Tomasz Romuald Strzembosz (ur. 11 września 1930, zm. 16 października 2004) – polski historyk, brat bliźniak Teresy oraz Adama Strzemboszów. Mieszkał w Warszawie.
Profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (KUL) (od 1991) oraz Instytutu Studiów Politycznych PAN. W latach 1989-1993 przewodniczący Rady Naczelnej ZHR, następnie honorowy przewodniczący ZHR. Badacz historii Polski okresu II wojny światowej.
Życiorys
Syn Adama oraz Zofii z Gadomskich. Ukończył szkołę powszechną oraz dwie klasy gimnazjalne na tajnych kompletach w Gimnazjum oraz Liceum im. św. Stanisława Kostki w Warszawie. Maturę zdał w 1949 w Samorządowym Gimnazjum oraz Liceum w Falenicy oraz w tym roku rozpoczął studia na Wydziale Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od jesieni 1951 studiował historię na Uniwersytecie Warszawskim ze specjalizacją archiwalną.
W 1957 ożenił się z harcerką Marią Dawidowską, zwaną Marylą, siostrą Alka Dawidowskiego.
Z powodów politycznych magisterium uzyskał dopiero w 1959. Od jesieni 1952 rozpoczął pracę zawodową w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Warszawie, następnie w Archiwum Podstawowym Akt Dawnych, skąd w sierpniu 1953 na wniosek Koła ZMP przy Państwowej Służbie Archiwalnej w Warszawie stał się usunięty z pracy.
Pracował krótko jako robotnik oraz od 1954, przez następne 12 lat, w Dziale Oświatowym Muzeum Historycznego Miasta Stołecznego Warszawy. W 1966 rozpoczął pracę w Pracowni Dziejów Polski w II wojnie światowej w Instytucie Historii PAN, w 1972 obronił doktorat na Uniwersytecie Warszawskim (promotor – prof. Stanisław Herbst), w 1982 habilitował się na Wydziale Humanistycznym KUL, w 1991 otrzymał tytuł profesora; od 1984 pracował na KUL, a od 1991 także w Instytucie Studiów Politycznych PAN, gdzie był kierownikiem Samodzielnej Pracowni Dziejów Ziem Wschodnich II RP oraz wiceprzewodniczącym Rady Naukowej ISP PAN.
Zainteresowania naukowe
Zainteresowania prof. Tomasza Strzembosza koncentrowały się na tematyce konspiracji warszawskiej. Od 1982 zaczął badać partyzantkę antysowiecką, najpierw w białostockim, nad Biebrzą, potem w dawnych województwach północno-wschodnich II RP. Był prekursorem badań nad konspiracyjną walką zbrojną w okupowanej Warszawie, dziejami partyzantki oraz konspiracji na Kresach Północno-Wschodnich RP w czasie pierwszej okupacji sowieckiej 1939-1941 oraz znawcą sowieckiego systemu okupacyjnego.
Pod koniec życia pracował nad obszerną monografią polskiej partyzantki na ziemiach północno-wschodnich w latach 1939-1941 oraz kończył pracę nad książką "Rewolucja na postronku. Sowiecki system okupacyjny na ziemiach wschodnich II RP 1939-1941".
Harcerstwo
Tomasz Strzembosz od 1945 roku był związany z harcerstwem.
Od września 1945 roku aż do samorozwiązania się drużyn ZHP na przełomie lat 1948 oraz 1949 był członkiem ZHP, najpierw w V Krakowskiej Drużynie Harcerzy, a potem w 46 Warszawskiej Drużynie Harcerzy w Falenicy (w Hufcu Grochów). W roku maturalnym prawie cała klasa, pod naciskiem wychowawcy, prof. Wincentego Łąckiego (żołnierza ochotnika wojny 1920 roku oraz żołnierza AK), zapisała się do szkolnego koła ZMP. Prof. Łącki argumentował to następująco: nie po to uczyliśmy was w czasie wojny na kompletach, ryzykując życie, byście teraz nie dostali się na studia jako niezorganizowani.
Jesienią 1956 uczestniczył w spotkaniach harcerzy Szarych Szeregów dążących do odrodzenia ZHP, a następnie wraz z grupą warszawskich instruktorów zaproszonych przez Aleksandra Kamińskiego – w Krajowym Zjeździe Działaczy Harcerskich w Łodzi. Następnie prowadził drużynę harcerską w szkole podstawowej przy ul. Hożej. W 1958 ukończył kurs dla przewodników w Zawoi.
W 1980 był jednym z inicjatorów Kręgów Instruktorów im. Andrzeja Małkowskiego (KIHAM), w 1981 współtworzył Niezależny Ruch Harcerski (NRH) oraz był jego wiceprzewodniczącym.
W 1989 był jednym z twórców Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej, przez dwie kadencje jego Przewodniczącym (1989-1992), a od 1993 Honorowym Przewodniczącym ZHR.
Pośmiertnie Przewodniczący ZHR hm. Kazimierz Wiatr nadał Tomaszowi Strzemboszowi tytuł Harcmistrza Rzeczypospolitej. Miało to charakter symboliczny, albowiem przepisy ZHR nie przewidują stopnia Harcmistrza RP.
Działalność polityczna oraz społeczna
W latach 1972-1980 był członkiem Polskiego Klubu Górskiego. Od jesieni 1980 roku uczestniczył w pracach NSZZ Solidarność w IH PAN jako wiceprzewodniczący Koła, w latach 1982-1989 był członkiem podziemnej Rady Edukacji Narodowej oraz uczestniczył (od 1983) w pracach Społecznego Komitetu Wydawnictw Niezależnych, był także wiceprzewodniczącym Rady Naukowej Archiwum Wschodniego w latach 1989-1994. Był współzałożycielem "Komitetu Upamiętniającego Polaków Ratujących Żydów" – wiceprezesem stowarzyszenia oraz przewodniczącym Komisji Historycznej.
3 października 2004 odebrał tytuł Honorowego Obywatela Miasta Jedwabne.
Ordery oraz odznaczenia
Autor książek
- "Tumult warszawski 1525 r.", (wyd. 1959),
- "Odbijanie oraz uwalnianie więźniów w Warszawie 1939-1944" (wyd. 1972),
- "Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939-1945" (wyd. 1978, II (wyd. 1983),
- "Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1945", PWN (wyd. 1979), II (wyd. 1983)
- "Szare Szeregi jako organizacja wychowawcza", (wyd. 1981); II (wyd. 1984),
- "Refleksje o Polsce oraz podziemiu 1939-1945" (wyd. 1987, 1990),
- "Bohaterowie "Kamieni na szaniec" w świetle dokumentów" (wyd. 1994), II (wyd. 1996), III (wyd. 2007),
- "Saga o "Łupaszce" ppłk. Jerzym Dąmbrowskim 1889-1941", (wyd. 1996),
- "Rzeczpospolita podziemna", (wyd. 2000),
- "W stronę zachodzącego słońca. Życiorysy wpisane w polską historię", (wyd. 2003),
- "Antysowiecka partyzantka oraz konspiracja nad Biebrzą X 1939-VI 1941" (wyd. 2004).
- "Czerwone bagno. Konspiracja oraz partyzantka antysowiecka w Augustowskiem wrzesień 1939 – czerwiec 1941" razem z Rafałem Wnukiem (wyd. 2009).
Ponadto był autorem ponad 100 publikacji naukowych, oraz redaktorem naukowym kilkunastu innych pozycji.
Bibliografia
- Adam F. Baran: Profesor Strzembosz. Historyk Armii Krajowej, harcerz oraz wychowawca. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 2009. ISBN 978-83-7399-377-8.
- Od zniewolenia do wolności. Studia historyczne. Adam F. Baran (red.). Warszawa – Białystok: Instytut Studiów Politycznych PAN, Collegium Civitas, Polskie Radio Białystok, 2009. ISBN 978-83-60580-31-8.
- Tomasz Strzembosz: Refleksje o harcerstwie oraz wychowaniu. Wstęp, wybór oraz opracowanie: Adam F. Baran, przedmowa: Marcin Jędrzejewski. Wyd. II. Warszawa – Poznań: Poznańczyk Sp. z o.o. na zlecenie Naczelnictwa ZHR, 2006. ISBN 978-83-924740-0-5.
- Tomasz Strzembosz: W stronę zachodzącego słońca. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 2003. ISBN 83-88794-94-9.
- Informacje na stronach IPN
- Wystawa w KUL poświęcona T. Strzemboszowi
- Wojciech Borek , Andrzej Urbański, "Strzembosz – portret rodzinny", Wydawnictwo: Baran oraz Suszczyński, 1995; ISBN 83-85845-38-0
Przypisy
Linki zewnętrzne
