Wałcz
Herb Wałcza Flaga Wałcza
Państwo	Polska
Województwo	zachodniopomorskie
Powiat	wałecki
Gmina	gmina miejska
Prawa miejskie	1303
Burmistrz	Zdzisław Józef Tuderek
Powierzchnia	38,17 km²
Wysokość	109 m n.p.m.
Ludność (2009) • liczba • gęstość	25 953 679,9 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 67
Kod pocztowy	78-600
Tablice rejestracyjne	ZWA
Położenie na mapie Polski Wałcz
53°16′16″N 16°28′00″E / 53.27111, 16.46667Na mapach: 53°16′16″N 16°28′00″E / 53.27111, 16.46667
TERC (TERYT)	3217011
SIMC	0967245
Urząd miejski plac Wolności 1 78-600 Wałcz
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło Wałcz w Wikisłowniku
Strona internetowa

Wałcz Wałcz ^?/i (dawniej niem. Deutsch Krone) – miasto oraz gmina w północno-zachodniej Polsce, w województwie zachodniopomorskim, siedziba władz powiatu wałeckiego oraz wiejskiej gminy Wałcz. Miasto leżące jest w środkowej części Pojezierza Południowopomorskiego nad jeziorami Raduń oraz Zamkowym oraz rzeką Żydówką. Wałcz jest powiatowym centrum administracyjnym, gospodarczym oraz kulturalnym, siedzibą urzędów oraz instytucji lokalnych oraz ósmym ośrodkiem miejskim województwa (pod względem liczby ludności). Wedle danych z 31 grudnia 2009 roku, miasto miało 25 953 mieszkańców^[1].

W Wałczu stacjonuje 100 Batalion Łączności, 104 Batalion Zabezpieczenia, 1 Regionalna Baza Logistyczna, a także ma siedzibę 107 Szpital Wojskowy. Miasto jest także siedzibą dekanatu.

Położenie

Wałcz leży na Pojezierzu Wałeckim, jednak mniejsza północno-wschodnia cząstka miasta istnieje już na Równinie Wałeckiej – oba mezoregiony należą do Pojezierza Południowopomorskiego.

Wedle danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 38,17 km²^[2]. Miasto stanowi 4,2% powierzchni powiatu.

Wałcz leży na południowo-wschodnich krańcach województwa zachodniopomorskiego. Najbliższe^[3] duże miasta to: Szczecin (144 km), Bydgoszcz (113 km), Piła (28 km), Poznań (132 km), Gorzów Wielkopolski (107 km), Koszalin (137 km).

Wyróżnia się 4 wydzielone części miasta, które dawniej były osobnymi miejscowościami: Chrząstkowo, Morzyca, Olszynka, Sosnówka.

Warunki naturalne

Miasto istnieje na terenie płaskim, urozmaiconym zaledwie niewielkimi wzniesieniami^[5].

Wałcz usadowiony jest nad jeziorami Raduń (pow. 227,12 ha) oraz Zamkowym (pow. 133,01 ha). Jeziora te leżą w granicach administracyjnych miasta. Przez miasto przepływa rzeka Żydówka. Na terenie miasta ok. 11,2% stanowią jeziora oraz rzeki, których powierzchnia łącznie wynosi 427 ha^[5].

Park przy ul. Kilińszczaków, Jezioro Zamkowe

W niewielkiej odległości od miasta leżą także inne jeziora: Chmiel Duży, Chmiel, Raduń Mały, Ostrowiec, Lubianka, Jezioro Łabędzie. Akweny te leżące są w zwartych kompleksach lasów o zróżnicowanym drzewostanie. Miasto z trzech stron (od zachodu, południa oraz wschodu) także otoczone jest lasami.

Historia

W okresie powstawania państwowych organizacji plemiennych dzisiejsza ziemia wałecka leżała na pograniczu wpływów Pomorzan oraz Polan. Należy przyjąć, że do czasów przedpaństwowych Polski, ziemie te były pod kulturowym oraz politycznym wpływem Pomorzan oraz związane były z losem dziejowym Pomorza Zachodniego. Poprzez wyprawy wojenne na Pomorze organizowane w 1. połowie XII wieku przez Bolesława Krzywoustego okolice te zostały włączone do państwa polskiego, stanowiąc północne rubieże Wielkopolski^[6].

W 1296 r. tereny te opanowała Brandenburgia. 23 kwietnia 1303 r. Ulrich Schoning oraz Rudolf Liebenthal otrzymali od margrabiów brandenburskich: Ottona, Konrada oraz Waldemara przywilej na założenie miasta Arnskrone koło dotychczasowej osady Wolczen. Prócz praw miejskich Wałcz stał się także uposażony w 208 łanów ziemi ornej, łąki oraz dwa jeziora z wyspami oraz półwyspem, a także na 16 lat stał się zwolniony z podatków.

W 1368 r. na mocy układu zawartego przez Kazimierza Wielkiego oraz Ottona VIII Leniwego gród stał się przyłączony do Polski. Król potwierdził także przywilej miejski dla Wałcza, a w zamku osadził swojego starostę. Miasto w kwietniu 1378 r. spłonęło doszczętnie, wraz z otaczającym je ostrokołem oraz kościołem. W okresie I Rzeczypospolitej, Wałcz należał do woj. poznańskiego oraz był siedzibą starostwa grodowego.

Od 1773 r. po I rozbiorze Polski miasto należało do prowincji państwa pruskiego zwanej Prusy Zachodnie. W XIX w. miasto odznaczało się szybkim rozwojem ekonomicznym. Działało tu kilku tartaków, odlewnia żelaza, fabryka maszyn, mebli, drukarnia, wapienniki, browar. W 1880 r. połączono Wałcz linią kolejową z Piłą, a w latach 1888-1914 z Człopą, Kaliszem Pomorskim, Złocieńcem oraz Złotowem.

Traktat wersalski pozostawił zamieszkany w zdecydowanej większości przez Niemców Wałcz w Rzeszy Niemieckiej, w prowincji Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej.

W 1945 r. miasto było włączone do Polski, przeważajaca ilość jego ludności wysiedlono do Niemiec. Do miasta przybyli w ich miejsce m.in. Polacy z Kresów Wschodnich. W 1946 roku miasto było włączone do woj. szczecińskiego, by następnie w 1950 roku w wyniku podziału tego województwa znaleźć się w woj. koszalińskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa pilskiego. W wyniku reformy administracyjnej państwa od 1999 r. Wałcz trzeba do woj. zachodniopomorskiego.

Architektura

Zabytki

Kościół pw. św. Mikołaja

Zabytki chronione prawem w Wałczu:

• ratusz z 1890 r. - cząstka średniowiecznego zespołu urbanistycznego
• Kościół greckokatolicki Podwyższenia Krzyża Pańskiego z 1923-1924 (ul. 12 Lutego)
• Kościół św. Mikołaja – budowla neogotycka z 1865 r.
• Kościół św. Antoniego (ul. Sądowa) – budowla neogotycka zbudowana w latach 1902-1907 z cegły ceramicznej o wątkach krzyżowym oraz główkowym, na zaprawie wapiennej. Kościół wzniesiono na planie krzyża, z prostokątną nawą, przeciętą szerokim transeptem (nawą poprzeczną). Od wschodu dostawiono do nawy prostokątne prezbiterium oraz niewielką zakrystię, zaś od zachodu – smukłą czterokondygnacyjną wieżę nakrytą ostrosłupowym hełmem. Bryła kościoła opięta jest przyporami, wzbogacona południowym oraz północnym szczytem transeptu. Urozmaicona jest okrągłymi klatkami schodowymi, wiodącymi na poziom empor bocznych oraz osobną klatką na wieżę.
• parafialna cerkiew prawosławna pw. Świętej Trójcy, dawna kaplica ewangelicka z XIX wieku (ul. Kujawska 15A)
• kolegium pojezuickie (ul. Kilińszczaków 59)
• klasycystyczny dwór z początku XIX w., będący aktualnie Muzeum Ziemi Wałeckiej (ul. Pocztowa 14)
• spichlerz (ul. Kilińszczaków 57)
• szkoła znana jako Ateny Wałeckie z 1805 r. (ul. Kilińszczaków), aktualnie Zespół Szkół nr 1
• szkoła (ul. Sądowa 9)
• poczta (ul. Kilińszczaków 30, Pocztowa 2) – budowla neogotycka z 1895 r.
• dworzec kolejowy
• cmentarz ewangelicki (ul. Kujawska 13, 15)
• cmentarz katolicki (ul. Zdobywców Wału Pomorskiego 58)
• cmentarz wojenny żołnierzy Armii Czerwonej oraz Wojska Polskiego
• budynek dawnego szpitala powiatowego, zlikwidowanego pod koniec 2007 roku (ul. Zdobywców Wału Pomorskiego 52-54)
• zabytkowy bank (ul. Bankowa 3/5)
• zabytkowe budynki (ul. Orla 35, ul. Sądowa 1)
• zabytkowa willa (ul. Dąbrowskiego 18)
• kamienica (ul. Wojska Polskiego 41), aktualnie powiatowy urząd pracy

Pomniki oraz miejsca pamięci narodowej

• Pomnik Zdobywców Wału Pomorskiego
• Pomnik Józefa Piłsudskiego przy Zespole Szkół nr 3

Gospodarka

Wedle danych z 2008 roku w mieście działało 3 695 prywatnych podmiotów gospodarczych, z czego 3 058 stanowiły osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą. W 2008 r. działalność prowadziło 31 spółek handlowych z udziałem kapitału zagranicznego oraz 17 spółdzielni^[7].

Na terenie Wałcza istnieje podstrefa Słupskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej o powierzchni 25,97 ha^[8].

Struktura demograficzna mieszkańców Wałcza wg danych z 31 grudnia 2008^[9]:

Mieszkańcy Wałcza stanowią 48,0% ludności powiatu wałeckiego (2009^[1]).

Wedle danych z 31 maja 2010 liczba bezrobotnych mieszkańców Wałcza zarejestrowanych w urzędzie pracy obejmowała 1411 osób^[10].

Kultura oraz sport

Jez. Raduń
widok z lasu bukowego

Tuż obok miasta, wśród drzew lasu bukowego, położony jest Ośrodek Przygotowań Olimpijskich - wałecka Bukowina.

Bezpośrednio po wojnie, za sprawą Nadleśniczego Lasów Miejskich Wałcza Winanda Osińskiego oraz trenera Jana Mulaka, rozpoczął tu trening polski lekkoatletyczny "Wunderteam", jedna z najlepszych reprezentacji na świecie na przełomie lat 50. oraz 60. XX w.

Wałecką drużyną piłkarską jest KS "Orzeł" Wałcz. Aktualnie gra w czwartej lidze. Zespół rozgrywa mecze na stadionie przy ulicy Wojska Polskiego 25A , dawniej przy ulicy Wolińskiej. Klub powstał w 1946 roku. "Orzeł" Wałcz ma biało-czerwone barwy klubowe.

W mieście istnieje znany w kraju oraz zagranicą Klub Karate Tradycyjnego oraz inne kluby: klub sportowy "ŻAK" prowadzący sekcje akrobatyki oraz lekkoatletyki, Wałeckie Towarzystwo Wioślarskie "Orzeł", Jacht Klub Wałcz, Wałeckie Towarzystwo Sportowe "Orzeł".

Na Dolnym Mieście istnieje skatepark czyli miejsce do jazdy na deskorolce.

Od 2005 roku w Wałczu przebiega się w sierpniu "Wałeckie Scrabblobranie", otwarty turniej rankingowy, zaliczany do Grand Prix rozgrywek w scrabble w Polsce, organizowany pod patronatem Polskiej Federacji Scrabble^[11].

Oświata

W mieście funkcjonują 4 przedszkola z czego 1 niepubliczne, 3 szkoły podstawowe, 3 gimnazja, oraz 1 gimnazjum dla dorosłych.

Szkoły ponadgimnazjalne w Wałczu:

• II Liceum Ogólnokształcące im. ks. Józefa Tischnera (ul. Bydgoska 52)
• Zespół Szkół Nr 1, które zawiera w sobie I Liceum Ogólnokształcące im. Kazimierza Wielkiego
• Zespół Szkół nr 2, w którego skład wchodzą: III Liceum Ogólnokształcące im. Profesora Wiktora Zina, Technikum Zawodowe nr 1 im. Profesora Wiktora Zina, Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1 im. Profesora Wiktora Zina
• Zespół Szkół Nr 3 im. I Armii Wojska Polskiego
• Zespół Szkół Nr 4 Rolnicze Centrum Kształcenia Ustawicznego im. Władysława Broniewskiego

Szkoły Wyższe:

• Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Wałczu
• Uniwersytet Szczeciński (oddział zamiejscowy Wałcz)

Turystyka

Pozostałości niemieckich bunkrów w okolicy cegielni

Nad jeziorem Raduń usytuowany jest Miejski Ośrodek Sportu oraz Rekreacji (MOSiR), który dysponuje sprzętem sportowym, m.in. motorówkami, kajakami, rowerami wodnymi oraz statkiem spacerowym Delfin. Miejsce to służy też jako baza wypadowa do wędrówek pieszych, rajdów rowerowych oraz spływów kajakowych. Tu bierze swój początek tzw. Pętla Wałecka - szlak kajakowy, który przebiega przez sześć jezior, połączonych niewielkimi ciekami wodnymi oraz kończy się w jeziorze Bytyń Wielki. Z MOSiR-u biorą też swój początek szlaki piesze oraz rowerowe, które z obu stron oplatają jezioro Raduń oraz biegną okalającymi je lasami, aż do wsi letniskowej Strączno.

Nad jeziorami wałeckimi leżą rozliczne plaże oraz kąpieliska, a także pola namiotowe oraz wypożyczalnie sprzętu sportowego.

Most wiszący nad jez. Raduń zimą

Brzegi jeziora Raduńskiego spięte są mostem wiszącym, będącym także tutejszą atrakcją. Pod koniec XIX wieku przez jezioro przerzucono most o konstrukcji drewnianej. W roku 1978 w tym samym miejscu postawiono Most Kłosowski o konstrukcji żelaznej. Most przeznaczony jest do ruchu pieszego.

Na bezpośrednie okolice Wałcza składają się tereny leżące w gminie wiejskiej Wałcz. Dużą atrakcją (oprócz śródleśnych jezior) są tu pomniki przyrody. Głównie drzewa bądź ich zespoły, parę gniazd bielika.^{styl do poprawy} W niewielkiej odległości od Wałcza (przy drodze nr 163), pomiędzy Kłębowcem, a Golcami istnieje rezerwat leśny o powierzchni około 16 ha, w którym występują: buczyna, łęg wiązowy oraz grąd. Wysokość dwustuletnich buków oraz dębów przekracza tu 30 metrów, a obwód poniektórych z nich wynosi około 5 metrów.^{potrzebne źródło} Rezerwat zwiedzać da się tylko po wyznaczonych ścieżkach.

Atrakcje turystyczne w Wałczu:

• Park Linowy w Rudnicy - jeden z największych tego typu obiektów w Polsce.
• trzy fontanny zlokalizowane na placu Wolności, placu Cechu Rzemiosł Różnych oraz Jeziorze Zamkowym
• Most Kłosowski - most wiszący nad jeziorem Raduń
• szlak kajakowy "Wałecka Pętla Kajakowa"
• "Magiczna Górka" - do końca niewyjaśnione zjawisko w pobliżu Wałcza - na drodze pomiędzy Strącznem oraz Rutwicą istnieje górka, pod którą przedmioty (w tym oraz samochody) wtaczają się "same".
• pozostałości schronów oraz umocnień Wału Pomorskiego
• Muzeum Wału Pomorskiego przy ulicy Wojska Polskiego

Komunikacja

Przez Wałcz prowadzą drogi krajowe: nr 10 od granicy w Lubieszynie do Płońska, oraz nr 22 z Kostrzyna do okolic Braniewa, a także wojewódzkie: nr 163 z Kołobrzegu oraz nr 178 do Obornik Wlkp.

Miasto ma dworzec kolejowy przez który przechodzi linia kolejowa nr 403 biegnąca w kierunku Piły.

Komunikację autobusową w rejonie Wałcza prowadzi przedsiębiorstwo PKS Wałcz.

Komunikację miejską w mieście obsługuje Zakład Komunikacji Miejskiej. Autobusy ZKM kursują na 9 liniach zapewniając połączenia zarówno wewnątrz miasta jak oraz z przyległymi wsiami. Część kursów ma charakter typowo szkolny oraz wykonywane są zaledwie w dni nauki szkolnej.

Wspólnoty religijne

Wałcz dzieli się pomiędzy 3 parafie rzymskokatolickie, które podlegają pod dekanat Wałcz. Ponadto w mieście istnieje jedna parafia wojskowa.

• parafia Miłosierdzia Bożego
• parafia św. Mikołaja
• parafia św. Antoniego
• parafia św. Franciszka z Asyżu – Ordynariat Polowy

Największą świątynią w mieście jest kościół św. Antoniego.

Miasto oraz jego okolice zawiera w sobie także parafia greckokatolicka pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Pańskiego oraz prawosławna parafia pod wezwaniem Świętej Trójcy, której cerkiew jest dawną ewangelicką kaplicą cmentarną z XIX w. Do protestanckich tradycji Wałcza nawiązuje działający w mieście zbór zielonoświątkowy.

Administracja

Ratusz

Wałcz ma status gminy miejskiej – mieszkańcy terenów wiejskich wokół Wałcza składają się na odrębny samorząd (gmina Wałcz). Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta Wałcza 21 radnych^[12]. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Siedzibą władz jest ratusz na placu Wolności.

Burmistrzowie Wałcza:

• Janusz Wojciech Klukowski (1990 - 1992)^[13]
• Władysław Polcyn (1992 – lipiec 1994)
• Zdzisław Józef Tuderek (od 1994)

Miasto jest także siedzibą władz powiatowych. Starostwo Powiatu Wałeckiego mieści się na ul. Dąbrowskiego.

Mieszkańcy miasta wybierają do 8 z 17 radnych do Rady Powiatu w Wałczu^[14]. Mieszkańcy Wałcza wybierają radnych do sejmiku województwa w okręgu III. Posłów na Sejm wybierają z okręgu wyborczego nr 40, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 13.

Posłowie do Sejmu RP posiadający biura poselskie w mieście: Marian Goliński (PiS), Czesław Hoc (PiS), Stanisław Wziątek (SLD), Paweł Suski (PO).

Senator posiadający biuro senatorskie w mieście: Piotr Zientarski (PO)^[15].

W mieście istnieje siedziba Rejonu Wałcz oddziału GDDKiA Szczecin, który jest odpowiedzialny za odcinki drogi krajowej nr 10 oraz nr 22^[16].

Współpraca samorządowa

• Bad Essen
• Demmin
• Kyritz
• Werne
• gmina Åstorp^[17]

Media

Na terenie Wałcza funkcjonuje parę lokalnych mediów. W tym portal internetowy "Walczanin.pl", dwa tygodniki: "Pojezierze Wałeckie", "Fakty Wałeckie" oraz internetowe "Radio Wałcz".

Sprawdź też

• cmentarz żydowski w Wałczu

Przypisy

Linki zewnętrzne

  W Wikimedia Commons leżą multimedia związane z tematem:
Wałcz

• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi
• Oficjalny Serwis Informacyjny Urzędu Miasta Wałcza
• Wałcz w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego oraz innych krajów słowiańskich, Tom XII (Szlurpkiszki – Warłynka) z 1892 r.

p • d • e Miasta województwa zachodniopomorskiego Miasta powiatowe Białogard • Choszczno • Drawsko Pomorskie • Goleniów • Gryfice • Gryfino • Kamień Pomorski • Kołobrzeg • Koszalin • Łobez • Myślibórz • Police • Pyrzyce • Sławno • Stargard Szczeciński • Szczecin • Szczecinek • Świdwin • Świnoujście • Wałcz  Miasta gminne Barlinek • Barwice • Biały Bór • Bobolice • Borne Sulinowo • Cedynia • Chociwel • Chojna • Czaplinek • Człopa • Darłowo • Dębno • Dobra k. Nowogardu • Dobrzany • Drawno • Dziwnów • Golczewo • Gościno • Ińsko • Kalisz Pomorski • Karlino • Lipiany • Maszewo • Mieszkowice • Międzyzdroje • Mirosławiec • Moryń • Nowe Warpno • Nowogard • Pełczyce • Płoty • Polanów • Połczyn-Zdrój • Recz • Resko • Sianów • Suchań • Trzcińsko-Zdrój • Trzebiatów • Tuczno • Tychowo • Węgorzyno • Wolin • Złocieniec

p • d • e Powiat wałecki Miasta Człopa • Mirosławiec • Tuczno • Wałcz Gminy miejskie Wałcz Gminy miejsko-wiejskie Człopa • Mirosławiec • Tuczno Gminy wiejskie Wałcz