Traktat ateński^[1] – traktat podpisany 16 kwietnia 2003 r. w Atenach będący prawną podstawą przystąpienia (akcesji) 10 krajów Europy Środkowej oraz Południowej (Cypru, Czech, Estonii, Litwy, Łotwy, Malty, Polski, Słowacji, Słowenii oraz Węgier) do Unii Europejskiej.

Akcesja Cypru dotyczy tylko południowej części wyspy, albowiem rozmowy w sprawie przyłączenia Cypru Północnego zakończyły się niepowodzeniem.

Treść traktatu jest wynikiem negocjacji zakończonych w Kopenhadze 13 grudnia 2002 roku. 9 kwietnia 2003 r. zgodę na podpisanie traktatu wyraził Parlament Europejski, a 14 kwietnia Rada Unii Europejskiej zaakceptowała wnioski akcesyjne.

We wszystkich krajach mających wstąpić do UE, oprócz Cypru, odbyły się referenda dotyczące zgody społeczeństwa na przystąpienie.

Treść traktatu ateńskiego

Traktat akcesyjny wraz z załączonymi dokumentami liczy ponad 5000 stron, co czyni zeń prawdopodobnie najobszerniejszą umowę międzynarodową w historii. Jednak sam traktat sensu stricto składa się zaledwie z preambuły oraz trzech artykułów. Zawierają one następujące stwierdzenia:

• 10 państw kandydujących staje się od 1 maja 2004 r. członkami Unii oraz stronami traktatów stanowiących jej podstawę;
• traktat wejdzie w życie, jeśli do 30 czerwca 2004 r. rządowi włoskiemu zostaną złożone dokumenty ratyfikacyjne przez wszystkie państwa członkowskie UE oraz przynajmniej jedno państwo kandydujące; w razie nieratyfikowania traktatu przez jedno albo parę państw kandydackich wszystkie odniesienia do tych państw zostaną z traktatu usunięte, a do UE przystąpią tylko pozostałe kraje;
• traktat jest sporządzony w 11 dotychczasowych językach oficjalnych UE oraz 9 językach oficjalnych państw przystępujących, wszystkie wersje językowe są na równi autentyczne.

Traktat nie zawiera klauzuli dotyczącej jego wypowiedzenia. Oznacza to, że może zostać wypowiedziany zgodnie z normalnymi procedurami prawa międzynarodowego. Jednak ze względu na charakter członkostwa w UE wystąpienie z tej organizacji wiązałoby się z koniecznością wielu dostosowań zarówno ze strony Unii, jak oraz państwa występującego. Prawdopodobnie konieczne okazałoby się zawarcie specjalnego traktatu o wystąpieniu, tak jak to miało miejsce w 1985 r. (traktat grenlandzki).

Akt przystąpienia

Integralną cząstka traktatu stanowi Akt przystąpienia^[2], zawierający szczegółowe warunki akcesji. Składa się on z 62 artykułów, dołączono do niego też 18 załączników, 9 protokołów oraz teksty traktatu rzymskiego (TWE) oraz traktatu z Maastricht (TUE) w językach oficjalnych państw przystępujących. Właśnie te załączone dokumenty stanowią najobszerniejszą cząstka traktatu.

Ważniejsze postanowienia aktu:

• nowe państwa członkowskie przyjmują całość dorobku prawnego UE, dorobku Schengen (nie oznacza to jednak natychmiastowego zniesienia kontroli na granicach) i, z chwilą spełnienia wymagań, przystąpią do Unii Gospodarczo-Walutowej;
• nowe państwa członkowskie od dnia przystąpienia otrzymają miejsca w instytucjach wspólnotowych proporcjonalnie do ich liczby ludności; np. Polsce przysługiwać będzie oddelegowanie 54 deputowanych do Parlamentu Europejskiego, osiem głosów przy głosowaniu ważonym w Radzie UE oraz mianowanie jednego komisarza;
  przystąpienie zbiega się z reformą organów wspólnotowych - liczby miejsc oraz głosów w głównych instytucjach ulegną zmianie wkrótce po akcesji (dla Parlamentu od nowej kadencji w 2004 r., dla Rady UE oraz Komisji od 1 listopada 2004 r.);
• w roku 2004 nowe państwa członkowskie zapłacą 3/4 przypadającej na nie rocznej składki do budżetu Unii;
• w latach 2004-2006 nowe państwa członkowskie będą otrzymywać z budżetu Unii środki na poprawę płynności budżetowej; dodatkowo Cypr, Czechy, Malta oraz Słowenia dostaną w tym okresie tymczasowe rekompensaty budżetowe;
• od dnia przystąpienia do końca roku 2006 nowe państwa członkowskie będą otrzymywać pomoc finansową na wprowadzanie prawa wspólnotowego; specjalne środki (instrument finansowy Schengen) w tym okresie zostaną też przekazane na poprawę kontroli granicznej na nowych granicach zewnętrznych UE (nie dotyczy to Cypru, Czech oraz Malty);
• w przypadku wystąpienia poważnych trudności w jakimkolwiek sektorze gospodarki w nowym państwie członkowskim, państwo to może zwrócić się o zezwolenie na podjęcie środków ochronnych w celu naprawienia sytuacji w tym sektorze; także dotychczasowe państwa członkowskie będące w takiej sytuacji będą mogły się zwrócić o zezwolenie na podjęcie środków ochronnych względem nowych państw członkowskich; prawa te obowiązują do 3 lat po rozszerzeniu.

Sporo kontrowersji w Polsce wywołał artykuł 23 aktu. Pewni ludzie twierdzili, że dopuszcza on Unii przed dniem przystąpienia jednostronnie zmienić na niekorzyść Polski przepisy w sferze wspólnej polityki rolnej. Przepis ten (obecny zresztą we wszystkich poprzednich aktach akcesyjnych) jednak prowadzi do umożliwienie włączenia krajów przystępujących do nowych instrumentów dofinansowywania rolnictwa wprowadzonych pomiędzy podpisaniem traktatu a dniem przystąpienia. Zmiany w akcie bywają dokonane zaledwie w wypadku zmiany przepisów wspólnotowych.

Załączniki do aktu odpowiadają poszczególnym obszarom negocjacji oraz państwom kandydackim. Zawierają one przede wszystkim okresy przejściowe, podczas których nowych państw członkowskich nie będą obowiązywały pewne przepisy prawa wspólnotowego. Polska wynegocjowała 46 takich okresów - najwięcej z wszystkich państw kandydackich.

Pewne kraje uzyskały też parę derogacji, czyli trwałych odstępstw od wprowadzenia prawa wspólnotowego. Polska nie wynegocjowała żadnej derogacji.

Natomiast kraje Unii Europejskiej wynegocjowały 2 okresy przejściowe dotyczące Polski:

• państwa członkowskie potrafią przeistoczenie najwyżej 7-letni okres, podczas którego polskim obywatelom nie będzie przysługiwała pełna swoboda podejmowania pracy w danym kraju; jednak już wiadomo, że żadnych takich ograniczeń nie wprowadzą Holandia, Irlandia, Wielka Brytania, Szwecja oraz Dania - Polacy będą tam mogli być zatrudniani na takich samych zasadach jak wszyscy obywatele UE od razu po akcesji;
• odstępstwa od wspólnej polityki rolnej - dopłaty bezpośrednie do produkcji rolnej dla nowych państw członkowskich z budżetu Unii będą wynosiły 25% pełnego poziomu w 2004 r., 30% w 2005 r., 35% w 2006 r., 40% w 2007 r. a w kolejnych latach będą wzrastać o 10%. Ponadto Polska wystąpiła o przesunięcie części środków przeznaczonych na rozwój wsi na dopłaty bezpośrednie. Łącznie dopłaty bezpośrednie, uwzględniając ewentualne dopłaty z polskiego budżetu, będą mogły wynosić w roku 2004 - 55%, w roku 2005 - 60%, a w roku 2006 - 65% poziomu dopłat w obecnych państwach członkowskich.

Spośród dziewięciu protokołów Polski dotyczy Protokół nr 8 w sprawie restrukturyzacji polskiego hutnictwa żelaza oraz stali. Pomoc państwa polskiego dla celów restrukturyzacji hutnictwa żelaza oraz stali uznana była za zgodną ze wspólnym rynkiem, pod kilkoma warunkami.

Akt końcowy

Akt końcowy konferencji w Atenach formalnie rzecz biorąc nie stanowi części traktatu, jednak załączone do niego 44 deklaracje potrafią posiadać wpływ na jego interpretację.

Wśród deklaracji dwie zostały przyjęte wspólnie przez wszystkie 25 państw. Są to: deklaracja Jedna Europa, w której m.in. wspomniano o zamiarze przyjęcia do UE Bułgarii oraz Rumunii w 2007 roku; oraz Wspólna Deklaracja w sprawie Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich mówiąca o możliwości zwiększenia liczby rzeczników generalnych TS.

Polska złożyła 3 deklaracje:

• Deklaracja Rzeczypospolitej Polskiej dotycząca konkurencyjności polskiej produkcji poniektórych owoców - Polska przewiduje możliwość wystąpienia trudności w tym sektorze oraz zapowiada możliwość wystąpienia o zastosowanie klauzuli ochronnej;
• Deklaracja Rządu Rzeczypospolitej Polskiej dotycząca moralności publicznej - w rozumieniu rządu polskiego nic w postanowieniach traktatów unijnych nie stanowi dla Polski przeszkody w regulowaniu kwestii o znaczeniu moralnym oraz odnoszących się do życia ludzkiego;
• Deklaracja Rządu polskiego w sprawie interpretacji odstępstwa od wymagań określonych w dyrektywie 2001/81/WE oraz dyrektywie 2001/83/WE.

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Traktat akcesyjny oraz powiązane dokumenty w języku polskim w eur-lex
  • Traktat ateński
  • Akt przystąpienia
• Traktat akcesyjny w Dzienniku Ustaw: Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864