
Sprawdź też
Przypisy
- ↑ Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
- ↑ W roku 1256 król Bela IV daruje szlachetnej rodzinie z Hrnova dobra „...ab utraque partie fluvii Poprad, inter indagines regni nostri et confinia Poloniae et inter montes Semina et alpes Thorholl”, [w:] Codex DH VIII.
- ↑ „Turtrut gelautet hat, spater kann auch neben Turtur < Turtul der akk. "Turtrot, gestanden habe (vgl. poklot: pokol). Finnisch-ugrische Forschungen, t. 13 1971. s. 176.
- ↑ „oznacza góry strome oraz skaliste oraz odpowiada ruskiemu Tołtry „[w:] Kosmos: czasopismo Polskiego Towarzystwa Przyrodników imienia Kopernika, t. 34. s. 535;” małoruska (ukraińska) „Tołtry-Toutry””, [w:] Geografja ziem dawnej Polski 1921. s. 48.
- ↑ „na oznaczenie Tatr Mickiewicz wymiennie używał nazwy Tatry oraz Krępak”, [w:] Władysław Dynak, Jacek Kolbuszewski. Studia o Mickiewiczu. s. 79, 96.
- ↑ „Carpates mons hodie Krapak, & Krepak, vacatur & tere Russiam ab Hungaria diuidit”, [w:] Jacob Carl Spener. Notitia Germaniae antiquae. 1717. s. 94.
- ↑ Etnografia polska, PAN. t. 5 1961. s. 54.; Montes Tartari, per contractionem Tatri, [w:] Historia Naturalis Curiosa Regni Poloniae. Sandomiriae. 1721. s. 20.; na Tartari „przybysze z Tartaru”, z piekła rodem, [w:] Józef Staszewski. Słownik geograficzny: pochodzenie oraz znaczenie nazw geograficznych, s. 305. z. Tatry.; „od miasta Carpis starożytnych Bastarnów” ku krajom tatarskim, [w:] Jacek Kolbuszewski. Tatry oraz górale w literaturze polskiej: antologia. 1992.
- ↑ Prasłowiańszczyzna, Lechia-Polska, 1959. t. 2 s. 238.
- ↑ Tadeusz Milewski. Teoria, typologia oraz historia języka. 1993. s. 344.
- ↑ Język Polski. t.II, 1. 1914. [w:] Język polski, t. 3-4. PAU. Komisja Językowa. 1916.
- ↑ Norwid jako lingwista oraz filolog. [w:] Studia polonistyczne. tomy 9-12. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza (Poznań). 1981. s. 196.
- ↑ Adam Fałowski, Bogdan Sendero. Biesiada słowiańska. 1992. s. 46.
- ↑ Samuel Bogumił Linde. Słownik języka polskiego. 1808. s. 967.
- ↑ „The name „Tatras” appears in varius form in the oldest documents; a report of the bishopic of Prague in 1086 AD calls them „Tritri” wheres Boleslav prince of Kraków in a documents marks them in 1255 as „Tatry”. The Hungarians of the 13th and 14th century wrote „Thorchal” or „Tarczal”, also „Tutur”, „Thurthul”. Die Zipser Deutschen nannten sie „Schneegebürg” (Montes nivium).”, [w:] Radek Roubal. Tatranské doliny. 1961. s. 10, 39, 49.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Edward Passendorfer: Jak powstały Tatry. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1971.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 16,6 praca zbiorowa: Mapa geologiczna Tatr polskich. Skala 1:30 000. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1979.
- ↑ Edward Passendorfer, Maria Turnau-Morawska: Zlepieniec koperszadzki, jego geneza oraz wiek. Warszawa: Przegląd Geologiczny, 1956.
- ↑ 18,0 18,1 Zbigniew Kotański: Przewodnik geologiczny po Tatrach. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1971.
- ↑ Zbigniew Kotański, Edward Passendorfer, Stanisław Sokołowski (red.): Przewodnik XXXII Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geologicznego w Tatrach oraz na Podhalu. Warszawa: Polskie Towarzystwo Geologiczne, 1959.
- ↑ Jaskinie Tatr (pol.). [dostęp 2010-01-15].
- ↑ Mesačný tieň sa stal najdlhšou jaskyňou Tatier (słow.). [dostęp 2010-01-29].
- ↑ Władysław Szafer: Tatrzański Park Narodowy. Zakład Ochrony Przyrody PAN, 1962.
- ↑ Milion ludzi w Tatrach.
- ↑ Rekord turystyczny w Tatrach.
- ↑ Zbigniew Mirek (red.): Przyroda Tatrzańskiego Parku Narodowego.
- ↑ Gazeta Wyborcza, Stacja narciarska Tatry (pol.). [dostęp 21 lutego 2009].
- ↑ Dzikie Życie, marzec 2008, Nr 3/165 2008 Goryczkowa na celowniku PKL (pol.). [dostęp 21 lutego 2009].
- ↑ Gazeta Wyborcza, Słowacy zabudowują swoje Tatry (pol.). [dostęp 21 lutego 2009].
Bibliografia
- Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wyd. Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
- Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5.
- Tomasz Nodzyński, Marta Cobel-Tokarska: Tatry Wysokie oraz Bielskie: polskie oraz słowackie. Warszawa: ExpressMap, 2007. ISBN 978-83-60120-88-0.
- Józef Nyka: Tatry polskie. Przewodnik. Wyd. XV. Latchorzew: Trawers, 2007. ISBN 978-83-60078-04-4.
- Tatry. Zakopane oraz okolice. Mapa w skali 1:27 000. Warszawa: ExpressMap Polska, 2005. ISBN 83-88112-35-X.
- Zbigniew Mirek (red. naukowy): Przyroda Tatrzańskiego Parku Narodowego. Kraków-Zakopane: Tatrzański Park Narodowy, 1996. ISBN 83-85832-08-4.
- Zbigniew Kotański, Edward Passendorfer, Stanisław Sokołowski (red.): Przewodnik XXXII Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geologicznego w Tatrach oraz na Podhalu. Warszawa: Polskie Towarzystwo Geologiczne, 1959.
- Edward Passendorfer: Jak powstały Tatry. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1971.
- Zbigniew Kotański: Przewodnik geologiczny po Tatrach. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1971.
- ZJerzy Lefeld (red.): Przewodnik LI Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geologicznego Zakopane 13-15 września 1979. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1979.
- Maria Bac-Moszaszwili, Małgorzata Gąsienica Szostak: Tatry polskie. Przewodnik geologiczny dla turystów. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1990. ISBN 83-220-0276-9.
- praca zbiorowa: Mapa geologiczna Tatr polskich. Skala 1:30 000. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1979.
Linki zewnętrzne
