Ten artykuł od 2010-03 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne potrafią zostać zakwestionowane oraz usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, trzeba podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Umowa międzynarodowa jest aktualnie najważniejszym instrumentem regulującym stosunki międzynarodowe oraz jednym z dwóch niekwestionowanych źródeł prawa międzynarodowego.

Za umowę międzynarodową uważa się zgodne oświadczenie woli (porozumienie) przynajmniej dwóch podmiotów prawa międzynarodowego (przede wszystkim: państw albo organizacji międzynarodowych, ale także np. Stolicy Apostolskiej) regulowane przez prawo międzynarodowe oraz wywołujące skutki w sferze prawa międzynarodowego, niezależnie od tego, czy jest ujęte w jednym czy w większej liczbie dokumentów, oraz bez względu na jego nazwę.

Nazwa „umowa międzynarodowa” jest kategorią najbardziej ogólną. Wielokrotnie jej synonimem jest „traktat”, choć niektórzy tę nazwę rezerwują dla umów o wyższej randze, z reguły wymagających ratyfikacji. Stanisław Nahlik (profesor prawa międzynarodowego na Uniwersytecie Jagiellońskim) proponował, aby nazwą „traktat” obejmować umowy zawarte w formie pisemnej oraz to jedynie przez państwa, a nie przez inne podmioty prawa międzynarodowego.

Podziały umów międzynarodowych

• kryterium – liczba stron:
  • umowy dwustronne (bilateralne) – np. Polsko-niemiecki traktat graniczny,
  • umowy wielostronne (multilateralne) – np. Karta Narodów Zjednoczonych,
• kryterium – sposób przystępowania:
  • umowy otwarte – każde państwo może przystąpić,
  • umowy warunkowo otwarte (półotwarte) – może przystąpić nowe państwo po spełnieniu określonych warunków,
  • umowy zamknięte – nowe państwo może przystąpić zaledwie za zgodą wszystkich dotychczasowych stron umowy, umowami zamkniętymi są np. Traktat o Unii Europejskiej, Traktat Północnoatlantycki,
• kryterium – forma zawarcia:
  • umowy pisemne – w tej formie zawierana jest zdecydowana przeważajaca ilość umów,
  • umowy ustne – są ważne oraz wiążą strony umowy, ale może zaistnieć problem w udowodnieniu ich treści,
• kryterium – procedura zawarcia:
  • umowy zawarte w trybie prostym – do związania się umową wystarczy jej podpisanie,
  • umowy zawarte w trybie złożonym – do związania się umową potrzebne są dwa kolejne kroki:
    1. podpisanie umowy,
    2. ratyfikacja, zatwierdzenie albo przyjęcie umowy.

Budowa umowy międzynarodowej

I. tytuł umowy – nazwa (konwencja, pakt, etc.), strony (przy umowach dwustronnych, kiedy znane są podmioty zawierające umowę międzynarodową; przy umowach wielostronnych – nie), przedmiot umowy

II. preambuła (uroczysty wstęp)

a) inwokacja – w umowach zawieranych przez państwa muzułmańskie; w Europie pomija się inwokacje poza umowami zawieranymi ze Stolicą Apostolską

b) intytulacja – nazwanie organów, wymienienie stron

c) arenga – przyczyny, które skłoniły państwa do podpisania umowy

d) narracja – opis czynności, które doprowadziły do zawarcia umowy, np. podczas spotkań postanowiono o zawarciu umowy

e) komparycja – ewentualna wzmianka o wyznaczeniu pełnomocników

III. stwierdzenie uzgodnienia tekstu umowy („Państwa—Strony niniejszej konwencji, (...) uzgodniły, co następuje:”)

IV. dyspozycja

a) cząstka materialnoprawna – meritum sprawy, konkretne zagadnienia; najczęściej spotykane klauzule (typowe elementy, stale w tym samym brzmieniu):

1. o trybie rozstrzygania sporów – klauzula sądowa, arbitrażowa

2. wzajemności – tylko sfera ochrony praw człowieka nie ma za podstawę na zasadzie wzajemności – wszystkie inne sfery tak

3. klauzula najwyższego uprzywilejowania (KNU) – w obrocie gospodarczym, nikogo nie uprzywilejowuje, tylko zabezpiecza przed dyskryminacją („nie będziemy traktować was gorzej niż kogokolwiek innego”); odniesienie sytuacji podmiotu do wszystkich innych kontrahentów

wyjątki od KNU: w szczególnych sytuacjach korzyści albo przywileje przyznawane jakiemuś państwu albo obszarowi nie muszą być przenoszone na inne państwa korzystające z KNU. Umożliwiają więc one traktowanie preferencyjne jakiegoś państwa czy grupy państw we wszystkich czy poniektórych dziedzinach obrotu. Uznawanymi powszechnie wyjątkami są:

- tzw. mały ruch graniczny pomiędzy państwami sąsiednimi (różne ulgi przyznawane w tym ruchu nie muszą być przenoszone na handel z innymi państwami)

- handel z własnymi koloniami oraz posiadłościami

- szczególne sytuacje prawne, polityczne czy uświęcone tradycją (np. brytyjskie preferencje imperialne, preferencje celne w ramach Unii Francuskiej)

- unia celna (państwa, które składają się na unię celną oraz znoszą w jej ramach cła nie przenoszą tych ulg na państwa trzecie)

- handel z krajami rozwijającymi się (ten ostatni wyjątek zastępuje dawne wyjątki stosowane w odniesieniu do kolonii oraz krajów zależnych).

4. klauzula narodowa – najkorzystniejszy przepis zapewniający kontrahentowi takie uprawnienia, jakie posiadają obywatele naszego kraju (bez praw politycznych) → sporadycznie spotykana, dowód zaufania w stosunkach

b) cząstka formalnoprawna – postanowienia końcowe, sposób przestrzegania zobowiązań; typowe klauzule:

1. informacja o sposobie wejścia umowy w życie (gdy złożona procedura): klauzula o ratyfikacji (specjalna formuła ratyfikacyjna) albo klauzula o zatwierdzeniu albo klauzula o zróżnicowanym przyjęciu (gdy procedura jest złożona, ale nie sprecyzowano czy ratyfikacja, czy zatwierdzenie; „spełniwszy wymogi konstytucyjne”)

2. termin wejścia umowy w życie

3. klauzula o prowizorycznym stosowaniu (przy procedurze złożonej, po podpisaniu, a przed wejściem w życie umowa będzie stosowana)

4. klauzula o retroaktywności (umowa będzie stosowana nawet przed podpisaniem umowy, przedsięwzięcia podjęte wcześniej są objęte umową)

5. czas obowiązywania umowy międzynarodowej

- przy umowach terminowych – klauzula prolongacyjna, przedłużenie tymczasowości: kiedy umowa się sprawdziła a przed upływem terminu żadna ze stron jej nie wypowiedziała – automatyczne przedłużenie na ten sam okres)

- przy umowach bezterminowych – klauzula denuncjacyjna: możliwość wypowiedzenia umowy

6. klauzula derogacyjna – uchylająca umowę albo pojedyncze przepisy, np. przy zawieraniu nowej umowy dot. tej samej sprawy

V. ew. korroboracja – uroczyste wzmocnienie tekstu

VI. miejsce oraz data zawarcia umowy, języki autentyczne – w umowach dwustronnych czasem wprowadza się trzeci język autentyczny jako język rozstrzygający w wypadku wątpliwości

VII. podpisy oraz pieczęcie

a) reguła alternatu – jako pierwsze są podpisy strony dla której przeznaczony jest egzemplarz umowy (przy umowach dwustronnych rozróżnienie już od tytułu)

b) reguła alfabetyczna – przy umowach wielostronnych, wymienianie stron w porządku alfabetycznym (w danym języku)

c) reguła pêle-mêle – podpisywania w dowolnej kolejności

Nieważność umowy międzynarodowej

Zgodnie z konwencją wiedeńską o prawie traktatów z 1969, przesłanki (przyczyny) nieważności umów międzynarodowych da się podzielić na trzy grupy:

I. związane z naruszeniem prawa wewnętrznego kontrahentów dotyczącego zawierania umów – konwencja dopuszcza powołanie się na tę okoliczność jedynie w sytuacji, kiedy pogwałcona norma prawa wewnętrznego ma zasadnicze znaczenie, zaś pogwałcenie było oczywiste, tj. obiektywnie widoczne dla każdego państwa postępującego w danej sprawie zgodnie ze zwyczajną praktyką oraz w dobrej wierze;

II. związane z wadami oświadczenia woli:

a) przekroczenie przez przedstawiciela państwa jego upoważnienie do wyrażenia zgody – przy czym na przesłankę tę da się się powoływać tylko kiedy ograniczenia upoważnienia były podane do wiadomości pozostałym państwom przed wyrażeniem zgody

b) błąd – jeżeli dotyczy faktu albo sytuacji, która istniała w czasie zawierania umowy oraz stanowiła istotną podstawę zgody państwa na zawarcie umowy. Nie może się na tę przesłankę powoływać państwo, które swoim postępowaniem przyczyniło się do powstania błędu albo okoliczności były takie, że winno się liczyć z możliwością jego zaistnienia.

c) podstęp – przez co trzeba rozumieć umyślne wprowadzenie w błąd ze strony innego państwa negocjującego

d) przekupstwo

e) przymus wobec przedstawiciela państwa

f) przymus wobec państwa – chodzi tu jedynie o przymus polegający na groźbie albo użyciu siły. Nie dotyczy to jednak traktatów pokoju narzucanych państwu, które dopuściło się agresji, a następnie było pokonane. Pewnie kontrowersje budzi kwestia użycia przymusu ekonomicznego, ale przeważa stanowisko, iż on także nie mieści się w tym pojęciu.

III. związane ze sprzecznością z normą ius cogens – nieważna jest umowa, która w chwili zawarcia jest niezgodna z bezwzględnie obowiązującą normą powszechnego prawa międzynarodowego (czyli normą ius cogens).

Wygaśnięcie umowy

Wygaśnięcie umowy może nastąpić:

I. z przyczyn przewidzianych w samej umowie:

a) upływ czasu, na jaki umowa była zawarta – przy czym umowa może zawierać klauzulę prolongacyjną, co oznacza, że jeśli w określonym czasie przed upływem czasu obowiązywania umowy nikt jej nie wypowie, czas obowiązywania ulega automatycznemu przedłużeniu

b) spełnienie się warunku rozwiązującego

c) wypowiedzenie umowy zgodnie z jej postanowieniami – przeważajaca ilość umów ma klauzule dotyczące wypowiedzenia. Odmienne jej nie posiadają, ale takiej możliwości da się domniemywać z intencji stron (za taką umowę uważa się np. Kartę Narodów Zjednoczonych). Są wreszcie umowy niepodlegające wypowiedzeniu – przede wszystkim traktaty pokoju oraz umowy graniczne. Zwykle umowa przewiduje okres wypowiedzenia, po którego upływie przestaje obowiązywać. Umowa dwustronna wygasa po wypowiedzeniu jej przez jedną ze stron. Umowa wielostronna przestaje obowiązywać tylko w odniesieniu do strony wypowiadającej, chyba, że liczba stron spadnie poniżej określonego minimum.

II. z przyczyn nieprzewidzianych w samej umowie:

a) uchylenie za zgodną wolą stron – bywa dokonane w każdym czasie oraz bez żadnego uzasadnienia. Uchylenie może posiadać formą zarówno osobnego aktu (-ów) jak oraz klauzuli uchylającej w nowej umowie pomiędzy tymi samymi kontrahentami, regulującej ten sam obszar stosunków

b) utrata podmiotowości przez jedną ze stron – sama utrata jest nader łatwa do obiektywnego stwierdzenia, ale w takiej sytuacji dochodzą wydatnie bardziej skomplikowane kwestie sukcesji

c) jednostronne uznanie umowy za wygasłą z powodu zaistnienia wyjątkowych okoliczności:

1. pogwałcenie umowy przez drugą stronę – pogwałcenie musi być istotne, a uznanie umowy za wygasłą trzeba poprzedzić próbami skłonienia kontrahenta do jej przestrzegania

2. powstanie sytuacji uniemożliwiającej wykonanie umowy – chodzi przede wszystkim o trwałe zniknięcie albo zniszczenie przedmiotu niezbędnego do wykonania umowy. Strona nie może jednak powołać się na tę przesłankę, jeśli sama doprowadziła do trwałego zaginięcia albo zniszczenia.

3. zasadnicza przeistoczenie okoliczności (rebus sic stantibus), przy czym zgodnie z art. 62 konwencji równocześnie muszą być spełnione następujące warunki:

- przeistoczenie musi być „zasadnicza”

- nie była przewidywana przez strony

- istnienie okoliczności, które uległy zmianie, stanowiło istotną podstawę zgody stron na związanie się umową

- skutkiem zmiany jest radykalne przekształcenie zakresu obowiązków, jakie na podstawie umowy pozostają jeszcze do wypełnienia

III. z powodu powstania nowej normy ius cogens, stojącej w sprzeczności z treścią umowy.

Konwalidacja umowy międzynarodowej

Pojęcie konwalidacji wiąże się z kwestią ważności umowy międzynarodowej.

Jeżeli nieważność umowy ma charakter względny (a jest tak w przypadkach wynikających z art. 46-50 konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z 1969), dla unieważnienia umowy niezbędna jest notyfikacja państwa-strony, które uważa, że zaistniała w odniesieniu do niego jedna z przesłanek nieważności. Taką notyfikację trzeba przekazać wszystkim innym stronom za pośrednictwem państwa-depozytariusza (jeśli jest). Następnie strony posiadają 3 miesiące na wyrażenie sprzeciwu. Jeśli nikt się nie sprzeciwi, po 3 miesiącach umowa wygasa w stosunku do notyfikującego państwa.

Jednak państwo może też (świadomie albo nie) konwalidować umowę, to znaczy zacząć wypełniać jej postanowienia mimo tego, że mogłoby domagać się stwierdzenia nieważności. Konwalidacja jest nieodwracalna, to znaczy państwo, które przez dłuższy czas wypełniało postanowienia umowy, nie może potem nieoczekiwanie stwierdzić, że powinna ona być nieważna, nawet jeśli są ku temu powody.

Nie dotyczy to umów, których nieważność jest bezwzględna (uregulowana w art. 51-53 konwencji). One w zasadzie w ogóle nie nabierają mocy oraz nikt nie jest nimi związany. Takich umów nie da się konwalidować – jak sama nazwa wskazuje, są nieważne niezależnie od woli oraz praktyki państw.

Sprawdź też

• Umowy o ruchu bezwizowym pomiędzy Polską a państwami obcymi

Sprawdź hasło konwencja w Wikisłowniku