Tbilisi თბილისი
Herb Tbilisi Flaga Tbilisi
Centrum miasta
Państwo	Gruzja
Burmistrz	Giorgi Ugulawa
Powierzchnia	726 km²
Wysokość	380-770 m n.p.m.
Ludność (2010) • liczba ludności • gęstość • aglomeracja	1 152 500 1587,5 os./km² 1 485 300
Nr kierunkowy	+995 32
Miasta partnerskie	Erywań (Armenia) Ankara (Turcja) Astana (Kazachstan) Atlanta (USA) Bilbao (Hiszpania) Bristol (Wielka Brytania) Innsbruck (Austria) Kijów (Ukraina) Kraków (Polska) Lublin (Polska) Lagos (Nigeria) Lublana (Słowenia) Nantes (Francja) Paryż (Francja) Saarbrücken (Niemcy) Stambuł (Turcja) Wilno (Litwa)
Położenie na mapie Gruzji Tbilisi თბილისი
41°43′N 44°47′E / 41.717, 44.783Na mapach: 41°43′N 44°47′E / 41.717, 44.783
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Hasło Tbilisi w Wikisłowniku
Strona internetowa miasta

Tbilisi (gruz. თბილისი, w latach 1845-1936 Tyflis) – stolica oraz największe miasto Gruzji leżące nad rzeką Kurą, zamieszkane przez 1,15 mln osób (aglomeracja 1,5 mln mieszkańców, 2010). Jest podstawowym kulturalnym, naukowym (Akademia Nauk, Biblioteka Narodowa oraz rozliczne szkoły wyższe) oraz przemysłowym (m.in. produkcja lokomotyw) ośrodkiem Gruzji.

Historia

Legenda o powstaniu Tbilisi oraz początki miasta

Stare miasto. Fontanna z sokołem Wachtanga Gorgasalego.

Historia powstania Tbilisi owiana jest legendą. Najbardziej znana jej wersja opowiada o tym, jak pewnego dnia król Wachtang Gorgasali (452-502) wybrał się wraz ze swoją świtą na polowanie w okolicach dzisiejszego miasta. W czasie tych łowów królewski sokół pochwycił bażanta, po czym oba ptaki zniknęły z oczu polujących. Po długich poszukiwaniach myśliwi odnaleźli źródło, w którym leżały obok siebie martwy sokół wraz ze zdobyczą. Okazało się, że źródło to było gorące, a ptaki, które do niego wpadły, sparzone zostały ukropem. Zadziwiony tym, co się stało, król Gorgasali przyjrzał się bliżej okolicy – malowniczym stokom górskim pokrytym lasami oraz żyznej dolinie rzeki. Stwierdził też, że miejsce to obfituje w źródła, z których przeważajaca ilość była gorąca. Oczarowany pięknem okolicy nakazał założyć tu miasto, któremu z powodu licznych ciepłych źródeł nadano nazwę "Tbilisi", pochodzącą od gruzińskiego słowa "tbili" (თბილი) – ciepły^[1]. Jednak legenda jest tylko legendą. W rzeczywistości ślady osadnictwa ludzkiego na obszarze dzisiejszego Tbilisi sięgają odleglejszych czasów. Wykopaliska archeologiczne potwierdzają jego istnienie już w epoce miedzi (III oraz IV w. p.n.e.). Wykopaliska mówią też, że miasto oraz twierdza istniały tu około 100 lat przed panowaniem Wachtanga Gorgasalego, w drugiej połowie IV w. Natomiast pierwszym źródłem pisanym zaświadczającym istnienie Tbilisi jest mapa podróżna wykonana także w IV w. przez rzymskiego geografa Kastoriusza. Prawdą jest jednak to, że król Gorgasali rozbudował Tbilisi oraz wzniósł w nim swój pałac, kierując się zamiarem przeniesienia tu stolicy państwa. Za czasów jego panowania malało znaczenie dotychczasowej stolicy – Mcchety oraz położonej w niej twierdzy Armazi, a wzrastała rola Tbilisi jako politycznego, gospodarczego oraz kulturalnego centrum kraju. Kierując się wolą zmarłego ojca syn Wachtanga Gorgasalego Daczi I rozbudował miasto oraz przeniósł do niego stolicę Kartlii. Odtąd Tbilisi, jako stolica państwa oraz ważny punkt strategiczny, było w ciągu całej swej historii celem najazdów wielorakich ludów oraz państw ościennych. Dlatego lata pokoju oraz stabilnego rozwoju przeplatają się w jego historii z latami wojen, najazdów oraz zniszczeń.

Panowanie perskie oraz arabskie (VI – XI w.)

Początki miasta przypadają na IV w., który jest okresem wpływów sasanidzkiej Persji. Sasanidzi nałożyli na Kartlię obowiązek zapłaty daniny oraz zaczęli rozprzestrzeniać zaratusztrianizm. Ośrodkiem ich oddziaływania było Tbilisi. Oryginalnie nie udało im się obalić władzy królewskiej. Twierdza tbiliska stała się jednak siedzibą perskiego namiestnika, który pretendował do współrządzenia krajem. W VI w. nastąpił wzrost wpływów perskich, a w 523 władza królewska w Kartlii była przez Persów całkowicie usunięta. Tbilisi staje się siedzibą marzpana – namiestnika perskiego rządzącego Kartlią. Mimo tych niesprzyjających okoliczności politycznych następuje rozwój życia kulturalnego gruzińskiej stolicy. W schyłkowym okresie panowania perskiego, na przełomie VI oraz VII w., powstaje tbiliska katedra Sioni. W 627 cesarz bizantyjski Herakliusz, po 2-miesięcznym oblężeniu, zdobył Tbilisi przy pomocy Chazarów, którzy "przelali rzeki krwi" oraz złupili miasto. Odtąd uczty kaganów chazarskich nieraz zdobiły złote oraz srebrne naczynia zrabowane w Tbilisi. Opisy wspaniałych kosztowności, które są łupem najeźdźców, dają obraz bogactwa Tbilisi w VI oraz VII w. Było ono w tym czasie ludnym oraz bogatym miastem handlowym. Już w pierwszej połowie VIII w. (736-738) rozpoczyna się długi, trwający do ok. 1050, okres arabskiego panowania w Gruzji. Tbilisi staje się siedzibą emira, któremu faktycznie podlegał cały kraj. Tutaj także stacjonują główne arabskie siły wojskowe. W drugiej połowie VIII w. w Tbilisi działa Abo z Tbilisi, bagdadczyk, który przyjął wiarę chrześcijańską, za co stał się stracony. Ogłoszony on stał się później patronem miasta. W 764 miasto było powtórnie na krótki czas zajęte oraz złupione przez Chazarów. Żyjący w tych czasach historyk gruziński Jan Sabanidze wplata w opis najazdu chazarskiego podniosły romantyczny epizod o księżniczce kartlijskiej, która nie chciała wyjść za mąż za innowiercę. W odpowiedzi na odmowę księżniczki wojsko chazarskie napadło na Tbilisi, biorąc ją oraz jej brata do niewoli. Piękna księżniczka wybrała jednak śmierć zamiast zamążpójścia, wypijając truciznę ukrytą w pierścieniu. Okres panowania arabskiego nie był dla miasta zbyt korzystny. Ludność chrześcijańska zmuszona była do opłaty haradżu (arab.: خراج), podatku pobieranego w pieniądzu od powierzchni posiadanej ziemi. Jednak konieczność obrony przed najazdami Bizancjum wymuszała rozwój umocnień miasta. Za czasów arabskich Tbilisi wciągnięte też było w sieć międzynarodowych powiązań handlowych. Pewien obraz tego, jak w tym czasie wyglądało miasto, daje utwór Jana Sabanidze "Męczeństwo Abo z Tbilisi" (VIII w.). Dowiadujemy się z niego, że w twierdzy Kala, przy drodze wiodącej z łaźni siarkowych do ogrodu botanicznego, znajdował się pałac arabskiego emira. Prawobrzeżna oraz lewobrzeżna części miasta połączone były mostem, a na skalistym brzegu Kury, tam gdzie dzisiaj wznosi się cerkiew Metechi, znajdowała się twierdza miejska. Od początku IX w. postępuje rozpad państwa arabskiego. Emirat Tbiliski powoli uwalnia się spod władzy kalifa. W czasie jednak, kiedy w wyzwolonej spod panowania arabskiego zachodniej cząstka Gruzji zachodzą procesy jednoczenia się gruzińskich księstw feudalnych, Tbilisi długo jeszcze pozostaje pod władzą Arabów. Próba przyłączenia Emiratu Tbiliskiego do Gruzji doprowadza jednak do poddania się emira Tbilisi w wasalną zależność od króla gruzińskiego Bagrata IV (1032).

XI – XVIII w.

Po opuszczeniu miasta przez Arabów (ok. 1050) Tbilisi zajęte było w 1068 przez Seldżuków pod dowództwem Alp Arslana bin Chaghri, co zapoczątkowało krótki lecz niezwykle dotkliwy okres panowania Turków seldżuckich, zwany dotąd w Gruzji "wielkim poturczeniem" (gruz.: დიდი თურქობა). Seldżukowie opuścili miasto w 1122, pokonani uprzednio w bitwie pod Didgori (1121) przez Dawida IV Budowniczego (1089-1125). Król ten przywrócił dawne polityczne oraz gospodarcze znaczenie Tbilisi, czyniąc go stolicą zjednoczonego państwa gruzińskiego, jednego z najpotężniejszych państw Azji Zachodniej. Państwo to osiągnęło szczyt swojego rozwoju za panowania królowej Tamary (1184-1213). W XII oraz na początku XIII w. trwał okres burzliwego kulturalnego oraz gospodarczego rozwoju Tbilisi. W tym czasie powstaje gruziński epos narodowy "Witeź w tygrysiej skórze" autorstwa Szoty Rustawelego. Rozciągająca się od Morza Czarnego do Kaspijskiego zjednoczona Gruzja kontrolowała ważne szlaki handlowe prowadzące do Indii, Iranu, Bizancjum oraz na Ruś. Tbilisi rozwija się pod względem gospodarczym. Kupcy tbiliscy biorą aktywny udział w międzynarodowej wymianie handlowej. Ten okres pomyślnego rozwoju miasta kończy się z początkiem lat dwudziestych XIII w., kiedy syn Tamary, Jerzy IV Lasza (1213-1223), odnosi pierwsze porażki w walce z nadciągającymi Mongołami (1221). W 1226 zajął Tbilisi szach chorezmijski Dżalal ad-Din Manguberti, pokonawszy uprzednio Gruzinów w bitwie pod Garni (1225). Jak przekazują kroniki, nakazał on zniszczyć katedrę Sioni oraz rozbić na jej miejscu namiot, z którego wydawał rozkazy. Na moście metechijskim rozłożono ikonę Matki Bożej, zmuszając mieszkańców miasta do jej deptania. Odmawiających uczynienia tego skracano o głowę oraz wrzucano do rzeki. W 1235 do granic Gruzji zbliżyli się Tatarzy. Na wieść o nadciągających napastnikach królowa Rudusan rozkazała podpalić Tbilisi, przenosząc swoją siedzibę do Kutaisi^[2]. Wkrótce spalone miasto zajęte było bez bitwy przez najeźdźców. Nastąpił okres bezwzględnej eksploatacji ekonomicznej kraju, w wyniku którego praktycznie zamarły rolnictwo, rzemiosło oraz handel. Stolica Gruzji jest jednak w miarę możliwości odbudowywana ze zniszczeń. W połowie XIII w. odbudowany stał się pałac królewski, a w latach 1278-1289 cerkiew Matki Bożej Metechijskiej. Jednak dalsze najazdy tatarskie oraz ogólny zastój gospodarczy doprowadzają miasto do stanu ruiny. Dopiero w latach 30. XIV w., po zwycięstwie Jerzego V Wspaniałego w walce z osłabionymi Ilchanidami, nastąpił okres stabilizacji oraz powolnej odbudowy. Wkrótce jednak Tatarzy powrócili do miasta. W latach 1386-1403 Gruzję 8-krotnie najechały wojska Tamerlana. Pierwszy z najazdów (1386) skierowany był przeciwko Tbilisi. W wyniku krwawej bitwy miasto na nowo zdobyte było przez wojska tatarskie, które pozostały w nim do 1402.

Państwo Timurydów u szczytu swego rozwoju

Skutki panowania tatarskiego oraz wojen z najeźdźcami w latach 1235-1402 były dla Tbilisi opłakane. Pod koniec tego okresu znaczna jego cząstka leżała w gruzach, a liczba mieszkańców drastycznie spadła. Czasy panowania Aleksandra I (1412-1442) to z kolei okres powolnego rozpadu politycznego kraju. Zakończył się on w latach sześćdziesiątych XV wieku podziałem Gruzji na parę niezależnych królestw oraz jedno księstwo. Tbilisi zostaje stolicą królestwa Kartlii, jednak z powodu ogólnego upadku gospodarczego kraju miasto istnieje w stagnacji oraz długo nie zostaje odbudowywane z poprzednich zniszczeń. Dwaj podróżnicy włoscy – Giosafat Barbaro oraz Ambrogio Contarini -, którzy w 1475 odwiedzili Tbilisi, opisują je jako miasto zrujnowane oraz zniszczone^[3]. Problemy wywołane złożoną sytuacją wewnętrzną potęgowane są niekorzystnym rozwojem sytuacji międzynarodowej. Tbilisi dzieli los innych miast handlowych regionu, których rozwój zahamowany zostaje wskutek zdobycia Konstantynopola przez Turków oraz dokonania nowych odkryć geograficznych, doprowadzających do zamarcia szlaków handlowych Kaukazu Południowego. XVI oraz XVII w. w historii Tbilisi to z kolei okres ciągłych okupacji miasta przez wojujące pomiędzy sobą państwo tureckie oraz irańskie. W latach 1522-1524 miasto zajęte było przez irańskiego szacha Isma'ila I, którego wojsko zniszczyło wiele pomników gruzińskiej kultury narodowej. Krótko potem Tbilisi zdobyte było oraz spalone przez następcę Isma'ila, szacha Tahmaspa I.

Widok Tbilisi Jeana Chardina, 1671 r.

Okres 1630-1723 to kolejna faza pokojowego rozwoju miasta. W jej końcowym okresie (1709) powstaje w Tbilisi, założona przez króla Wachtanga IV (1675-1737), pierwsza gruzińska drukarnia. Oryginalnie ukazuje się drukiem poemat Szoty Rustawelego "Witeź w tygrysiej skórze". Z okresu tego znane są opisy miasta dokonane przez dwóch Francuzów: w 1672 przez podróżnika Jeana Chardina (1643-1713) oraz w 1701 przez botanika Josepha Pittona de Tournefort. Wedle opisu Chardina Tbilisi było w drugiej połowie XVII wieku jednym z najpiękniejszych oraz najgęściej zaludnionych miast Wschodu. Obfitowało ono we wszelkiego rodzaju budynki sakralne oraz świeckie, miejsca targowe oraz karawanseraje. Ten okres pokojowego rozwoju miasta kończy się jednak na początku lat dwudziestych XVIII wieku. Okres od 1723 do 1748 to trudny dla Tbilisi czas ciągłych najazdów Turków, Persów oraz Lezginów. W czerwcu 1723 Tbilisi najechane było oraz zajęte przez wojska tureckie. Opanowane następnie przez Persów (1735), oswobodzone było spod ich władzy w 1748 w wyniku powstania Gruzinów pod przewodnictwem Herakliusza II. W latach 60. XVIII w. Tbilisi staje się stolicą zjednoczonego państwa Kartlii-Kachetii. Za panowania króla Herakliusza II (1762-1798) następuje ponowny gospodarczy oraz kulturalny rozwój miasta. Nie osiągnęło ono jednak już wcale swojej dawnej świetności. Miasto XVIII-wieczne było mniej ludne oraz mniejsze terytorialnie niż na przełomie XII-XIII w. Obrazuje to dobitnie plan miasta wykonany w XVIII wieku przez księcia Wachuszti Bagrationi, na którym wiele obiektów, znajdujących się za czasów królowej Tamary w obrębie miasta, ukazanych jest poza jego granicami. W drugiej połowie XVIII w. obszar miasta wynosił zaledwie 250 ha, a liczba mieszkańców 25 tys. Na planie miasta wykonanym przez Bagrationi zwraca jednak uwagę rozwój przedmieść po obu stronach rzeki, szczególnie przedmieścia Garetubani, zajmującego przestrzeń pomiędzy dzisiejszym Placem Wolności, aleją Szoty Rustawelego oraz rzeką Kurą oraz rozciągającego się do cerkwi Kaszweti. We wrześniu 1795 Tbilisi zostaje w straszliwy sposób zniszczone przez wojska irańskie Aghi Mahommada Chan Kadżara. Rozgrabione oraz zniszczone zostają pałac królewski, zbrojownie, mennica, zrównane z ziemią umocnienia miejskie oraz łaźnie. Dokonując planowych zniszczeń wojsko irańskie w ciągu tygodnia obróciło miasto w proch oraz pył. Znany orientalista niemiecki, członek Rosyjskiej Akademii Nauk, Julius Klaproth jeszcze w latach 1807-1808 opisywał opłakany stan umocnień miejskich Tbilisi zniszczonych podczas najazdu Aghi Mahommada Chan Kadżara. Podróżnik zwrócił jednak także uwagę na ożywiony rozwój rzemiosła oraz handlu w mieście.

Panowanie rosyjskie (XIX wiek)

Herb Tyflisu w okresie panowania rosyjskiego.

Stojąc w XVIII w. w obliczu zagrożenia irańskiego Gruzja szukała sprzymierzeńca w Rosji. Od 1783 Wschodnia Gruzja znajdowała się pod rosyjskim protektoratem^[4]. Obowiązywał też układ o wspólnej obronie przeciwko Iranowi. Pomimo tego Rosja nie wypełniała swoich zobowiązań sojuszniczych, (m.in. w 1795), doprowadzając do osłabienia Gruzji oraz stopniowego ugruntowania w niej własnego panowania. W 1801 Gruzja straciła niepodległość, a Tbilisi było stolicą rosyjskiej guberni (ros. : Тифлисская губерния). 12 kwietnia 1802 generał rosyjski Knorring, pod groźbą użycia broni, zmusza gruzińską arystokrację oraz duchowieństwo zebrane w tbiliskiej katedrze Sioni do złożenia przysięgi na wierność carowi. Tbilisi staje się centrum administracyjnym władzy rosyjskiej na Kaukazie. W 1804 rozpoczęła działalność czteroklasowa szkoła rosyjska, kształcąca gruzińskie dzieci z wyższych warstw społecznych oraz dzieci urzędników rosyjskich – zaczątek przyszłego uniwersytetu. Od początku XIX wieku miasto zaczęło rozrastać się terytorialnie w górę rzeki Kury. Na miejscu dawnej "Drogi Rosyjskiej" (gruz.: სარუსეთო გზა), rozpoczęto zabudowę reprezentacyjnego prospektu Gołowina, dzisiejszej alei Szoty Rustawelego, głównej arterii komunikacyjnej miasta. Pierwszym budynkiem wzniesionym na tej ulicy był wybudowany przez Rosjan w 1802 pałac namiestnika Kaukazu. W 1807 stał się on zastąpiony całkowicie nowym, okazalszym gmachem, który dotrwał do naszych czasów w wyglądzie nadanym mu w wyniku przebudowy w latach 1865-1868. W 1837 rozpoczyna się w Gruzji rosyjskie osadnictwo wojskowe. Kolonie zasiedlone przez Rosjan pojawiają się także w okolicach Tbilisi. Po objęciu urzędu wicekróla przez Michaiła Siemionowicza Woroncowa w 1845 zaczął się okres burzliwego rozwoju miasta. Tempo rozwoju Tbilisi w tym czasie najlepiej obrazuje fakt, że w ciągu jednego tylko pięciolecia w mieście przybyło ponad 400 domów oraz 32 ulice. Gwałtowny rozwój urbanistyczny miasta doprowadza jednak do prawie całkowitego zerwania z gruzińskimi tradycjami architektonicznymi. Ówczesny Tyflis podążał pod tym względem śladem innych miast Imperium Rosyjskiego, w których architekturze panował klasycyzm. Zaledwie w budownictwie mieszkalnym XIX wieku zaobserwować da się syntezę tego stylu z gruzińskimi tradycjami architektonicznymi, czego przykładem jest duża cząstka zabudowy starego miasta. Tyflis w pierwszych dziesięcioleciach panowania rosyjskiego to miasto, w którym stare ciągle ściera się z nowym. Ilustracją tego stanu rzeczy jest zamieszczony pod koniec lat czterdziestych XIX wieku w czasopiśmie "Кавказский вестник" następujący opis miasta:

Pomimo dalszego rozwoju urbanistycznego Tbilisi w XIX oraz XX w. wyraźny był jeszcze przynajmniej do lat sześćdziesiątych XX w. – ledwie już dzisiaj zauważalny – podział na tradycyjną wschodnią oraz nowoczesną europejską cząstka miasta^[5]. Wojna krymska, która dotarła do Gruzji w 1853, przyniosła ze sobą chwilowe zagrożenie zajęcia Tbilisi przez Turków. W listopadzie 1853 pojedyncze oddziały tureckie penetrowały dalsze okolice Tbilisi, jednak do zajęcia miasta nie doszło.

J. B. Telfer, Tbilisi, druga połowa XIX w.

Miasto rozbudowuje się pod kierownictwem głównego architekta, Włocha Giovanni Scudieri. Pod koniec lat sześćdziesiątych XIX wieku architekturę Tbilisi opanowuje fala eklektyzmu. Powstają budynki neorenesansowe oraz neogotyckie. Na przełomie wieków w budownictwo Tbilisi wkracza modernizm. Wtedy też obserwowane są próby powrotu do gruzińskiej architektury historycznej, które jednak doprowadziły do powstania tylko pojedynczych obiektów. Od 1883 r. funkcjonował w Tbilisi tramwaj konny. Tramwaje elektryczne wprowadzone zostały w 1904 r. Pierwsze połączenie kolejowe uzyskało Tbilisi z Poti w 1872. W 1883 zakończyła się natomiast budowa połączeń kolejowych z Samtredią oraz Batumi oraz pomiędzy Tbilisi oraz Baku, dzięki czemu linia kolejowa połączyła wybrzeże Morza Czarnego oraz Kaspijskiego. Druga połowa XIX wieku to okres burzliwego rozwoju gospodarczego całej Gruzji. W latach sześćdziesiątych XIX wieku w Tbilisi doliczono się 30 000 wielorakich instytucji handlowych oraz sklepów, w tym 17 karawanserajów. Roczna wysokość wewnętrznego obrotu handlowego osiągnęła w mieście wysokość 8 251 000 rubli.

Budynek dawnego karawanseraju w Tbilisi

Odnotowania warte są szczególnie dwie inwestycje tego okresu. W 1870 bogaty kupiec G. Mirzojew otworzył w Tbilisi wielką fabrykę tkanin bawełnianych, wyposażoną w najnowsze osiągnięcia techniczne tego czasu. Natomiast w 1875 przemysłowiec G. Adelchanow wybudował dużą fabrykę obróbki skór, która pracowała na napędzie parowym. Wraz z rozwojem przemysłu rosła ludność miasta, rozwijało się budownictwo mieszkalne, powstawały nowe mosty na Kurze. W Tbilisi następuje silny przyrost ludności. O ile w 1830 miasto liczyło 25 000 mieszkańców, to 1850 już 34 800, w 1865 70 000, a w 1897 prawie 160 000^[6].

XX w.

Armia Czerwona w Tbilisi, 25 lutego 1921.

Po rewolucji w Rosji stolica niepodległej Gruzji (1918-1921). W 1920 powstała Komunistyczna Partia Gruzji oraz rozpoczęła przygotowania do powstania, które wybuchło 11 lutego 1921. Kilka dni później, 16 lutego 1921, założono Komitet Wojskowo-Rewolucyjny pod przewodnictwem Filipa Macharadze. Komitet ten zwrócił się o pomoc do RSFSR. 25 lutego 1921 do Tbilisi weszły wojska 11 Armii pod dowództwem A. Heckera. W tym samym dniu ogłoszono powstanie Gruzińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Po 1921 Tbilisi nadal pełniło funkcję stolicy – jednak tym razem republik radzieckich wchodzących w skład ZSRR: Zakaukaskiej (1921-1936) a następnie Gruzińskiej (1936-1991). Tbilisi było czwartym z kolei (po Moskwie, Leningradzie oraz Kijowie) miastem Związku Radzieckiego, w którym wybudowano metro (1966). Od 1991 roku Tbilisi jest stolicą niezależnej Gruzji.

Podział administracyjny

Zgodnie z najnowszym podziałem administracyjnym Tbilisi dzieli się na następujące dzielnice:

• Dzweli Tbilisi (ძველი თბილისი), czyli "Stare Tbilisi", stanowi osobną dzielnicę miasta dopiero od 2007 r. Wcześniej jego teren przynależał administracyjnie do dzielnic Mtacminda-Krcanisi, Isani-Samgori oraz Didube-Czugureti. Dzweli Tbilisi zawiera w sobie tbiliskie stare miasto, z reguły z XIX-wieczną zabudową. Wcześniejsza zabudowa dzielnicy zniszczona była prawie całkowicie podczas najazdu Aghi Mahommada Chan Kadżara w 1795 r.

Park Wake

• Wake-Saburtalo (ვაკე-საბურთალო) to dzielnica leżąca na północny zachód od centrum. Wake jako odrębna miejscowość istniało do XIX w., kiedy wchłonięte było przez Tbilisi. W dzielnicy znajduje wybudowany w latach 1946-1957 Park Wake.
• Didube-Czugureti (დიდუბე-ჩუღურეთი)
• Gldani-Nadzaladewi (გლდანი-ნაძალადევი)
• Isani-Samgori (ისანი-სამგორი)
• Didgori (დიდგორი )

Burmistrzowie Tbilisi

Miasta partnerskie

• – Saarbrücken (1975)
• – Nantes (1979)
• – Ljubljana (1979)
• – Innsbruck (1982)
• – Erywań (1996)
• – Atlanta (1987)
• – Palermo (1987)
• – Bristol (1988)
• – Bilbao (1989)
• – Ankara
• – Kijów (1999)
• – Astana (2005)
• – Sankt Petersburg
• – Kraków
• - Wilno, Litwa (miasto braterskie)
• - Baku, Azerbejdżan

Warunki naturalne oraz klimat

Tbilisi jest leżące w Dolinie Tbiliskiej, rozciąga się wąskim pasem na długości prawie 30 kilometrów w dolinie rzeki Kury oraz na zboczach otaczających ją gór Kaukazu Małego. Klimat subtropikalny, z długim, upalnym latem oraz niezbyt surową zimą. Średnia temperatura w styczniu +3°С, w lipcu +25°С. Fauna okolic miasta jest bardzo zróżnicowana, da się spotkać lisy, hieny, szakale złociste, wilki. Liczne są gady oraz ptaki. Dla ochrony walorów przyrodniczych oraz zachowania różnorodności biologicznej zbudowany stał się Tbiliski Park Narodowy.

Ludzie związani z miastem

• Abo z Tbilisi (ur. ok. 756 r. w Bagdadzie, zm. 786 w Tbilisi) – męczennik, święty Kościoła prawosławnego oraz patron Tbilisi
• Tengiz Abuładze (ur. 1924 w Kutaisi, zm. 1994 w Tbilisi) – gruziński reżyser oraz scenarzysta filmowy oraz telewizyjny. Zarówno studia, jak oraz prawie całe życie zawodowe spędził w Tbilisi
• Nadieżda Alliłujewa (ur. 1901 w Tbilisi, zm. 1932 w Moskwie) – druga żona Józefa Stalina
• Elgudża Amaszukeli (ur. 1928 w Tbilisi) – gruziński rzeźbiarz, twórca wielu pomników
• Wiktor Ambarcumian (ur. 1908 w Tbilisi, zm. 1996) – ormiański astronom
• Szota Arweladze (ur. 1973 w Tbilisi) – gruziński piłkarz, zawodnik reprezentacji Gruzji oraz hiszpańskiego klubu Levante UD
• Herbert Backe (ur. 1896 w Batumi, zm. 1947) – Minister III Rzeszy do spraw Wyżywienia oraz Gospodarki Rolnej. W latach 1905-1914 uczęszczał do gimnazjum w Tbilisi
• Roman Bagration (ur. 1778 w Dagestanie, zm. 1834 w Tbilisi) – rosyjski generał pochodzenia gruzińskiego, książę
• Konstantin Bakradze (ur. 1898, zm. 1970) – gruziński filozof, w 1940 r. stał się profesorem filozofii oraz logiki na Uniwersytecie w Tbilisi
• David Baramidze (ur. 1988 r. w Tbilisi) – niemiecki szachista pochodzenia gruzińskiego
• Raszid Biehbudow (ur. 1915 w Tbilisi, zm. 1989) – azerbejdżański wybitny piosenkarz oraz aktor
• Aleksiej Brusiłow (ur. 1853 w Tbilisi, zm. 1926 w Moskwie) – generał rosyjski
• Paata Burszuładze (ur. 1951 w Tbilisi) – gruziński śpiewak
• Aram Chaczaturian (ur. 1903 w Tbilisi, zm. 1978 w Moskwie) – ormiański kompozytor muzyki poważnej, dyrygent oraz pedagog
• Józef Chodźko (ur. 1800 w Krzywiczach, zm. 1882 w Tbilisi) – polski wybitny topograf oraz geodeta, badacz Kaukazu. Od 1840 r. do chwili śmierci pracował w Kaukaskim Oddziale Topograficznym w Tbilisi
• Leon Chwistek (ur. 1884 w Krakowie, zm. 1944) – polski malarz, poeta, filozof, matematyk oraz logik. Od 1941 do 1943 mieszkał w Tbilisi, gdzie nauczał analizy matematycznej
• Nikołaj Czeriepnin (ur. 1873 w Sankt Petersburgu, zm. 1945) – rosyjski kompozytor, pedagog muzyczny oraz dyrygent. W latach 1918 – 1921 dyrektor konserwatorium w Tbilisi
• Simon Czikowani (ur. 1903 w Naesakao, zm. 1966 w Tbilisi) – gruziński poeta
• Giwi Czocheli (ur. 1937 w Telawi, zm. 1994 w Tbilisi) – gruziński piłkarz
• Jakow Dżugaszwili (ur. 1907, zm. 1943) – syn Józefa Stalina. Mieszkał oraz uczył się w Tbilisi, zanim w 1921 r. przeprowadził się do Moskwy
• Tytus Filipowicz (ur. 1873 w Warszawie, zm. 1953 w Londynie) – polski działacz polityczny oraz dyplomata. W 1921 r. mianowany stał się posłem w Tbilisi, jednak urzędu nie objął z uwagi na wkroczenie do Gruzji Armii Czerwonej
• Konstantin Gamsachurdia (1893-1975) – gruziński pisarz XX w., ojciec prezydenta Gruzji Zwiada Gamsachurdii
• Manana Gamsachurdia – żona pierwszego prezydenta Gruzji Zwiada Gamsachurdii, w latach 1991-93 pierwsza dama Gruzji
• Zwiad Gamsachurdia (1939 w Tbilisi – 1993) – pierwszy wybrany w wolnych wyborach prezydent Gruzji (26 maja 1991 – 22 grudnia 1991)
• Tadeusz Gede (1911 w Tbilisi – zm. 1982 w Warszawie) – polski polityk
• Elene Gedewaniszwili (ur. 1990 w Tbilisi) – gruzińska łyżwiarka figurowa
• Wladimer Gucaewi (ur. 1952 we wsi Kedigora w rejonie Achalgori) – osetyjski piłkarz. Przez całą karierę zawodniczą związany był z Dinamem Tbilisi
• Mychajło Hruszewski (1866-1934) – ukraiński historyk oraz polityk, pierwszy prezydent Ukraińskiej Republiki Ludowej. W młodości mieszkał w Tbilisi oraz uczęszczał do tbiliskiego gimnazjum
• Gert Hummel (ur. 1933 r. w Sindelfingen – zm. 2004 r. w Tbilisi) – niemiecki duchowny oraz teolog ewangelicko-luterański. Od 1999 r. biskup kościoła ewangelickiego w Gruzji
• Nana Ioseliani – (ur. 1962 w Tbilisi) – gruzińska szachistka, dwukrotna wicemistrzyni świata
• Michaił Ippolitow-Iwanow (1859-1935) – rosyjski kompozytor oraz dyrygent. Uczeń Nikołaja Rimskiego-Korsakowa. Po ukończeniu konserwatorium w 1882 r. spędził dziesięć lat w Tyflisie jako dyrektor tamtejszej szkoły muzycznej oraz dyrygent orkiestry symfonicznej
• Leon Janiszewski (ur. 1810 w Kaliszu – zm. 1861 w Tbilisi) – polski poeta oraz muzyk. W latach czterdziestych XIX w. zesłany do Tbilisi, gdzie nauczał muzyki
• Michaił Kałatozow (ur. 1903 w Tbilisi – zm. 1973 w Moskwie) – radziecki reżyser filmowy pochodzenia gruzińskiego
• Wachtang Kikabidze – (ur. 1938 w Tbilisi) – gruziński artysta estradowy oraz aktor
• Dawit Kipiani (ur. 1951 w Tbilisi – zm. 2001) – gruziński piłkarz w reprezentacji Związku Radzieckiego, trener piłkarski
• Bogdan Kobułow – (ur. 1904 r. w Tbilisi, zm. 1953) – komisarz bezpieczeństwa państwowego, w latach 1938-1941 zastępca komisarza spraw wewnętrznych Ławrientija Berii, od 1939 szef Głównego Zarządu Gospodarczego NKWD
• Berthold Lubetkin – (ur. 1901 w Tbilisi, zm. 1990 w Bristolu) – brytyjski architekt pochodzenia rosyjskiego, uznawany za najwybitniejszego brytyjskiego przedstawiciela modernizmu przed II wojną światową
• Micheil Meschi (ur. 1937 w Tbilisi, zm. 1991 w Tbilisi) – gruziński piłkarz, napastnik reprezentacji Związku Radzieckiego, trener oraz działacz piłkarski.
• Slawa Metreweli (ur. 1936 w Soczi, zm. 1998 w Tbilisi) – gruziński piłkarz, napastnik występujący w reprezentacji Związku Radzieckiego, trener piłkarski.
• Anastas Mikojan (ur. 1895 w Sanahin, zm. 1978 w Moskwie) – radziecki polityk pochodzenia ormiańskiego. Odpowiedzialny za mord polskich oficerów w Katyniu, jako jedna z siedmiu osób składających podpis pod wiążącym rozkazem. W młodości pobierał nauki w Ormiańskim Seminarium Duchowym w Tbilisi, które ukończył z wyróżnieniem, pozostając zresztą w tym samym czasie członkiem partii partii komunistycznej
• Jacek Multanowski (ur. 8 stycznia 1961, Warszawa) – polski filolog klasyczny oraz dyplomata, od 2005 r. ambasador RP w Gruzji
• Giwi Nodia (ur. 1948 w Kutaisi, zm. 2005 w Tbilisi) – gruziński piłkarz, występujący na pozycji napastnika, reprezentant Związku Radzieckiego, trener piłkarski
• Mychajło Omelianowicz-Pawlenko (ur. 1878 w Tbilisi, zm. 1952 w Paryżu) – ukraiński generał oraz działacz niepodległościowy.
• Sergo Ordżonikidze (1886-1937) – radziecki działacz partyjny oraz państwowy
• Edmund Osterloff (ur. 4 maja 1863 w Gruszczycach, zm. 23 czerwca 1938 w Radomsku) – polski fotografik, jeden z pionierów polskiej fotografii artystycznej. W 1886 r. zesłany do Tbilisi, gdzie nauczał języka niemieckiego
• Siergiej Paradżanow (ur. 1924 w Tbilisi, zm. 1990 w Erewaniu) – radziecki reżyser filmowy pochodzenia ormiańskiego
• Grzegorz Peradze (ur. 1899 w Tbilisi, zm. 1942 w Auschwitz-Birkenau) – gruziński duchowny, święty prawosławny, , wybitny uczony oraz teolog
• Tigran Petrosjan (ur. 1929 w Tbilisi, zm. 1984 w Moskwie) – ormiański szachista reprezentujący ZSRR, dziewiąty mistrz świata w szachach
• Dagny Juel Przybyszewska (ur. 8 czerwca 1867 w Kongsvinger, zm. 5 czerwca 1901 w Tbilisi) – norweska pianistka, literatka oraz tłumaczka
• Waża Pszawela (ur. 1861 – zm. 1915 w Tbilisi) – gruziński pisarz
• Victoria Ravva (ur. 31 października 1975 roku w Tbilisi) – francuska siatkarka pochodzenia gruzińskiego
• Sandra Roelofs (ur. 23 grudnia 1968 r. w Terneuzen) – żona Micheila Saakaszwilego, od 2004 r. roku pierwsza dama Gruzji
• Józef Rokicki (ur. 1894 w Lipnie, zm. 1976 w Warszawie) – podpułkownik Wojska Polskiego oraz Armii Krajowej, komendant podstawowy Narodowej Organizacji Wojskowej, ukończył szkołę chorążych w Tbilisi
• Micheil Saakaszwili (ur. 21 grudnia 1967 r. w Tbilisi) – gruziński polityk, adwokat, prezydent Gruzji od 25 stycznia 2004 r.
• Murtaz Szelia (ur. 1969 w Tbilisi) – gruziński emerytowany piłkarz, zawodnik reprezentacji Gruzji w latach 1994-1998
• Eduard Szewardnadze (ur. 1928) – gruziński polityk, minister spraw zagranicznych ZSRR za rządów Michała Gorbaczowa (1985-1990), prezydent Gruzji od 1995 do 23 listopada 2003
• Nanuli Szewardnadze (ur. 1929, zm. 2004 w Tbilisi) – gruzińska oraz radziecka dziennikarka, żona Eduarda Szewardnadzego
• Arnold Walfisz (ur. 1892 w Warszawie – zm. 1962 w Tbilisi) – polski matematyk, w latach 1936 – 1962 pracownik Tbiliskiego Instytutu Matematycznego Gruzińskiej Akademii Nauk
• Zygmunt Waliszewski (1897-1936) – polski malarz oraz rysownik, reprezentant nurtu kolorystycznego – kapizmu. Malarstwa uczył się m.in. w Tbilisi
• Michaił Woroncow (1782-1856) – dowódca rosyjskich sił zbrojnych, generał-gubernator Nowej Rosji oraz Besarabii. Wicekról Kaukazu
• Zurab Żwania (ur. 1963 w Tbilisi – 2005) – gruziński polityk , przewodniczący parlamentu gruzińskiego (1995-2003), premier Gruzji (2004-2005).

Przypisy

Bibliografia

1. Bazylow, Ludwik: Historia nowożytnej kultury rosyjskiej, PWN, Warszawa 1986, ISBN 83-01-05684-3.
2. Barbaro, Giosafat/Contarini, Ambrogio: Travels to Tana and Persia, wyd. Burt Franklin 1963, ISBN 0-8337-0162-2.
3. Бердзенишвили, Н. А./Дондуа, В. Д./Думбадзе, М. К./Кочарава, Ю. М./Меликишвили, Г. А./Месхина, Ш. А./Ратиани, П. К.: История Грузии, Издательство "Ганатлеба", Тбилиси 1967.
4. Джанберидзе, Нодар Шалвович/Мачабели, Кити Георгиевна: Тбилиси Мцхета, Издательство "Искусство", Москва 1981.
5. Finkel, Caroline: Osman's Dream. The Story of the Ottoman Empire 1300-1923, London 2005, ISBN 978-0-7195-6112-2.
6. Квирквелия, Т.: Старый Тбилиси, Издательство "Сабчота Сакартвело", Тбилиси 1985.
7. Kijas, Artur/Morzy, Józef/Ochmański, Jerzy: Zarys dziejów ZSRR, wyd. "Książka oraz Wiedza" Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza "Prasa – Książka – Ruch", Warszawa 1984, ISBN 83-05-11153-9.
8. Semczuk, Antoni: Lew Tołstoj, wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1987, ISBN 83-214-0501-0.
9. Serczyk, Władysław A.: Katarzyna II carowa Rosji, Ossolineum, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1989, ISBN 83-04-01436-X.
10. Тарле, Е. В.: Крымская война, Wydawnictwo Akademii Nauk ZSRR, Moskwa – Leningrad 1950, t. 1, РИСО АН СССР № 3946, Т-01480, Издат. № 2464, s. 296-304.

Sprawdź też

• metro w Tbilisi
• Wielka Synagoga w Tbilisi
• Tbilisi (stacja kolejowa)

Linki zewnętrzne

Portal:
Tbilisi

• Strona internetowa miasta
• Mapa Tbilisi
• Tbilisi oraz Gruzja – historia miasta, opisy zabytków, informacje geograficzne
• Zdjęcia z Tbilisi

p • d • e Gruzja Republiki autonomiczne Abchazja • Adżaria Regiony Dolna Kartlia • Guria • Imeretia • Kachetia • Wewnętrzna Kartlia • Mccheta-Mtianetia • Megrelia oraz Górna Swanetia • Racza-Leczchumi oraz Dolna Swanetia • Samcche-Dżawachetia Miasta ze specjalnym statusem Tbilisi (stolica)