|
|
Ten artykuł wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Informacje nieweryfikowalne potrafią zostać zakwestionowane oraz usunięte.
Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, trzeba podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.
Uwaga: Aby ułatwić pracę, dodaj do szablonu parametr |data=2012-05 |
Ukraina (ukr. Україна, Ukrajina) — państwo leżące w Europie Wschodniej. Graniczy od północy z Białorusią, od zachodu z Polską, Słowacją oraz Węgrami, od południa z Rumunią oraz Mołdawią oraz Morzem Czarnym oraz Morzem Azowskim, od północnego wschodu oraz wschodu z Federacją Rosyjską. Ukraina jest członkiem-założycielem ONZ, członkiem Światowej Organizacji Handlu, Rady Europy, Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej oraz organizacji regionalnych oraz subregionalnych, tj. Wspólnoty Niepodległych Państw, OBWE, GUAM oraz Organizacji Państw Morza Czarnego.
Ukraińska SRR była członkiem-założycielem Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz członkiem większości organizacji wyspecjalizowanych ONZ[4]. Obok Białoruskiej SRR oraz Rosyjskiej FSRR była jedną z trzech republik radzieckich będących podmiotem prawa międzynarodowego.
Od 1991 roku Ukraina jest suwerennym państwem.
Etymologia
Ze słowotwórczego oraz etymologicznego punktu widzenia nazwa „Ukraina” zawiera w sobie rdzeń kraj oznaczający „coś ukrojonego”, a następnie: „kawał ziemi albo koniec”. Pewni ludzie łączą tę podstawę słowotwórczą z wyrażeniem ukraj, z brzegu, na skraju. Wyraz „Ukraina” ukształtowany stał się przy pomocy sufiksu -ina, który w językach słowiańskich tworzy nazwy przestrzenne (w języku ukraińskim da się się doliczyć ok. 1100 rzeczowników z tym sufiksem, nie licząc wielu nazw miejscowych oraz terenowych). Sam termin „Ukraina” w języku staroruskim oraz polskim oznaczał po prostu peryferyjną ziemię leżącą na pograniczu. Takie „ukrainy”, jako system obronny granic, rozwinęły się szczególnie na Litwie oraz Rusi za Jagiellonów oraz w tym znaczeniu dużo było „ukrain” od strony Moskwy oraz Tatarów, po wschodniej oraz południowej granicy Rzeczypospolitej.
Nazwa „Ukraina” ukazała się w dwunastowiecznych kronikach dla oznaczenia ziem kresowych, pogranicznych. W zachowanych zabytkach rękopiśmiennych nazwa „Ukraina” ukazuje się po raz pierwszy w tzw. Latopisie kijowskim, którego najstarszy zachowany egzemplarz pochodzi z XV w., opisującym wydarzenia z lat 1111–1200. Pod rokiem 1187 kronikarz, mówiąc o śmierci bohatera walk z Połowcami, księcia perejasławskiego Włodzimierza, zanotował „I płakali po nim wszyscy Perejasławianie [...] za nim Ukraina wielce rozpaczała” — mowa tutaj o pograniczu, które ucierpiało w wyniku pozbawienia nad nim opieki oraz ochrony po śmierci księcia. Z kolei tereny pomiędzy Ilmem a Dnieprem, zamieszkiwane przez plemiona wschodniosłowiańskie, nazywane były wówczas przez kronikarzy „Rusią”. Od XIII w. księstwo Wołyńsko-Halickie kronikarze zaczęli nazywać „Małą Rusią”.
Urzędowo nazwa „Ukraina” była użyta po raz pierwszy za czasów Rzeczypospolitej w roku 1590 w tytule konstytucji sejmowej wedle projektu Jana Zamoyskiego: Porządek ze strony Niżowców oraz Ukrainy[5].
Dopiero w końcu XVI oraz na początku XVII w. nazwę „Ukraina” (już częściej jako nazwę własną) zaczęto utożsamiać z krainą leżącą nad środkowym oraz dolnym Dnieprem, tzw. Podnieprze, dawne ziemie Polan wschodnich. Oryginalnie obejmowała ona tylko województwo kijowskie, cząstka województwa bracławskiego na wschód od rzek Murachwa oraz Słucz, a po 1635 także województwo czernihowskie, nie dotyczyła natomiast Wołynia, Podola oraz Rusi Czerwonej, zamieszkałych w większości także przez ludność ruską. W XVII w. ukazała się po raz pierwszy na mapach nazwa „Ukraina” w rozumieniu wielu prowincji Królestwa Polskiego oraz określająca ziemie pomiędzy Bohem a Dnieprem, użyta przez francuskiego kartografa le Vasseura de Beauplan.
W roku 1668 musiała Polska ustąpić Rosji Ukrainę za Dnieprem (Ukraina Lewobrzeżna); ta cząstka straciła wtedy nazwę "Ukrainy", przybierając urzędowy rosyjski tytuł „Małorusi”. Po zlikwidowaniu Siczy Zaporoskiej całej południowej Ukrainie narzucono wówczas nazwę „Noworossijskij Kraj”. W XIX wieku dla określenia obecnych ziem ukraińskich używano najczęściej urzędowej nazwy „Ruś” albo „ziemie ruskie”.
Symbole państwowe
-
Flagą Ukrainy jest prostokąt podzielony na dwa poziome pasy: niebieski oraz żółty.
Oficjalnym godłem Ukrainy jest Tryzub (Trójząb), który ukazał się po raz pierwszy na monetach bitych przez Włodzimierza I Wielkiego. Godło jest w odmianie małej jako herb państwowy. Znane są także projekty tzw. odmiany wielkiej herbu. Projekty te jednak jeszcze nie zostały oficjalnie zatwierdzone.
Historia
-
Osobny artykuł: Historia Ukrainy.
Wielki książę kijowski
Włodzimierz I. W 981 r. władca ten przyłączył do
Rusi ziemie należące do zachodniosłowiańskiego plemienia
Lędzian (Lachów) (patrz:
Grody Czerwieńskie). Miniatura z
Carskiej Księgi Tytułów z 1672 r. wykonanej przez zespół artystów kremla moskiewskiego.
Chrzest Wielkiego księcia Włodzimierza doprowadził do przyjęcia chrześcijaństwa w Rusi Kijowskiej.
Początki Rusi
Napływ Słowian w dorzecze Dniepru oraz Dźwiny zaczął się w V albo VI w. n.e. Przez Nestorowe terytoria Polan, Drewlan, oraz Uliczów przebiegały szlaki handlowe łączące kraje Morza Bałtyckiego z Bizancjum oraz Bliskim Wschodem. Wyprawy handlowe Dźwiną, Dnieprem, Wołgą oraz Donem zetknęły podróżujących tędy kupców oraz wojowników normańskich oraz chazarskich z plemionami słowiańskimi.
W VII w. ziemie w środkowym oraz górnym dorzeczu Dniepru dostają się na ponad dwa wieki pod panowanie koczowniczych Chazarów. W okresie największego rozkwitu Państwa Chazarskiego w VIII wieku kaganowi chazarskiemu trybut płaciło 25 plemion oraz księstw, w tym władca Kijowa, (Kuar). W drugiej połowie IX w. roku Kaganat stał się zdobyty przez Waregów, którzy przenieśli do Kijowa (Kaenugard) swoją siedzibę. Pod koniec IX wieku Kijów stał się na prawie 400 lat stolicą Rusi Kijowskiej — normańskiej Gardariki (Państwa Grodów).
Pierwszymi historycznymi władcami ruskimi byli prawdopodobnie Normanowie (książę Ruryk I), którzy zgodnie z istniejącymi przekazami przybyli na późniejsze ziemie ruskie przed rokiem 860. Utworzenie Nowogrodu Wielkiego przez Ruryka w 862 roku uważa się za początek historii Rusi. Ruryk zdołał skupić pod swymi rządami cząstka Normanów, plemion wschodniosłowiańskich oraz plemion ugrofińskich oraz utworzył pierwsze znane państwo ruskie — Ruś Nowogrodzką. Ruryk był także założycielem dynastii Rurykowiczów, która sprawowała rządy na Rusi do 1598 roku.
Wyprawa następcy Ruryka, księcia nowogrodzkiego Olega Mądrego na Kijów (882 r.) doprowadziła do zjednoczenia północnych oraz południowych księstw oraz powstania Rusi Kijowskiej. Była ona początkowo luźnym związkiem księstw, które do ok. 2 poł. XI w. zachowały szeroką autonomię. Książęta kijowscy Oleg (panujący do roku 912 albo 922) oraz Igor Rurykowicz (panujący w latach 912/922–945) podpisali z Bizancjum układy handlowe, które gwarantowały krajowi zyskowny handel.
Rządząca w latach 945–957 księżna Olga scentralizowała państwo, stworzyła podstawy trwałego porządku administracyjnego. Kolejny władca, syn Olgi Światosław I podejmował odległe wyprawy wojenne, docierając na Krym oraz Kaukaz oraz na Bałkany. Ożeniony z siostrą cesarza bizantyjskiego Anną książę Włodzimierz I Wielki w 988 roku przyjął chrzest oraz uczynił z chrześcijaństwa oficjalną religię państwową. Włodzimierz także przyłączył po raz pierwszy do Rusi w 981 roku tzw. Grody Czerwieńskie.
Panujący w latach 1019–1054 Jarosław I Mądry umocnił pozycję Cerkwi prawosławnej na Rusi Kijowskiej. Ustanowione przez niego zasady dziedziczenia tronu książęcego w oparciu o regułę senioratu nie zapobiegły rozpadowi politycznej jedności kraju.
W roku 1240 Ruś kijowska zostaje na kolejnych 100 lat zhołdowana przez Złotą Ordę.
Rozbicie dzielnicowe Rusi
W XII w. Ruś Kijowska podzieliła się na konkurujące ze sobą dzielnice. Na północy powstała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo Połockie, na południowym zachodzie Księstwo Halicko-Włodzimierskie. W centralnej części powstały księstwa: Kijowskie, Turowskie oraz Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa Rostowsko-Suzdalskie oraz Riazańskie, na południowym wschodzie Czernihowskie oraz Perejasławskie. Z biegiem czasu uległy one dalszemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem, w hierarchii feudalnej stali wyżej od pozostałych książąt oraz posługiwali się tytułem wielkiego księcia.
W roku 1169 książę włodzimiersko-suzdalski Andrzej I Bogolubski opanował Kijów, uzyskując tym samym tytuł wielkiego księcia. Odmiennie od większości swoich poprzedników nie przeniósł do tego miasta swej stolicy, lecz osadzał tam podległych sobie książąt. Centrum jego państwa pozostawał Włodzimierz, który odtąd pełnił funkcję stolicy wielkiego księstwa oraz przejął dominującą rolę Kijowa.
Najazd mongolski
Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223 r.) Batu-chan podbił wszystkie ziemie będące pod jurysdykcją władców ruskich z wyjątkiem księstw Połockiego, Pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej. Mongołowie nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, ograniczając się do zatwierdzania kandydatów do tronów książęcych w formie tzw. jarłyku otrzymywanego przez wielkich książąt, którzy z kolei pełnili funkcje zwierzchnie nad resztą książąt (z tytułem wielkiego księcia) oraz posiadali prawo zwracania się o pomoc do chana. Tytuł wielkiego księcia był związany z obowiązkami podatkowymi (trybutem) wobec chanatu. Wielki książę był inkasentem daniny na rzecz chana, płacił ją osobiście oraz bezpośrednio oraz windykował z podległych książąt ruskich. Z tego powodu znaczna cząstka Rusi zachodniej oraz centralnej poddała się w wieku XIV władzy Wielkiego Księstwa Litewskiego, uznając wielkiego księcia Litwy za mniej uciążliwego windykatora. W 1320 roku po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie nad rzeką Irpień, Litwa uzależniła od siebie całą Kijowszczyznę. Z inicjatywy książąt litewskich Rurykowicze kijowscy zostali wkrótce pozbawieni władzy, po czym emigrowali do Briańska, a następnie do Riazania. W XIII oraz XIV w. przeważajaca ilość zachodnich księstw ruskich przeszła w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy (zwłaszcza po rozbiorze Księstwa Halicko-Włodzimierskiego, stanowiącego dla Litwy przeciwwagę). Stąd rywalizacja pomiędzy książętami Rusi północnej (tzw. Rusi Zaleskiej — Włodzimierz nad Klaźmą, Twer, a później Moskwa) oraz Wielkim Księstwem Litewskim, a po Unii Lubelskiej — Wielkiego Księstwa Moskiewskiego z Rzecząpospolitą Obojga Narodów.
W XIII wieku Księstwo Halicko-Włodzimierskie stało się, wobec zniszczenia Kijowa oraz Rusi centralnej, drugim (obok państw tzw. Rusi Zaleskiej — Twer, Włodzimierz nad Klaźmą, Moskwa, Republika Nowogrodu) ruskim ośrodkiem państwowym, prowadzącym samodzielną politykę dynastyczną oraz zagraniczną oraz podejmującym próby zjednoczenia Rusi[a]. Książę halicko-włodzimierski Daniel I stał się w 1254 roku koronowany najprawdopodobniej w Drohiczynie przez nuncjusza papieskiego na króla Rusi. Był on założycielem miasta Lwowa oraz związał się dynastycznie z Piastami mazowieckimi. Po roku 1340 Ruś Czerwona (której cząstka stanowiły Grody Czerwieńskie) była po raz kolejny wcielona do Polski na podstawie zapisu ostatniego księcia halicko-włodzimierskiego Bolesława Jerzego II Trojdenowicza na rzecz swego wuja Kazimierza III Wielkiegopotrzebne źródło. O ziemie te do końca XIV wieku trwały zatargi oraz wojny najpierw pomiędzy Koroną oraz sprzymierzonym z nią Królestwem Węgier a Wielkim Księstwem Litewskim (które po serii najazdów zajęło Wołyń oraz Podole kamienieckie, a ze względów dynastycznych pretendowało do całości terytorium księstwa), a następnie pomiędzy Koroną a Królestwem Węgier. Konflikty o przynależność terytorialną zakończyły się ostatecznie po objęciu tronu polskiego przez Jagiełłę oraz zawarciu przez niego małżeństwa z Jadwigą Andegaweńską[b]. W wyniku ostatecznych podziałów dawne terytoria księstwa zostały podzielone przez Koronę oraz Wielkie Księstwo Litewskie (które zatrzymało Wołyń oraz Podole kamienieckie), zaś król Polski przyjął także tytuł księcia Rusi Czerwonej.
Po upadku Księstwa Halicko-Włodzimierskiego (przeciwwagi dla wpływów litewskich) przeważajaca ilość ziem należących do Rusi Zachodniej oraz Centralnej, w tym Kijów, była w konsekwencji podporządkowana Wielkiemu Księstwu Litewskiemu (XIV wiek) — ich bezpośrednie wcielenie do struktury państwa nastąpiło dopiero po zawarciu unii polsko-litewskiej (1385 r.).
-
Unia lubelska
W przededniu Unii lubelskiej (5 marca 1569 r.) przy aprobacie litewskich posłów z Podlasia sejm koronny przegłosował włączenie (inkorporację) województwa podlaskiego do Korony Królestwa Polskiego. 26 maja 1569 roku do Korony włączono edyktem króla Zygmunta Augusta województwo wołyńskie, a 6 czerwca województwo kijowskie oraz województwo bracławskie. W tym samym czasie władcy Wielkiego Księstwa Moskiewskiego[c], przyjmując tytuł „Cara Wszechrusi” (nie uznawany przez Wielkie Księstwo Litewskie oraz Koronę), rozpoczęli rywalizację z Wielkim Księstwem Litewskim o władzę nad tymi ziemiami. W 1596 r. przeważajaca ilość biskupów Cerkwi prawosławnej w granicach Rzeczypospolitej przyjęła zwierzchnictwo papieża w wyniku unii brzeskiej. Wobec oporu wiernych za panowania Władysława IV była przywrócona autokefaliczna struktura Cerkwi prawosławnej w Rzeczypospolitej. Prawosławnym metropolitą Kijowa stał się Piotr Mohyła, a po jego śmierci Sylwester Kossów.
XVII wiek
W XVII w. doszło do serii powstań kozackich przeciwko Koronie. W 1637 roku wybuchło w Naddnieprzu Powstanie Pawluka. Najpoważniejszym powstaniem było powstanie w latach 1648-1655 pod przewodnictwem Bohdana Chmielnickiego. Po Ugodzie zborowskiej od 1649 roku Kozacy posiadali system autonomicznych rządów określanych jako Hetmańszczyzna albo Wojsko Zaporoskie. W 1658 roku była podpisana Unia hadziacka, której postanowienia nie weszły w życie. W latach 1655-1667 na Podolu, Ukrainie oraz Wołyniu były prowadzone działania wojenne podczas Wojny polsko-rosyjskiej, które w rezultacie doprowadziły do ugody perejasławskiej oraz poddania lewobrzeżnej Ukrainy wraz z Kijowem Rosji. Rozejm andruszowski z 1667 roku rozstrzygnął, że Korona Polska rezygnuje z województwa czernihowskiego oraz z ok. połowy (ok. 250 tys. km) województwa kijowskiego, czyli Zadnieprza.
W latach 1672-1676 toczyła się na terenie Ukrainy wojna polsko-turecka "kamieniecka". Po pokoju w Buczaczu w 1672 roku, do 1699 cząstka Podola wraz z Kamieńcem opanowana była przez Turcję. Część wróciła do Polski w 1673 po Bitwie pod Chocimiem co potwierdził pokój w Żurawnie. Po pokoju w Karłowicach wszystkie utracone ziemie wróciły w skład Polski.
XVIII
W 1768 roku terenami ziemi kijowskiej oraz bracławskiej wstrząsnęły brutalne bunty chłopskie, określane jako a Koliszczyzna, w trakcie których najbardziej znanym wydarzeniem była Rzeź humańska.
W 1775 roku po zwycięskiej wojnie Rosji z Turcją była zlikwidowana przez carycę Rosji Katarzynę II Wielką Sicz Zaporoska. Tytuł hetmana wojsk kozackich przysługiwał od tamtej pory panującej rodzinie carskiej. Starszyzna kozacka była zrównana w prawach ze szlachtą rosyjską (tzw. dworianstwem), a wolni Kozacy — z wolnymi chłopami rosyjskimi (tzw. kriepostniki).
W wyniku rozbiorów I Rzeczypospolitej Rosjanie zajęli obszary leżące na zachód od Kijowa (Podole oraz Wołyń) oraz prowadzili tam bezwzględną rusyfikację. Austriacy zajęli tzw. Galicję.
XIX wiek
W końcu XIX wieku Ukraina miała charakter zdecydowanie rolniczy. W należącej do Rosji części kraju 60% ziemi znajdowało się w rękach chłopów. W miastach żyło tylko 13% ludności, a największymi ośrodkami kraju były Odessa, Kijów oraz Charków. Mimo że przemysł istniał tylko w kilku ośrodkach, z Ukrainy pochodziło 52% produkcji surówki żelaza oraz 70% wydobytego węgla kamiennego w Imperium Rosyjskim. W 1897 roku mieszkało tu 24 mln mieszkańców, z czego 12% stanowili Rosjanie, 8% Żydzi, a 1,7% Polacypotrzebne źródło.
Na pozostałych terytoriach należących dziś do Ukrainy, a wówczas do Monarchii Austro-Węgierskiej, liczebność Ukraińców wynosiła:
Miasta Galicji Wschodniej miały wówczas zdecydowanie żydowski charakter — Żydzi stanowili 40–45% ludności miejskiej tego obszaru (Polacy oraz Ukraińcy stanowili po 25–30%)[6]. Zaledwie na Bukowinie oraz Rusi Podkarpackiej ludność żydowska w miastach była zmajoryzowana odpowiednio przez Rumunów oraz Węgrówpotrzebne źródło.
XX–XXI wiek
I wojna światowa, rewolucja lutowa oraz październikowa w Rosji, powstanie URL, Hetmanatu, ZURL oraz ich upadek
W konsekwencji klęsk ponoszonych przez Imperium Rosyjskie w I wojnie światowej 8 marca 1917 roku w Piotrogrodzie wybuchła rewolucja, która doprowadziła do obalenia caratu oraz wprowadzenia rządów demokratycznych w Rosji. Proklamowane swobody liberalne oraz demokratyczne, w szczególności wolność słowa, druku, stowarzyszeń oraz zgromadzeń, pochodów oraz manifestacji, a także amnestia dla więźniów politycznych z czasów caratu, przyczyniły się do rozwoju ukraińskiego ruchu narodowego, co znalazło oficjalny wyraz w powołaniu Ukraińskiej Centralnej Rady, a w późniejszym czasie w wyodrębnianiu wojskowych jednostek złożonych z żołnierzy ukraińskich w ramach armii rosyjskiej. Postulatem ukraińskiego ruchu narodowego była wówczas autonomia terytorialna Ukrainy w ramach demokratycznej republiki rosyjskiej.
7 listopada 1917 roku władzę w Rosji w drodze zbrojnego zamachu stanu w Piotrogrodzie objęła partia bolszewików, obalając demokratyczny Rząd Tymczasowy oraz wprowadzając dyktaturę partyjną oraz policyjny terror. W Rosji wybuchła kilkuletnia wojna domowa o władzę oraz ustrój kraju.
-
20 listopada 1917 roku na obszarze dawnych guberni Imperium Rosyjskiego: kijowskiej, podolskiej, wołyńskiej, czernihowskiej, połtawskiej, charkowskiej, katerynosławskiej, chersońskiej oraz taurydzkiej (bez Krymu) powstała w ramach federacji z Rosją Ukraińska Republika Ludowa, która ogłosiła pełną niepodległość 25 stycznia 1918 roku.
Bolszewicy próbowali przejąć władzę w Kijowie równolegle do przewrotu w Piotrogrodzie. Było to jednak uniemożliwione przez oddziały lojalne wobec Ukraińskiej Centralnej Rady, która 20 listopada 1917 roku proklamowała niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej w związku federacyjnym z Rosją. Na Ukrainie odbyły się w końcu listopada 1917 r. wybory do rosyjskiego Zgromadzenia Ustawodawczego (Konstytuanty), podczas których na listy partii ukraińskich socjalistów-rewolucjonistów oddano 3433 tys. głosów[7]. 24–25 grudnia 1917 roku w Charkowie bolszewicy stworzyli marionetkową Ukraińską Ludową Republikę Rad (nazwa świadomie zbliżona do Ukraińskiej Republiki Ludowej[8]). Po rozpędzeniu w Piotrogrodzie 19 stycznia 1918 roku Zgromadzenia Ustawodawczego (po jednym dniu obrad) przez bolszewików przy użyciu oddziałów strzelców łotewskich 25 stycznia 1918 roku Ukraińska Centralna Rada ogłosiła pełną niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej. Oddziały bolszewików rozpoczęły wówczas ofensywę na terytorium URL oraz 8 lutego 1918 roku zajęły Kijów. Po zawarciu traktatu brzeskiego jej terytorium znalazło się pod okupacją wojsk niemieckich oraz austro-węgierskich, zaś RFSRR była zmuszona uznać niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz 14 czerwca 1918 roku zawrzeć z Hetmanatem (nazwa państwa ukraińskiego powstałego pod protektoratem niemieckim) zawieszenie broni, preliminaryjne do traktatu pokojowego[9]. W latach 1918–1920 Kijów znajdował się kolejno we władaniu Ukraińskiej Republiki Ludowej, Hetmanatu, ponownie URL, bolszewików, Armii Ochotniczej gen. Antona Denikina, ponownie URL, bolszewików, Polaków[10], by od czerwca 1920 roku ostatecznie znaleźć się w rękach sowieckich. W dniach 5–12 lipca 1918 roku utworzony stał się ukraiński oddział RKP(b) — KPU(b).
-
Po kapitulacji Niemiec na froncie zachodnim (11 listopada 1918 r.) rząd bolszewicki uznał traktat brzeski za niebyły oraz równolegle do wycofywania się wojsk niemieckich z tzw. Ober-Ostu rozpoczął zajmowanie opuszczanych przez Niemców terytoriów siłami Armii Czerwonej oraz proklamowanie w tym celu marionetkowych republik radzieckich. 30 listopada 1918 roku w Kursku utworzony stał się (w celu legitymizacji agresji Rosji Sowieckiej przeciw Ukraińskiej Republice Ludowej[11]) Tymczasowy Robotniczo-Chłopski Rząd Ukrainy na czele z Jurijem Piatakowem.
3 stycznia 1919 r. Armia Czerwona zajęła Charków, który stał się pierwszą siedzibą rządu oraz stolicą USRR. 25 stycznia 1919 r. Rząd Tymczasowy uchwalił połączenie Ukrainy z Rosją na zasadach radzieckiej federacji, a 29 stycznia stał się przemianowany na Radę Komisarzy Ludowych USRR. 10 marca 1919 roku uchwalono konstytucję USRR. Jej stolicą stał się Charków. USRR brała udział w negocjacjach pokojowych z Polską prowadzonych w Mińsku oraz Rydze w 1920 roku. Została uznana przez rząd Polski za jedynego reprezentanta ludności ukraińskiej, Polska odmówiła tym samym dotrzymania sojuszniczych zobowiązań wobec Ukraińców oraz uznania Ukraińskiej Republiki Ludowej. Żołnierze armii URL zostali internowani, nadal natomiast istniał oraz funkcjonował rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej na emigracji.
-
W latach 1918–1922 na ziemiach dzisiejszej Ukrainy wybuchło powstanie anarchistów pod wodzą Nestora Machno, stłumione przez Armię Czerwoną.
Po klęsce militarnej Monarchii Austro-Węgierskiej w I wojnie światowej nastąpił jesienią 1918 roku rozpad państwa austro-węgierskiego na tworzące się niepodległe państwa sukcesyjne poszczególnych narodowości monarchii. 1 listopada 1918 roku na obszarze Galicji Wschodniej była proklamowana Zachodnioukraińska Republika Ludowa. Ludność polska Lwowa oraz Przemyśla wystąpiła zbrojnie na rzecz przynależności tych miast do odradzającej się Polski. Po kilkumiesięcznej wojnie z udziałem regularnych sił wojskowych Polski (Wojska Polskiego) oraz ZURL (Ukraińskiej Armii Halickiej), armia ZURL była wyparta przez Wojsko Polskie w lipcu 1919 roku za Zbrucz, a Zachodnioukraińska Republika Ludowa przestała istnieć[d].
-
Po pierwszej wojnie światowej, wojnie polsko-ukraińskiej oraz wojnie polsko-bolszewickiej Galicja Wschodnia oraz zachodni Wołyń znalazły się w II Rzeczypospolitej, Ruś Podkarpacka weszła w skład Czechosłowacji, Besarabia oraz Bukowina — Rumunii. Przeważajaca ilość terytorium dzisiejszej Ukrainy znalazła się pod władzą sowiecką jako Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka, od grudnia 1922 w składzie ZSRR. Stolicą Ukrainy sowieckiej był do 1934 roku Charków, a następnie Kijów.
Okres 1920–1939
Po przegranej przez Zachodnioukraińską Republikę Ludową wojnie cząstka Ukraińców w Polsce zdecydowała się działać środkami pokojowymi na rzecz społeczności ukraińskiej (po 1931 roku UNDO), jednak druga cząstka wybrała działalność terrorystyczną oraz dywersyjną przeciw państwu polskiemu (UOW, później OUN). Działania te w pewien sposób podsycały represje (jak np. pacyfikacja Małopolski Wschodniej w 1930 roku) czy też nacisk polonizacyjny (np. akcja polonizacyjno-rewindykacyjna w 1938 roku).
Na Ukrainie sowieckiej w latach 20. prowadzono tzw. politykę ukrainizacji, czyli formę narodowego komunizmu ukraińskiego, zarzuconą w 1929 roku wraz z rozpoczęciem przez WKP(b) pod kierownictwem Stalina polityki przymusowej kolektywizacji. Konsekwencją tej polityki, a szczególnie związanych z nią represji NKWD oraz Armii Czerwonej, była sprowokowana klęska głodu. Podczas kiedy z głodu umierały miliony ludzi, rząd ZSRR eksportował na Zachód odebrane im siłą zboże, sprzedając je wobec wielkiego kryzysu po cenach dumpingowych. Klęska głodu doprowadziła do śmierci od czterech do siedmiu milionów ukraińskich chłopów, zaś terror NKWD z lat 30. XX w. zniszczył fizycznie ukraińską inteligencję na terenie USRR[12].
Terror NKWD objął także Polaków w USRR. W latach 20. założono na terenie USRR polski rejon narodowy (tzw. Marchlewszczyznę) z centrum w miasteczku Dowbysz. Został on zlikwidowany w latach 30., a mniejszość polska w ZSRR, w szczególności w USRR (m.in. Podole kamienieckie, Żytomierz), była poddana w latach 30. faktycznej eksterminacji — skierowanej oficjalnie przeciwko Polakom jako całej grupie etnicznej[13]. Podczas samej tylko tzw. operacji polskiej NKWD w latach 1937–1938 zamordowano przynajmniej 111 000 Polaków, 28 744 skazano na pobyt w obozach koncentracyjnych struktury GUŁAGu, a kilkaset tysięcy deportowano do Kazachstanu[14].
W 1934 r. stolicę USRR przeniesiono z Charkowa do Kijowa.
-
II wojna światowa
W wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 roku pod okupacją Armii Czerwonej znalazły się tereny województw: stanisławowskiego, tarnopolskiego, wołyńskiego oraz wschodniej części lwowskiego. Sowieckie władze okupacyjne po przeprowadzeniu pseudowyborów dokonały w październiku 1939 roku formalnej aneksji okupowanych terenów II Rzeczypospolitej. Konsekwencją aneksji było narzucenie mieszkańcom terenów okupowanych obywatelstwa ZSRR oraz rozpoczęcie procesu sowietyzacji terenów okupowanych oraz systematycznych represji policyjnych NKWD. Ostatnią falą represji było wymordowanie przez NKWD po ataku Niemiec na ZSRR kilkudziesięciu tysięcy więźniów przetrzymywanych w więzieniach na terenach okupowanych, w tym na obszarze Polski anektowanym przez ZSRR. Na terenie USRR największe masakry miały miejsce we Lwowie, Drohobyczu, Czortkowie, Łucku, Równem oraz wielu innych miejscach.
-
Po ataku Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 roku na Ukrainie zginęło oraz było zamordowanych ok. siedmiu milionów ludzi różnej narodowości. OUN-B ogłosiła we Lwowie 30 czerwca 1941 roku (Akt odnowienia Państwa Ukraińskiego). Obie frakcje nacjonalistyczne (OUN-B oraz OUN-M) były gotowe w 1941 roku do współpracy z Niemcami przeciwko ZSRR w celu uzyskania m.in. autonomii bądź niepodległości Ukrainy.
Po niepowodzeniu próby ogłoszenia niepodległości OUN-B przeszła do podziemia oraz utworzyła jesienią 1942 partyzantkę — Ukraińską Powstańczą Armię, która toczyła walkę z partyzantką polską oraz radziecką oraz niemiecką administracją okupacyjną oraz niemieckimi siłami policyjnymi, a po okupacji terenów Wołynia oraz Galicji Wschodniej — z oddziałami Armii Czerwonej oraz NKWD. UPA dokonała w roku 1943 roku czystki etnicznej — masowych zbrodni o znamionach ludobójstwa na polskiej ludności cywilnej na terenie obecnej zachodniej Ukrainy (Wołyń, Galicja Wschodnia). OUN-M była politycznym promotorem powstania w 1943 roku Dywizji SS-Hałyczyna (Galizien).
-
W 1944 roku Stalin uznał, iż w czasie okupacji niemieckiej Tatarzy Krymscy kolaborowali jako naród z III Rzeszą oraz zadecydował o deportacji całego narodu Tatarów krymskich na Syberię oraz do Kazachstanu. Główną akcję wysiedleńczą przeprowadzono 18 maja 1944 roku. W miejsce Tatarów przybyli osadnicy rosyjscy. Wtedy też przeprowadzono wielką akcję zmiany nazw miejscowości na rosyjskie. Była to jedna z wielkich deportacji narodów w ZSRR w latach II wojny światowej (oprócz Tatarów Krymskich objęła m.in. Czeczenów, Inguszy, Kałmuków, a w 1941 roku Niemców Nadwołżańskich. Wedle Nikity Chruszczowa Stalin rozważał deportację wszystkich Ukraińców na Syberię oraz odstąpił od tego tylko ze względu na skalę przedsięwzięcia[15].
Po wojnie na mocy ustaleń jałtańskich do Ukraińskiej SRR zostały włączone wschodnie ziemie II Rzeczypospolitej ze Lwowem.
W latach 1944–49 przymusowo wysiedlono z USRR w nowe granice Polski około 790 tysięcy polskiej ludności, a w latach 1955–1959 — wysiedlono kolejnych 76 tysięcy, natomiast z Polski do USRR wysiedlono około 480 tysięcy Ukraińców.
Okres powojenny
Po 1945 r. do Ukraińskiej SRR była włączona też Ruś Zakarpacka. Jednym z przywódców ZSRR stał się w 1953 roku Nikita Chruszczow, który doprowadził w trzechsetną rocznicę ugody perejasławskiej do przeniesienia Krymu z jurysdykcji RFSRR do USRR.
Ukraina, obok Rosji oraz Białorusi, była jedną z trzech radzieckich republik związkowych posiadających prawo głosu w ONZ. Pod koniec lat 50., wskutek odwilży, odrodził się ruch niepodległościowy.
W 1954 roku, w trzechsetną rocznicę ugody perejasławskiej, Krym stał się włączony w granice Ukraińskiej SRR.
26 kwietnia 1986 r. w ukraińskiej elektrowni atomowej w Czarnobylu doszło do jednej z największych na świecie katastrof atomowych.
12 lutego 1991 r., tuż przed rozwiązaniem ZSRR, na obszarze Ukrainy założono Krymską ASRR. 8 grudnia 1991 roku zawarto układ białowieski. Traktat ten głosił, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego oraz byt geopolityczny przestał istnieć, a powstałe w jego miejsce suwerenne kraje powołują Wspólnotę Niepodległych Państw. Układ podpisali: ze strony Ukrainy — Leonid Krawczuk, ze strony Rosji — Borys Jelcyn, a ze strony Białorusi — Stanisław Szuszkiewicz.
Niepodległa Ukraina
Ustrój polityczny
-
Od proklamowania niepodległości 24 sierpnia 1991 roku Ukraina jest republiką parlamentarną. 8 grudnia 1991 roku wraz z Federacją Rosyjską oraz Białorusią podpisała porozumienie o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw. Zgodnie z konstytucją uchwaloną w czerwcu 1996 roku przez Radę Najwyższą głową państwa jest prezydent wybierany w głosowaniu powszechnym na 5-letnią kadencję. Najwyższym organem władzy państwowej jest jednoizbowy parlament — Rada Najwyższa Ukrainy, w której skład wchodzi 450 deputowanych wybieranych w wyborach powszechnych na 5 lat (od 2006 roku, wcześniej kadencja trwała 4 lata). Organem władzy wykonawczej jest rząd (Gabinet Ministrów), na którego czele stoi premier powoływany przez Radę Najwyższą na wniosek prezydenta. Na mocy konstytucji rząd jest podporządkowany bezpośrednio prezydentowi. 1 stycznia 2006 roku nabrała mocy prawnej nowa redakcja Konstytucji Ukrainy, która cząstka uprawnień prezydenta przeniosła na rząd, zbliżając system władzy do polskiego, jednak nadal z mocniejszą pozycją głowy państwa. Niejednoznaczne, nieprzemyślane, a miejscami wzajemnie sprzeczne mechanizmy ustrojowe doprowadziły w następnych latach do sporów kompetencyjnych, a w rezultacie prawie do paraliżu ukraińskich instytucji państwowych[16]. 1 października 2010 roku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że zmiany w konstytucji z 2004 roku odbyły się z naruszeniem obwiązującego porządku prawnego oraz tym samym przywrócił Konstytucję z 1996 roku[17].
Scena polityczna
-
Proces kształtowania się sceny partyjnej na Ukrainie da się podzielić na parę etapów:
- Etap przedpartyjny — zawiera w sobie lata funkcjonowania ZSRR. Jest to okres, w którym pojawiły się pierwsze inicjatywy społeczne o charakterze demokratycznym. Rok 1987 przyniósł protesty w gronie ukraińskiej inteligencji. Domagano się m.in. obowiązkowego nauczania języka ukraińskiego w szkołach oraz protestowano przeciwko zrusyfikowanym nazwom miejscowości. Etap ten charakteryzuje się powstaniem wielu formalnych proreformatorskich organizacji oraz stowarzyszeń, a także utworzeniem Ruchu na rzecz Przebudowy, który był najpopularniejszą oraz najsilniejszą organizacją opozycyjną, gromadzącą bardzo szerokie spektrum ideowe.
- Etap wielopartyjności — dla tego etapu najważniejsze są dwa wydarzenia. Pierwszym z nich jest przyjęcie w październiku 1989 r. przez Radę Najwyższą decyzji o bezpośrednich wyborach do rad wszystkich szczebli. Drugim jest ogłoszenie niepodległości przez Ukrainę 24 sierpnia 1991 r. Zdemokratyzowana ordynacja wyborcza otwierała drzwi dla opozycji do legalnego przejęcia władzy.
- Etap postkomunistyczny — to okres od ogłoszenia niepodległości do pierwszych wolnych wyborów w roku 1994. Cechuje go przede wszystkim kryzys tworzącego się systemu partyjnego spowodowany delegalizacją Komunistycznej Partii Ukrainy. Jej likwidacja uczyniła chaos, albowiem zniknął głęboki podział na komunistów oraz opozycję. Etap ten wyróżnił się także powstaniem znacznej ilości nowych partii. Chociaż partii politycznych było kilkadziesiąt, to żadna z nich nie miała ani poziomu liczebności umożliwiającego założenie skutecznych organizacji partyjnych w terenie, ani poziomu popularności umożliwiającego chociaż połowie potencjalnych wyborców znać partie oraz rozróżniać je pomiędzy sobą, ani też poziomu wpływu pozwalającego frakcjom w parlamencie albo w lokalnych organach przedstawicielskich wpływać na wykonywanie rządu albo struktur wykonawczych w terenie.
- Etap strukturyzacji — zaczął się wyborami, które odbyły się 27 marca 1994 r. Przeprowadzone zostały wedle ordynacji większościowej, która nie sprzyjała tworzeniu stabilnej sceny politycznej.
Organizacja państwa
Głową państwa jest Prezydent Ukrainy. Władzę wykonawczą na Ukrainie sprawuje Rząd Ukrainy z premierem na czele, natomiast władzę ustawodawczą — parlament Ukrainy z przewodniczącym Rady na czele.
W Autonomicznej Republice Krymu działają dodatkowo Rada Najwyższa Autonomicznej Republiki Krymu oraz rząd Autonomicznej Republiki Krymu.
W niższych jednostkach administracyjnych (obwody, miasta wydzielone) władze dzielą się na państwowe (obwodowa administracja państwowa, ukr. oбласна державна адміністрація, ОДА) oraz samorządowe (rada obwodowa, ukr. oбласнa радa). Taki sam podział jest w rejonach.
Samorząd
Samorządy ukraińskie są jednostkami fasadowymi oraz niesamodzielnymi. Zadania przydzielone ukraińskim samorządom są obszerne, ale ich kompetencje oraz budżety bardzo ograniczone. Panuje pełna centralizacja oraz nawet bieżące potrzeby mieszkańców są załatwiane dzięki subwencjom oraz dotacjom z budżetu centralnego. Kompetencje samorządów wielokrotnie są wykorzystywane do załatwiania prywatnych interesów, takich jak np. prywatyzacja ziemi czy wynajem lokali komunalnych. Decyzje władz samorządowych są tajne oraz podejmowane za zamkniętymi drzwiami. Sesje samorządu bywają tajne, jeżeli tak zadecydują radni. W regulaminach rad wielokrotnie spotyka się przepisy o konieczności zgłaszania udziału mieszkańca w sesji rady dzień przed sesją. Reforma samorządu ukraińskiego jest planowana od 10 lat, ale do marca 2010 roku nie przyjęto żadnych ustaw dotyczących reformy.
Geografia
-
Osobny artykuł: Geografia Ukrainy.
Mapa topograficzna Ukrainy
Krajobraz Ukrainy składa się z reguły ze stepów oraz wyżyn; na zachodzie kraju rozciągają się Karpaty, a na Krymie — Góry Krymskie.
Klimat
Znaczna cząstka Ukrainy jest leżąca w strefie klimatu umiarkowanego kontynentalnego, natomiast południe (na przykład Krym) — w strefie klimatu morskiego. Obszar kraju istnieje najczęściej pod wpływem polarnomorskich oraz polarnokontynentalnych mas powietrza. Bilans promieniowania jest tu dodatni oraz wynosi na północy 35 kcal/cm², a na południu 50 kcal/cm². Najbardziej charakterystyczną cechą klimatu Ukrainy jest jego wzrastający z zachodu na wschód kontynentalizm termiczny. Z uwagi na z tym roczne amplitudy temperatury powietrza wahają się od 25 °C we Lwowie do 30 °C w Starobielsku. Na terenie kraju przeważa także kontynentalny rozkład opadów z maksimum w ciepłym okresie roku. Roczna suma opadów maleje z północnego zachodu (600 mm) na południowy wschód (400 mm).
Gleby
W północnej części kraju największy obszar zajmują gleby bielicoziemne. W lasach spotyka się szare gleby leśne. Na bagnach wykształciły się gleby bagienne oraz torfowo-bagienne. Dominującym typem gleb są gleby czarnoziemne zajmujące ok. 60% kraju, co stanowi blisko 40% światowych zasobów tego typu gleb. Są one w strefie stepu oraz lasostepu. W północnej części lasostepu największą powierzchnię zajmują czarnoziemy ubogie w próchnicę (4–5%). Natomiast w południowej jego części rozwinęły się czarnoziemy o zawartości próchnicy 6–6,5%. Niską zawartością próchnicy charakteryzują się także czarnoziemy leżące w północnej części stepu (3–4%). Południowa cząstka Niziny Czarnomorskiej oraz Krymu zajęte są przez gleby ciemnokasztanowe. Na Nizinie Zakarpackiej dominującym typem są kwaśne gleby brunatne. W Górach Krymskich zaznacza się różnica w pokrywie glebowej związana z ekspozycją stoków: stoki północne pokryte są szarymi glebami leśnymi, a południowe — czerwonoziemami. Obszary zasolone zajmują na Ukrainie 330 tys. ha. Najwięcej tego typu gleb jest w Autonomicznej Republice Krymu oraz w obwodach chersońskim, dniepropietrowskim oraz ługańskim.
Podział administracyjny
-
•
•
Terytorium Ukrainy w I rzędzie dzieli się na 24 obwody (odpowiedniki województw, ukr. oблacть (IPA: oblast')) oraz 2 miasta wydzielone (Kijów oraz Sewastopol) oraz 1 republikę autonomiczną (Autonomiczną Republikę Krymu) mającą własną konstytucję oraz rząd. W II rzędzie Ukraina dzieli się na 492 rejony (odpowiednik powiatów, ukr. pайон (IPA: rajon)).
Dni świąteczne
Demografia
Z przeprowadzonego w grudniu 2001 roku spisu powszechnego wynika, że liczba ludności Ukrainy od 1989 r. spadła o 3 miliony. Tendencja spadkowa dotyczy także ludności ukraińskiej, zamieszkującej w krajach sąsiednich: Słowacji (w 2001 narodowość ukraińską zadeklarowało 11 tys. osób) oraz Rumunii (w 2003 mieszkało w niej 61 tys. Ukraińców). W tym przypadku jest to nie tyle efektem procesów demograficznych, ile posuniętej asymilacji.
| (2010) |
| Liczba ludności |
45 415 596 |
| Ludność wg wieku |
| 0–14 lat |
13,8% (chłopcy: 3 238 280,
dziewczęta: 3 066 594) |
| 15–64 lat |
70,3% (mężczyźni: 15 399 488,
kobiety: 16 742 612) |
| Ponad 65 lat |
15,9% (mężczyźni: 2 422 311,
kobiety: 4 831 110) |
| Wiek (mediana) |
| W całej populacji |
39,7 lat |
| Mężczyzn |
36,5 lat |
| Kobiet |
42,9 lat |
| Przyrost naturalny |
–0,619% |
| Współczynnik urodzeń |
9,62/1000 mieszkańców |
| Współczynnik zgonów |
15,7/1000 mieszkańców |
| Współczynnik migracji |
–0,1 migrantów/1000 mieszkańców |
| Ludność wedle płci (mężczyzn/kobietę) |
| Przy narodzeniu |
1,065 |
| Poniżej 15 lat |
1,06 |
| 15–64 lat |
0,92 |
| Powyżej 65 lat |
0,49 |
| W całej populacji |
0,85 |
| Umieralność noworodków (śmiertelnych/1000 żywych) |
| W całej populacji |
8,73 |
| Płci męskiej |
10,95 |
| Płci żeńskiej |
6,38 |
| Oczekiwana długość życia |
| W całej populacji |
68,46 lat |
| Mężczyzn |
62,56 lat |
| Kobiet |
74,74 lat |
| Rozrodczość |
1,27 urodzin/kobietę |
| Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS |
1,6% (2007) |
| Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS |
440 000 (2007) |
| Liczba zmarłych na HIV/AIDS |
19 000 (2007) |
Ludność miejska: 68%
Narodowości
Kijów, Ministerstwo Spraw Zagranicznych
78% mieszkańców deklaruje narodowość ukraińską. Zaledwie 67% deklaruje, że posługuje się językiem ukraińskim, choć odsetek ten zwiększa się od momentu ogłoszenia niepodległości.
Język ukraiński dominuje w życiu codziennym zachodniej części kraju, a na Ukrainie środkowej oraz w stołecznym Kijowie jest on używany równolegle wraz z rosyjskim. Z kolei wśród ludności Ukrainy wschodniej, południowej oraz Krymu wyraźnie przeważa język rosyjski. Na całym obszarze współczesnego państwa aż prawie 30% obywateli Ukrainy posłuje się językiem rosyjskim, jako swoim ojczystym[18].
-
Ludność południowo-wschodniej Ukrainy pozostaje głęboko zrusyfikowana, dominuje wśród niej przeświadczenie, iż Ukraińcy oraz Rosjanie są częścią jednej wspólnoty cywilizacyjnej, a w interesie obu narodów leży ścisła współpraca. Potwierdza to przeprowadzony w marcu 2011 przez Research & Branding Group sondaż wedle którego aż 47% Ukraińców chciałaby pozostania w strukturach Związku Radzieckiego, 43% uważa, że upadek ZSRR był największą geopolityczną katastrofą XX wieku, a 54% wskazuje, że zmianą na lepsze byłby powrót ZSRR (tylko co trzecia osoba wskazała odwrotnie)[19]. Mieszkańcy Ukrainy środkowej a zwłaszcza zachodniej podkreślają w zdecydowanie większym stopniu swoją odrębność kulturowo-cywilizacyjną od Rosjan. Silne są wśród nich tendencje proeuropejskie, ale także nacjonalistyczne.
Struktura wyznaniowa
-
50% mieszkańców Ukrainy deklaruje się jako wierzący. Przedstawiciele poszczególnych kościołów oraz wyznań stanowią odpowiednio[20]:
Miasta
Wykaz największych ukraińskich miast
Gospodarka
-
Gospodarka Ukrainy ma najgorszy w Europie Wskaźnik Wolności, a równocześnie jeden z najgorszych w ogóle na świecie[21]. Wedle danych MFW nominalne PKB Ukrainy w 2011 roku to 162.850 miliardów dolarów co w przeliczeniu na osobę wynosi 3575 dolarów rocznie, jest to jeden z najniższych wskaźników w Europie, porównywalny z takimi krajami na świecie jak Irak, Tonga czy Kongo[22].
Ukraina była najważniejszą po Rosyjskiej FSRR republiką Związku Radzieckiego.potrzebne źródło Wartość produkcji Ukrainy czterokrotnie przewyższała produkcję następnej w kolejności republiki. Żyzne ukraińskie czarnoziemy dawały ponad 25% rolniczej produkcji Związku Radzieckiego. Stąd pochodziły też znaczące ilości mięsa, mleka, zboża oraz warzyw przeznaczone dla innych republik. Analogicznie przemysł ciężki Ukrainy dostarczał wyposażenie oraz surowce do ośrodków przemysłowych oraz wydobywczych pozostałych republik. Aktualnie Ukraina zależna jest od importu energii, zwłaszcza gazu ziemnego.
Krótko po rozpadzie Związku Radzieckiego rząd Ukrainy uwolnił przeważajaca ilość cen oraz ustanowił prawne zasady prywatyzacji, ale opór w kołach rządowych uczynił zaniechanie reform oraz doprowadził do pewnego uwstecznienia. W latach 1992–1999 produkcja spadła o 40% poniżej poziomu produkcji z 1991 r. Swobodna polityka monetarna doprowadziła pod koniec 1993 r. do hiperinflacji. Od momentu objęcia prezydentury w 1994 roku Leonid Kuczma wprowadził reformy gospodarcze, zaprowadził dyscyplinę finansową oraz starał się o zniesienie kontroli cen oraz handlu zagranicznego.
Kryzys finansowy w Rosji w 1998 roku uczynił gwałtowny spadek eksportu oraz popytu krajowego, niwecząc tym samym nadzieje Ukrainy na przewidywany po raz pierwszy od uzyskania niepodległości wzrost gospodarczy. W 1999 roku produkcja nadal zmniejszała się nieznacznie. Rząd nie był też w stanie zmniejszyć olbrzymich zaległości w wypłatach pensji oraz rent oraz emerytur.
Ukraina jest największym po Rosji krajem europejskim (604 tys. km²). Blisko 46 milionów mieszkańców powoduje, iż jest to rynek o dużym potencjale. Od 2000 r. Ukraina jest w fazie dynamicznego wzrostu (5–6% wzrostu PKB średniorocznie). W 2002 r. PKB wzrosło o 4,6%, w 2003 r. — o 8,5%.
5 lutego 2008 roku zakończyły się negocjacje o członkostwo tego państwa w WTO[23]. 16 maja 2008 roku Ukraina oficjalnie była członkiem WTO.
Słabe strony gospodarki ukraińskiej:
- wolne tempo prywatyzacji oraz wielu reform rynkowych;
- brak stabilności oraz przejrzystości ustawodawstwa;
- wysokie oprocentowanie kredytów konsumpcyjnych;
- niesprzyjający klimat inwestycyjny, o czym świadczy mały nadal poziom inwestycji zagranicznych (6,7 mld USD na 1 I 2004 r.);
- brak stabilności produkcji rolnej (wzrost o ok. 10% w 2001 r., o 1,9% w 2002 r. oraz gwałtowny spadek o ponad 10% w 2003 r. spowodowany niskimi zbiorami zbóż).
Gospodarka ukraińska ma za podstawę z reguły na przemyśle metalurgicznym (ok. 23% produkcji przemysłowej), spożywczym (18%), maszynowym (ok. 12%) oraz wydobywczym (ok. 11%). Wpływy z eksportu surowców oraz nisko przetworzonych wyrobów metalowych dostarczają ok. 70% wpływów do budżetu.
Polska zajmuje 7. miejsce (ok. 3,5%) w eksporcie ukraińskim oraz 3. miejsce (ok. 3,2%) w imporcie.
Główni inwestorzy zagraniczni na Ukrainie to: Stany Zjednoczone, Cypr, Wielka Brytania, Holandia oraz Rosja.
Ogólna wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych — ok. 6,7 mld USD (dane na 1 I 2004 r.). Polska zainwestowała na Ukrainie ponad 153 mln USD. Wartość ukraińskich inwestycji w Polsce z kolei przekroczyła 300 mln USD (Huta Częstochowa, FSO, Stocznia Gdańsk).
Ukraina jest uznawana przez Unię Europejską oraz Stany Zjednoczone za państwo o gospodarce rynkowej[24].
Dane makroekonomiczne
| Dane statystyczne na rok 2007 |
| Struktura zatrudnienia |
rolnictwo: 25%,
przemysł: 20%,
usługi: 55% |
– PKB
– wzrost PKB
– PKB per capita
|
320,1 mld USD
7,3%
6 900 USD (dane z 2010 roku) [25]
(przy zachowaniu parytetu siły nabywczej) |
| Udział w strukturze PKB |
rolnictwo: 9,1%,
przemysł: 32,3%,
usługi: 58,7% |
| Budżet |
dochody: ok. 43,54 mld USD
wydatki: ok. 45,06 mld USD |
| Inflacja |
12,8% |
| Dług publiczny |
11,7% PKB |
| Dług zewnętrzny |
69,19 mld USD |
| Rezerwy złota oraz dewizy |
32,48 mld USD |
| Siła robocza |
21,58 miliona ludzi |
| Ludność żyjąca poniżej granicy ubóstwa |
37,7% (2003) |
| Bezrobocie |
2,3%
Duża liczba niezarejestrowanych bezrobotnych. MOP szacuje poziom bezrobocia na 7% (2008).
|
| Inwestycje |
26,3% PKB |
| Tempo wzrostu produkcji przemysłowej |
6% |
| Źródła energii |
paliwa kopalne: 52%
energia wodna: 5,9%
energia atomowa: 42,1% |
| Elektryczność (2006) |
produkcja: 192,1 miliardów kWh
konsumpcja: 181,9 miliardów kWh |
| Ropa naftowa (2006) |
produkcja: 90 400 bar/dzień
konsumpcja: 286 600 bar/dzień |
| Gaz ziemny (2006) |
produkcja: 20,85 miliardów m³
konsumpcja: 73,94 miliardów m³ |
Eksport (najważniejsi partnerzy)
(2006) |
Rosja: 21,4%
Turcja: 7,1%
Włochy: 6,3%
Stany Zjednoczone: 4,1% |
Import (najważniejsi partnerzy)
(2006) |
Rosja: 28,3%
Niemcy: 11,7%
Polska: 7,6%
Chiny: 7%
Turkmenistan: 5,7% |
| Struktura użytkowania ziemi |
grunty orne: 58%
użytki zielone: 12%
lasy: 17%
pozostałe: 13% |
- Średnia płaca w marcu 2008 wynosiła równowartość ok. 344 USD (1702 UAH). Największe płace są w obwodach kijowskim, dniepropietrowskim oraz donieckim.
- Wskaźnik produkcji przemysłowej spadł w 2008 roku o 3,1% oraz o 28,4% w pierwszych 9 miesiącach 2009 roku[26].
- W 2008 roku realna przeistoczenie PKB wyniosła +2,1%, ale wg danych za trzeci kwartał 2009 roku stwierdzono spadek o 15,9%[26].
- Niestabilny kurs hrywny: 5 listopada 2008 roku kurs USD/UAH wynosił 5,825, zaś 5 listopada 2009 roku 8,23 (wzrost o około 41%)[27]. Obserwowana jest także deprecjacja kursu hrywny wobec polskiego złotego. Między 6 listopada 2008 roku a 6 listopada 2009 roku złoty umocnił się względem hrywny o 29,03%[28].
- Inflacja w 2008 roku (r/r) wyniosła 25,20% oraz była jedną z najwyższych na świecie (214 miejsce na 222 notowane państwa)[29].
- W 2009 roku zanotowano załamanie w imporcie oraz eksporcie towarów oraz usług[26].
Inflacja
Inflacja w 2007 r. wyniosła 17%. Prognoza na 2008 r.:
W lipcu 2008 roku Bank Światowy skorygował prognozy wysokości wskaźnika inflacji do następujących wartości:
- 2008 — 21,5%;
- 2009 — 15,3%;
- 2010 — 9,8%[31].
Inwestycje zagraniczne
Struktura branżowa inwestycji zagranicznych na Ukrainie:
Siły Zbrojne Ukrainy
-
Siły Zbrojne Ukrainy (ukr. Збройні сили України (ЗСУ), Zbrojni Syły Ukrajiny, (ZSU)) powstały wraz z ogłoszeniem niepodległości Ukrainy w 1991 roku. Składają się z:
Rankingi oraz współpraca międzynarodowa
-
-
Stosunki polsko-ukraińskie
Polska była pierwszym krajem, który uznał niepodległość Ukrainy w dniu 2 grudnia 1991 roku[32].
Dzisiejszy Lwów oraz Kijów to miasta bliźniacze Krakowa. Przed II wojną światową Lwów, Kraków oraz Wilno były głównymi ośrodkami nauki oraz kultury w Polsce.
W 2006 roku rząd Rosji zakazał importu polskiego mięsa, a niedługo potem podobne kroki podjęła także Ukraina, co odebrane było w Polsce jako akt nieprzyjazny oraz wykonany na polecenie Moskwy.
Historycznym wydarzeniem będzie organizacja na Ukrainie (wraz z Polską) Mistrzostw Europy w piłce nożnej w 2012 roku. Będzie to pierwsza tych rozmiarów impreza sportowa zorganizowana we wschodniej części Europy.
Od stycznia 2009 roku pomiędzy portem lotniczym w Pyrzowicach (Katowice) a portem lotniczym Kijów-Boryspol funkcjonuje tanie połączenie lotnicze linii Wizz Air. Znacznie ułatwia oraz przyspiesza ono możliwość podróżowania pomiędzy Polską oraz Ukrainą (podróż pociągiem z Warszawy do Kijowa trwa prawie 16 godzin). Najtańszy lot da się wykonać już za około 70 złotych[33]. Regularne rejsy lotnicze z Warszawy do Kijowa realizowane są także przez ukraińską linię lotniczą Aerosvit.
Sport
Sportowcy z Ukrainy osiągają wyniki w wielu (zwłaszcza letnich) dyscyplinach sportu. Najważniejsze karty lekkoatletyczne zapisał dla tego państwa na pewno Serhij Bubka. Bracia Wołodymyr oraz Witalij Kłyczko są najbardziej znanymi przedstawicielami kraju w boksie zawodowym, a ukraińskie kluby piłkarskie, takie jak Szachtar Donieck czy Dynamo Kijów, stale grają w rozgrywkach Ligi Mistrzów UEFA oraz innych rozgrywkach europejskich. Ukraina razem z Polską była wybrana przez UEFA na współorganizatora turnieju Euro 2012.
Sprawdź też
Uwagi
- ↑ Szersze zamiary w tym zakresie (w tym dążenie do zajęcia Kijowa) zostały pokrzyżowane przez opór Złotej Ordy oraz Wielkiego Księstwa Litewskiego.
- ↑ Z pretensji dynastycznych królów Węgier do Rusi Czerwonej było w XVIII w. wywiedzione uzasadnienie udziału Austrii w rozbiorach Polskipotrzebne źródło, a następnie nazwa kraju koronnego Austro-Węgier — Galicja (dokładnie Galicja oraz Lodomeria — księstwo halickie oraz włodzimierskie).
- ↑ Oryginalnie Iwan IV Groźny.
- ↑ Emigracyjny rząd ZURL rozwiązał się w marcu 1923 roku po decyzji Rady Ambasadorów przyznających Polsce bezwarunkową suwerenność nad Galicją Wschodnią.
- ↑ Podane dane dotyczące narodowości przedstawiono wedle ukraińskiego spisu powszechnego z 2001 roku, podczas którego oszacowano, że na Ukrainie aktualnie zamieszkuje 147,9 tysięcy Polaków. Podane dane, zdaniem osób zajmujących się statystykami oraz procesami demograficznymi oraz wedle polskich konsulatów oraz stowarzyszeń na Ukrainie, są bardzo mocno zaniżone. Aktualnie na Ukrainie może mieszkać nawet do 2 milionów Polaków.
Przypisy
- ↑ nullwww.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Konstytucja Ukrainy Rozdział 1 pkt. 10
- ↑ Dane na 1 grudnia 2011 roku za: Державний Комітет Статистики України: Total population, as of December 1, 2011 (ang.). [dostęp 01-07-2011].; CIA The World Factbook szacuje liczbę ludności Ukrainy w lipcu 2011 na ok. 45,135 mln. [1]; World Gazetteer szacuje liczbę ludności Ukrainy w 2010 roku na ok. 46,018 mln. [2]
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2010: IMF: World Economic Outlook Database, October 2010: Report for Selected Countries and Subjects – Ukraine. [dostęp 26-02-2011].
- ↑ Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ oraz stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 94, 554. ISBN 83-214-0092-2.
- ↑ Władysław Konopczyński Dzieje Polski nowożytnej Wydanie czwarte krajowe, Warszawa 1999, Wyd. Instytut Wydawniczy PAX s. 211.
- ↑ Andrzej Chojnowski, Jan Jacek Bruski "Ukraina" Wydawnictwo Trio Warszawa 2006
- ↑ Richard Pipes Rewolucja Rosyjska. Warszawa 1994; Wyd. PWN; ISBN 83-01-11521-1, s. 426-427.
- ↑ "27 XII 1917 w Charkowie samozwańczy Zjazd Rad Delegatów proklamował założenie sowieckiej UNR. Przywłaszczenie przez bolszewików tej nazwy świadczy o natężeniu nastrojów niepodległościowych — sugerowali oni w ten sposób, że nie są przeciw odrębności państwowej. Rosja Sowiecka uznawała istnienie Republiki Ukraińskiej tylko w granicach potwierdzonych przez Rząd Tymczasowy, ale po utworzeniu samozwańczych władz w Charkowie zaakceptowała istnienie sowieckiej UNR w granicach proponowanych przez Ukraińską Radę Centralną." Robert Potocki: Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920–1939). Wydawnictwo: INSTYTUT EUROPY ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ, Lublin 1999 ; ISBN 83-85854-46-0 ,s.29. Por też : Jan Jacek Bruski Petlurowcy Kraków 2004, Wyd. Arcana , ISBN 83-86225-03-3, s.37-40.
- ↑ "Uzupełniając warunki traktatu pokojowego w połowie kwietnia, Moskwa zaproponowała rządowi ukraińskiemu przystąpienie do rokowań prowadzących do wzajemnego uznania się.(…) 14 czerwca 1918 rządy Rosji Radzieckiej oraz Republiki Ukraińskiej podpisały tymczasowy traktat pokojowy, w ślad za którym miało dojść do ostatecznych rokowań pokojowych, które jednak wcale się nie odbyły." Richard Pipes: Rewolucja Rosyjska. Warszawa 1994; Wyd. PWN; ISBN 83-01-11521-1 s. 470, przypis.
- ↑ Po opanowaniu przez Polaków Kijowa (przewidzianego na stolicę URL) zgodnie z porozumieniami polsko-ukraińskimi przybył tam z Kamieńca Podolskiego rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej, który przystąpił do organizowania administracji centralnej oraz terenowej. Jednak główne założenia rządu pozostały niezrealizowane. Wedle profesora Andrzeja Chojnowskiego "o porażce zadecydowała przede wszystkim niedojrzałość narodowa Ukraińców" — Jan Jacek Bruski, Andrzej Chojnowski Ukraina, Warszawa 1997, s. 63
- ↑ "Tymczasem 11 XI 1918 r. w Moskwie zapadła decyzja o rozpoczęciu interwencji zbrojnej pod pozorem obrony zdobyczy rewolucji proletariackiej: pomimo, iż robotnicy, oraz wielu włościan (…) jest po naszej stronie, bez rzucenia znacznych sił Armii Czerwonej nie da się liczyć nie tylko na powodzenie ruchu rewolucyjnego na Ukrainie, ale nawet na jego zapoczątkowanie. 20 listopada armia sowiecka rozpoczęła działania wojenne. Równolegle z akcją wojskową Moskwa bawiła się w papierową dyplomację". Robert Potocki: Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920–1939). Wydawnictwo: INSTYTUT EUROPY ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ, Lublin 1999; ISBN 83-85854-46-0 s. 29 oraz następne. P. też Jan Jacek Bruski: "Po upadku Hetmanatu Rosja Radziecka ogłosiła, że w związku z anulowaniem traktatu brzeskiego przestaje uznawać niepodległość Ukrainy. Ponownie jednak nie zdecydowano się działać otwarcie. Ofensywa przeciwko wojskom Dyrektoriatu prowadzona była pod firmą utworzonego 20 listopada 1918 r. w Kursku Tymczasowego Robotniczo-Chłopskiego Rządu Ukrainy. Na czele tego organu postawiono kolejno dwie osobistości, o których powiedzieć da się by wiele, nie to jednak, że współczuły ukraińskim aspiracjom narodowym. Gieorgij Piatakow, teoretyk luksemburgizmu, zasłynął jako gorący oponent leninowskiego hasła o prawie narodów — a w szczególności narodu ukraińskiego — do samookreślenia. Chrystian Rakowski — z pochodzenia Bułgar, z zawodu międzynarodowy rewolucjonista — był postacią nową na terenie rosyjskim, dał się już jednak poznać jako teoretyk sprawy ukraińskiej, głoszący m.in. tezy o szczególnej roli języka rosyjskiego na Ukrainie oraz nieistotnym charakterze różnic etnograficznych pomiędzy Ukraińcami a Rosjanami. Funkcjonowanie fasadowego rządu dawało Piotrogrodowi wolną rękę w stosunkach z Ukrainą. W odpowiedzi na protestacyjną notę Dyrektoriatu komisarz spraw zagranicznych Cziczerin spokojnie odrzucał zarzut zaangażowania wojskowego Rosji przeciw URL, stwierdzając, że na Ukrainie toczy się wojna domowa — pomiędzy robotnikami oraz biednym chłopstwem z jednej strony a ukraińską burżuazją z drugiej. Podobne wyjaśnienia przyjąć za dobrą monetę mogły osoby albo bardzo naiwne, albo zdesperowane." Jan Jacek Bruski: Petlurowcy. Kraków 2004, Wyd. Arcana, ISBN 83-86225-03-3 s. 60 p. Opis sytuacji oraz szczegółowe źródła tamże s. 59-64.
- ↑ Robert Conquest Wielki Terror, Warszawa 1997, ISBN 83-902063-9-0, Podrozdział: "Ukraina:spustoszony kraj", s. 255-263. Jarosław Hrycak, Historia Ukrainy 1772–1999: Narodziny nowoczesnego narodu, przeł. Katarzyna Kotyńska, Lublin 2000, ISBN 83-85854-50-9, s. 181: "Represje ogarnęły wszystkie warstwy inteligencji, a pewne z nich (duchowieństwo UAPC, filologowie oraz historycy, pisarze, kobzarze, przedstawiciele marksistowskich nauk społecznych) zostały wyniszczone prawie doszczętnie. W innych grupach represje stosowano wybiórczo, ale odsetek ofiar nigdzie nie był niski. Wedle przybliżonych szacunków w latach trzydziestych w USRR zlikwidowano ok. 80% aktywnej inteligencji".
- ↑ Henryk Stroński Polska gehenna za Zbruczem, Biuletyn "Księga Kresów Wschodnich" nr. 13, s. 3
- ↑ Mikołaj Iwanow: Matka premiera. O Polakach w Dowbyszu Biuletyn IPN, nr. 1-2/2009 r., s. 38, powołując się na dane przedstawione przez profesora Henryka Strońskiego wersja elektroniczna.
- ↑ Nikita Chruszczow O kulcie jednostki oraz jego następstwach, referat wygłoszony na XX Zjeździe KPZR, Moskwa 25 lutego 1956: "Тем более вопиющими являются действия, инициатором которых был Сталин и которые представляют собой грубое попрание основных ленинских принципов национальной политики Советского государства. Речь идет о массовом выселении со своих родных мест целых народов, в том числе всех коммунистов и комсомольцев без каких бы то ни было исключений. Причем такого рода выселение никак не диктовалось военными соображениями. Так, уже в конце 1943 года, когда на фронтах Великой Отечественной войны определился прочный перелом в ходе войны в пользу Советского Союза, принято было и осуществлено решение о выселении с занимаемой территории всех карачаевцев. В этот же период, в конце декабря 1943 года, точно такая же участь постигла все население Калмыцкой автономной республики. В марте 1944 года выселены были со своих родных мест все чеченцы и ингуши, а Чечено-Ингушская автономная республика ликвидирована. В апреле 1944 года с территории Кабардино-Балкарской автономной республики выселены были в отдаленные места все балкарцы, а сама республика переименована в Кабардинскую автономную республику. Украинцы избежали этой участи потому, что их слишком много и некуда было выслать. А то он бы и их выселил." О культе личности и его последствиях. Доклад XX съезду КПСС (Н.С. Хрущёв) Tekst oryginalny opublikowany oficjalnie: "Известия ЦК КПСС", N 3/1989 Moskwa 1989.
- ↑ Adam Eberhardt, Rewolucja, której nie było. Bilans pięciolecia „pomarańczowej” Ukrainy, 30.11.2009, Ośrodek Studiów Wschodnich
- ↑ Ukraina zmieniła ustrój."To początek przewrotu" (pol.). tvn24.pl. [dostęp 2010-10-01].
- ↑ State Statistics Committee of Ukraine
- ↑ Niemal połowa Ukraińców pragnie powrotu ZSRR
- ↑ CIA The World Factbook: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html
- ↑ Country rankings of trade, business, fiscal, monetary, financial, labor and investment freedoms
- ↑ imf.org: Report for Selected Countries and Subjects (ang.). [dostęp 2012-02-19].
- ↑ Stan negocjacji Ukrainy z WTO
- ↑ US Grants Ukraine Market Economy Status
- ↑ (link)
- ↑ 26,0 26,1 26,2 kiev.trade.gov.pl: Podstawowe wskaźniki makroekonomiczne Ukrainy (pol.). [dostęp 2010-03-10].
- ↑ finance.yahoo.com: USD/UAH (UAH=X) (ang.). [dostęp 2009-11-06].
- ↑ bankier.pl: UAH – Ukraina (pol.). [dostęp 2009-11-06].
- ↑ cia.gov: Ukraine (ang.). [dostęp 2009-11-07].
- ↑ Прилуцький погляд на український бюджет – 6 Лютого 2008 – Всеукраїнська тижнева газета "Сіверщина"
- ↑ nullsiteresources.worldbank.org/INTUKRAINE/Resources/Macro_update_eng.pdf
- ↑ [3] [4] [5] [6]
- ↑ źródło: book.wizzair.com
Linki zewnętrzne
Urzędy centralne:
|
Państwa Europy |
|
|
|
 |
|
Państwo nieuznawane
na arenie międzynarodowej |
|
|
| Terytoria zależne |
|
|
| Państwo sui generis/terytorium sporne |
|
|
- ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo.
- ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.
|
|
