Węgry (węg. Magyarország) – państwo śródlądowe w Europie Środkowej, od 1955 członek ONZ, od 1999 członek NATO, od 2004 członek Unii Europejskiej.
Do 1946 Królestwo Węgier, z epizodem Węgierskiej Republiki Ludowej (XI 1918-III 1919) oraz Węgierskiej Republiki Rad (III-VIII 1919), 1946-1949 Republika Węgierska. Po przejęciu pełni władzy przez partię komunistyczną oraz stworzeniu państwa monopartyjnej dyktatury partii komunistycznej 1949-1989 Węgierska Republika Ludowa. WRL, państwo satelitarne ZSRR, była członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych, większości organizacji wyspecjalizowanych ONZ od 1955, a także Układu Warszawskiego oraz RWPG jako element bloku wschodniego. W latach 1956–1962 powstanie węgierskie 1956 (stłumiona przez Armię Radziecką próba uniezależnienia się od ZSRR) było przedmiotem debaty w Radzie Bezpieczeństwa ONZ[3]. W wyniku obrad Trójkątnego Stołu (czerwiec 1989) nastąpiła transformacja ustrojowa oraz po przeprowadzonych 25 marca 1990 wolnych wyborach Węgierska Republika Ludowa była przekształcona w demokrację parlamentarną, Republikę Węgierską (proklamowaną oficjalnie 23 października 1989). 1 stycznia 2012 nowa Konstytucja Węgier ustanowiła nową nazwę: Węgry - Magyarország.
Geografia
-
Osobny artykuł: Geografia Węgier.
Węgry są nieomal w całości leżące w nizinnej oraz równinnej Kotlinie Panońskiej. Wyjątkami są Średniogórze Północnowęgierskie – należące do Karpat pasmo średnich gór (Börzsöny, Gödöllő, Cserhát, Mátra z najwyższym szczytem Węgier Kékes, Góry Bukowe, Góry Tokajskie) na północnym wschodzie kraju oraz Alpy Węgierskie (Góry Szoprońskie oraz Kőszeg) na granicy zachodniej. Największe rzeki Węgier to Dunaj, Cisa oraz Drawa. Na Węgrzech leży największe jezioro Europy Środkowej – Balaton. W mieście Hévíz istnieje największe na świecie jezioro termiczne - Hévíz.
Historia
-
Osobny artykuł: Historia Węgier.
Mapa fizyczna Węgier, 1867-1920
Pierwotnie zamieszkująca tereny Węgier ludność celtycka była w I w. p.n.e. podbita przez Rzymian, którzy założyli na terenach w zakolu Dunaju prowincję o nazwie Panonia. Po upadku Rzymu tereny te zajmowane były kolejno przez Hunów, Wandalów, Gepidów oraz Awarów, zaś w początkach IX wieku powstało tu słowiańskie Państwo Wielkomorawskie, któremu kres położyło pojawienie się pod koniec IX wieku Madziarów pod wodzą Arpada.
Dynastia Arpadów panowała na Węgrzech do 1301 roku. Za twórcę państwa uważany jest, koronowany w 1001 pierwszy król Węgier, Stefan I Święty, który ostatecznie przeprowadził chrystianizację swojego państwa. W latach 1241–1242 Węgry, jak wiele innych krajów wschodniej Europy, zostały zniszczone przez najazdy mongolskiej Złotej Ordy.
Szczyt potęgi państwo węgierskie osiągnęło za panowania Ludwika Andegaweńskiego (1342–1382), także króla Polski, kiedy Węgry sięgały od Adriatyku po Morze Czarne oraz skutecznie przeciwstawiały się ekspansji Turcji w Europie. Ich powrót do potęgi nastąpił za czasów Macieja Korwina (1458–1490), który przyłączył do królestwa Śląsk, Łużyce, Morawy oraz Dolną Austrię. Potęga Węgier załamała się jednak całkowicie po 1526 w wyniku klęski w bitwie z Imperium Osmańskim pod Mohaczem. Po wojnie domowej pomiędzy pretendującym do tronu Ferdynandem Habsburgiem a Janem Zapolyą - wybranym przez szlachtę węgierską królem Węgier, cały teren dzisiejszych Węgier stał się opanowany przez Turcję. Część terytorium dotychczasowego królestwa dostała się rodzinie Habsburgów jako dziedzina rodowa – w konsekwencji postanowień układu wiedeńskiego (1515) pomiędzy Jagiellonami oraz Habsburgami, z części założono Księstwo Siedmiogrodu, którego pierwszym władcą był Jan Zygmunt Zapolya, zięć Zygmunta Starego, częścią centralną z Budą zarządzał bezpośrednio (jako prowincją turecką) sułtan Sulejman Wspaniały. Było to ustalone postanowieniami pokoju z 1541 pomiędzy Imperium Osmańskim a Imperium Habsburgów.
Po pokoju w Karłowicach (1699) oraz wycofaniu się Turków z Europy Środkowej, w wyniku klęski w bitwie pod Wiedniem (w trakcie ostatniej ofensywy Imperium Osmańskiego w Europie Środkowej) oraz dalszych klęsk w wojnie toczonej do roku 1699 z Ligą Świętą (Państwo Kościelne, Rzeczpospolita Obojga Narodów, Republika Wenecka oraz Imperium Habsburgów), do których w 1686 dołączyło Carstwo Rosyjskie, całość terytorium Królestwa Węgier znalazła się pod władzą Habsburgów. Węgry, które stanowiły osobne królestwo, w 1804 roku weszły jako prowincja do nowo utworzonego Cesarstwa Austrii, na czele którego stanął Franciszek I. W wyniku słabości wewnętrznej oraz klęski w wojnie z Prusami (1866) Austria zmuszona była do nadania drugiemu pod względem znaczenia narodowi monarchii – Węgrom – statusu współgospodarza oraz w 1867 powstały Austro-Węgry. Całkowitą samodzielność uzyskano dopiero po I wojnie światowej.
W okresie rozpadu monarchii austro-węgierskiej, po rozpoczętej 31 października 1918 r. rewolucji Węgry zostały 16 listopada 1918 ogłoszone republiką, której prezydentem stał się Mihály Károlyi. W marcu 1919 władzę przejęli komuniści, proklamując Węgierską Republikę Rad – dyktaturę bolszewicką pod przywództwem Béli Kuna. Węgierska Republika Rad przetrwała przez 133 dni oraz była obalona w wyniku inwazji wojsk rumuńskich oraz czechosłowackich. W 1920 Węgry utraciły, w wyniku traktatu w Trianon dostęp do morza oraz dwie trzecie swego terytorium (Burgenland, Słowacja, Zakarpacie, Siedmiogród, Wojwodina, Chorwacja oraz Slawonia), z 325 tys. km² pozostało 93 tys. km². W wyniku ustaleń traktatu Węgry utraciły także prawie dwie trzecie ludności (pozostało 8 z 21 milionów). Poza granicami Węgier znalazło się 3,5 milionów Węgrów (co stanowiło ⅓ tego narodu), z reguły w południowej Słowacji oraz siedmiogrodzkim Seklerlandzie oraz części Wojwodiny, w tym obszary o zwartym osadnictwie oraz większości węgierskiej. Węgry uznane za pozostałość Austro-Węgier oraz stronę wojującą w I wojnie światowej zostały obarczone na kolejne 33 lata płatnością reparacji wojennych. nieoczekiwanie tego zmniejszono liczebność armii węgierskiej do 32 tysięcy oraz zakazano obowiązkowej służby wojskowej. Politycy francuscy (Georges Clemenceau) otwarcie przyrzekli Węgrom w chwili podpisania traktatu możliwość jego rewizji w oparciu o kryterium etnograficzne oraz statut Ligi Narodów, obietnica ta nie była dotrzymana. Wobec postanowień traktatu na Węgrzech w całym okresie międzywojennym dominowała chęć rewizji jego postanowień, uznawanych za sprzeczne z zasadą samostanowienia narodów. Zdominowało to politykę zagraniczną Królestwa Węgier oraz jego stosunki z sąsiadami.
Formalnie Węgry ogłoszono ponownie monarchią, jednak tron pozostał nieobsadzony. Dwukrotne próby odzyskania korony przez króla Karola IV nie powiodły się, a na czele państwa stanął były admirał austro-węgierskiej floty – Miklós Horthy.
W wyniku kryzysu gospodarczego oraz rewizjonistycznej propagandy, nastąpiło zbliżenie z III Rzeszą, przystąpienie do Paktu Trzech oraz od czerwca 1941 udział w II wojnie światowej po stronie Państw Osi. W sierpniu 1943 rząd Węgier oraz regent Horthy zaproponował aliantom traktat pokojowy, co w marcu 1944 uczyniło zajęcie Węgier przez Wehrmacht. Wobec konsekwentnych prób zawarcia zawieszenia broni podejmowanych, także po niemieckiej okupacji Węgier, przez regenta oraz rząd węgierski, w październiku 1944 (po wkroczeniu Armii Czerwonej na terytorium Węgier) Niemcy dokonali zamachu stanu na Węgrzech, uprowadzając oraz internując regenta Miklosa Horthy'ego oraz wprowadzając rząd marionetkowy Ferenza Szalasiego oraz faszystowskiej partii strzałokrzyżowców. Już w październiku 1944 cząstka Węgier była zajęta przez Armię Czerwoną (wojska węgierskie walczyły jedynie na wschodnim froncie), ostatnie walki zakończyły się na terenie Węgier 4 kwietnia 1945.
Po wojnie kraj należał do tzw. bloku wschodniego, będącego pod kontrolą ZSRR. Próba odzyskania niepodległości oraz demokratyzacji w 1956 (powstanie węgierskie) zakończyła się krwawą radziecką interwencją zbrojną.
W roku 1989 Węgry podważyły żelazną kurtynę dzielącą bloki wschodni oraz zachodni, otwierając granicę z Austrią. W 1990 przeprowadzono na Węgrzech pierwsze po II wojnie światowej wolne oraz demokratyczne wybory.
25 kwietnia 2011 roku prezydent Pal Schmitt podpisał nową Konstytucję Węgier, która weszła w życie 1 stycznia 2012 roku. Konstytucja Węgier jest krytykowana przez opozycję węgierską oraz międzynarodowe organizacje zajmujące się prawami człowieka za konserwatyzm oraz "brak poniektórych mechanizmów demokratycznego równoważenia władzy"[4].
Ustrój polityczny
-
Kontury ustroju politycznego Węgier zostały zarysowane podczas obrad tzw. Trójkątnego Stołu (jesień 1989). Węgry są od tego czasu demokratyczną republiką o charakterze parlamentarno-gabinetowym. Jednoizbowy parlament wybierany co cztery lata w wyborach powszechnych oraz tajnych, częściowo metodą proporcjonalną, po części w okręgach jednomandatowych. Prezydenta wybiera Zgromadzenie Narodowe na okres pięciu lat (może kandydować na drugą kadencję). Rząd tworzy lider zwycięskiego ugrupowania – ma on zwykle charakter koalicyjny. Na Węgrzech są dwa główne ugrupowania: wywodząca się z czasów WRL Węgierska Partia Socjalistyczna (MSzP) oraz Fidesz. Socjaliści współrządzą zwykle z wywodzącymi się z antykomunistycznej opozycji liberałami (Związek Wolnych Demokratów).
Prezydenci Republiki Węgierskiej:
Prezydent Węgier:
Premierzy Republiki Węgierskiej:
Premier Węgier:
Podział administracyjny
-
Węgry podzielone są na 19 komitatów (węg. megye), 22 miasta na prawach komitatów (węg. megyei jogú város), 214 miast (węg. város), 2898 gmin (węg. község).
Największe miasta
-
Osobny artykuł: Miasta Węgier.
Demografia
Struktura narodowościowa
Struktura wyznaniowa
-
- Rzymskokatolicy: 51,9%
- Ateiści: 24,6%
- Kalwini: 15,9%
- Luteranie: 3,0%
- Unici (Grekokatolicy): 2,6%
- Wolnomyśliciele: 0,7%
- Zielonoświątkowcy: 0,6%
- Świadkowie Jehowy: 0,2%
- Unia Baptystystyczna: 0,2%
- Prawosławni: 0,2%
- Żydzi: 0,1%
Gospodarka
-
Osobny artykuł: Gospodarka Węgier.
Przemysł
Na Węgrzech są stosunkowo różnorodne, choć mało zasobne złoża surowców mineralnych. Eksploatuje się tu z reguły boksyty (systemem odkrywkowym), ponadto eksploatacja niewielkich złóż rudy manganu, miedzi, cynku, ołowiu, uranu, węgla brunatnego, węgla kamiennego, rudy żelaza, oraz niewielkie złoża ropy naftowej oraz gazu ziemnego. Rozwinięty przemysł chemiczny (nawozy oraz tworzywa sztuczne), maszynowy (produkcja obrabiarek, maszyn rolniczych, sprzętu gospodarstwa domowego), elektrotechniczny oraz elektroniczny (silniki elektryczne, sprzęt oświetleniowy, telekomunikacyjny oraz sprzęt gospodarstwa domowego, udział m.in. Siemensa, Philipsa oraz General Electric), metalurgiczny (hutnictwo aluminium), samochodowy oraz środków transportu (m.in. fabryki General Motors, Audi, Ford, autobusy, samochody ciężarowe, lokomotywy spalinowe, wagony kolejowe oraz statki rzeczne), spożywczy (winiarski, olejarski, owocowo-warzywny, mięsny, tytoniowy), odzieżowy oraz obuwniczy, cementowy, porcelanowo-fajansowy oraz przemysł poligraficzny.
Rolnictwo
Wysoko rozwinięte rolnictwo, Węgry posiadają najwyższy w Europie odsetek gruntów ornych wynoszący prawie 50%, łąki oraz pastwiska 12,5%, sady 2,5%. Rolnictwo cechuje wysoki poziom mechanizacji oraz chemizacji. Uprawia się pszenicę, kukurydzę, jęczmień, buraki cukrowe, słonecznik, ziemniaki, rośliny pastewne, konopie oraz tytoń. Rozwinięte warzywnictwo (papryka, pomidory, cebula) oraz sadownictwo (morele, brzoskwinie, jabłonie, śliwy), uprawa winorośli zajmuje ponad 4% powierzchni gruntów ornych. Ponadto pszczelarstwo oraz hodowla bydła, trzody chlewnej, owiec oraz drobiu.
Turystyka
Rozwinięta turystyka, przynosząca znaczne dochody. Węgry odwiedza ponad 30 mln turystów roczniepotrzebne źródło. Duża oraz nowoczesna baza hotelowa, znane kąpieliska nad Balatonem, rozliczne miejscowości wypoczynkowe oraz uzdrowiska (np. Eger, Hajduszoboszlo, Sopron, Hollókő, Pecz, Jawaryn, Szentendre, Ostrzyhom).
Dni świąteczne
- 1 stycznia,
- 15 marca,
- Poniedziałek Wielkanocny,
- Poniedziałek Zielonych Świątek,
- 1 maja,
- 20 sierpnia,
- 23 października,
- 1 listopada,
- 25 oraz 26 grudnia
Kultura
Węgrzy są w Europie narodem wyjątkowym.potrzebne źródło Przez długi czas nieznane było ich pochodzenie; oni sami chętnie widzieli swych przodków w Hunach. W rzeczywistości pra-Węgrzy, tak jak przodkowie Finów, Estończyków oraz innych ludów ugrofińskich, wywodzą się z północnej Azji. Mimo że po osiedleniu się nad Dunajem oraz Cisą szybko przyjęli wzorce zachodnioeuropejskiej kultury - byli wręcz określani jako wschodni bastion Europy - zachowali wiele ze swej odrębności. Turcy uważają Węgrów za swoich pobratymców, bardziej jednak po to by podkreślić swoją obecność w Europie niż opierając się na solidnych podstawach. Zupełną odrębność zachowała tradycyjna wiejska muzyka ludowa. Pieśni typu lamentu, zwykle śpiewane przez kobiety, zachowały archaiczny rytm oraz brzmienie, niespotykane u innych narodów europejskich. Nierówny rytm łączy się w nich z uderzeniem akcentem na pierwszą sylabę jaki jest w języku węgierskim. Brzmienia powszechnie uważane za tradycyjną muzykę węgierską, jak rozsławiony na świecie czardasz, w rzeczywistości posiadają pochodzenie cygańskie. Tego rodzaju muzyka taneczna powstała z połączenia tradycyjnej muzyki Romów oraz muzyki miast. Ta grupa etniczna przybywała na teren Węgier od XV wieku oraz jak żadna inna wpłynęła na życie muzyczne kraju. Dzięki Węgrom oraz tutejszym kompozytorom muzyka cygańska stała się sławna na całym świecie. Sami Romowie, mimo wieków asymilacji, analogicznie jak w wielu innych krajach pozostają jednak nadal na dnie piramidy społecznej. Ceniona oraz charakterystyczna jest kuchnia węgierska. Węgierskie słowo gulyás - gulasz weszło do słowników wielu języków europejskich. Tradycyjnie jada się go na ostro z papryką. Inną tradycyjną potrawą węgierską jest halászlé czyli zupa rybna. Do posiłków pija się wino, których na Węgrzech jest szeroki wybór. Tradycyjnie w Polsce mianem węgrzyna określano białe wino z Tokaju. Leżący najbliżej granicy ośrodek winiarstwa przez wieki zaopatrywał piwnice szlacheckie w całej Rzeczypospolitej. Jeden z gatunków tego nosi polską nazwę: szamorodni, czyli samorodny, nadaną przez polskich odbiorców. Słodkie, mocne, o intensywnym bukiecie aszu jest określane jako wino królów - król win. Do innych tradycyjnych miejsc wyrobu win na Węgrzech trzeba rejon Egeru, skąd pochodzi czerwona wytrawna Egri Bikavér, czyli bycza krew. Turyści szczególnie licznie odwiedzają winnice na północnych brzegach Balatonu, szczególnie rejon Badacsony. Najwięcej jednak win w kraju produkuje się na stokach gór Mátra w Gyöngyös. Pochodzi stąd złocistożółty Gyöngyös - Bor. To poprzez wino w czasie pokoju zacieśniała się przyjaźń polsko-węgierską, którą podkreśla znane przysłowie, występujące w polskiej oraz węgierskiej wersji językowej: Polak, Węgier, dwa bratanki, oraz do szabli, oraz do szklanki.
Około połowy Węgrów przyznaje się do przynależności do kościoła rzymskokatolickiego, pozostali są w większości wyznania protestanckiego gł. kalwińskiego oraz luterańskiegopotrzebne źródło. nieoczekiwanie tego powszechni są także wyznawcy innych religii. Około 1/4 Węgrów nie trzeba do żadnego związku wyznaniowegopotrzebne źródło. Regularnie w praktykach religijnych udział bierze mniej, niż 10% społeczeństwa, przy czym dysproporcje te są zróżnicowane w zależności od wyznania oraz regionupotrzebne źródło. W samym Budapeszcie do kościołów na niedzielne nabożeństwa chodzi około 2-4% mieszkańców, z tym że na poniektórych terenach wiejskich nawet do 40%potrzebne źródło. Jednakże rytm głównych świąt oraz uroczystości wyznacza kalendarz świąt chrześcijańskich. Szczególnie obchodzonym dniem na Węgrzech jest 25 kwietnia - dzień św. Marka Buza Szentelo. W tym dniu na wioskach tradycyjnie obchodzi się oraz święci się pola. Z kolei świętem zbiorów jest 20 sierpnia - dzień św. Stefana. W to święto patrona Węgier przebiega się w całym kraju wiele zabaw oraz imprez kulturalnych.
Sprawdź też
Przypisy
Linki zewnętrzne
|
Państwa Europy |
|
|
|
 |
|
Państwo nieuznawane
na arenie międzynarodowej |
|
|
| Terytoria zależne |
|
|
| Państwo sui generis/terytorium sporne |
|
|
- ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo.
- ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.
|
|
_7.jpg&filetimestamp=20111003131417)
_47.jpg&filetimestamp=20111027224819)
_2.jpg&filetimestamp=20111101105529){kind=small}
.jpg&filetimestamp=20111029163207)
_002.jpg&filetimestamp=20091006192119)
_021.JPG&filetimestamp=20090214164755)
