Warszawa
Widok na nowoczesne centrum miasta, Zamek Królewski, Rynek Starego Miasta, Pałac Prezydencki, Pałac w Wilanowie
Herb Warszawy Flaga Warszawy
Dewiza: Semper invicta (Zawsze niezwyciężona)
Państwo	Polska
Województwo	mazowieckie
Powiat	miasto na prawach powiatu
Aglomeracja	ok. 3,1 mlnpotrzebne źródło
Założono	XIII wiek
Prawa miejskie	ok. 1300
Prezydent miasta	Hanna Gronkiewicz-Waltz
Powierzchnia	517,24[1][2] km²
Wysokość	78-121 m n.p.m.
Ludność (31.12.2010) • liczba • gęstość	1 720 398 ▲[3] 3326[3] os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 22
Kod pocztowy	od 00-xxx do 05-xxx wszystkie kody
Tablice rejestracyjne	WA, WB, WD, WE, WF, WH, WI, WJ, WK, WN, WT, WU, WW, WX, WY
Położenie na mapie Polski Warszawa
52°13′56″N 21°00′30″E / 52.23222, 21.00833Na mapach: 52°13′56″N 21°00′30″E / 52.23222, 21.00833
TERC (TERYT)	1465011
SIMC	0918123
Hasło promocyjne: Zakochaj się w Warszawie
Urząd miejski pl. Bankowy 3/5 00-950 Warszawa
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Warszawa w Wikicytatach
Hasło Warszawa w Wikisłowniku
Strona internetowa

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa^[4]) (wymowa ^?/i) – stolica oraz największe miasto Polski, leżące w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu, nad Wisłą. Od 2002 r. miasto stołeczne Warszawa jest gminą miejską mającą status miasta na prawach powiatu^[5].

Warszawa jest ośrodkiem naukowym, kulturalnym, politycznym oraz gospodarczym na skalę europejską. Mieszczą się w niej siedziby parlamentu, Prezydenta RP, Rady Ministrów oraz innych władz centralnych. Warszawa jest także stolicą województwa mazowieckiego. Warszawa jest wyłącznym miastem w obecnych granicach Polski odznaczonym Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari (a drugim w historii Polski miastem, po Lwowie).

Warszawa jest największym polskim miastem pod względem liczby ludności (1 720 398 zameldowanych mieszkańców w grudniu 2010 r.)^[3] oraz powierzchni (517,24 km² łącznie z Wisłą)^[1][2]. W skali kraju rzeczywistą liczbę mieszkańców Warszawy oraz okolic da się porównywać zaledwie do konurbacji górnośląskiej.

Spis treści 1 Położenie 1.1 Otoczenie miasta (aglomeracja, obszar metropolitalny) 2 Warunki naturalne 2.1 Rzeźba terenu 2.2 Klimat 3 Demografia 3.1 Rozwój demograficzny miasta 4 Nazwa miasta 5 Historia 5.1 Średniowiecze 5.2 XVI-XVIII wiek 5.3 1795-1945 rok 5.4 Po 1939 roku 6 Zabytki 6.1 Zamek Królewski oraz Plac Zamkowy 6.2 Stare Miasto 6.3 Nowe Miasto 6.4 Śródmieście 6.4.1 Trakt Królewski 6.4.2 Oś Saska 6.4.3 Plac Teatralny oraz okolice 6.4.4 Plac Bankowy 6.4.5 Powiśle oraz Solec 6.4.6 Ujazdów oraz Łazienki Królewskie 6.5 Bielany oraz Żoliborz 6.6 Wola, Bemowo oraz Włochy 6.7 Ochota 6.8 Mokotów, Wilanów oraz Ursynów 6.9 Praga, Białołęka, Targówek, Wawer, Rembertów oraz Wesoła 7 Urbanistyka oraz architektura Warszawy 7.1 Dekret Bieruta 7.2 Najwyższe budynki 8 Gospodarka 8.1 Budżet miasta 8.2 Przedsiębiorstwa 8.3 Handel 8.4 Przemysł 8.5 Instytucje publiczne 9 Oświata oraz nauka 10 Kultura 10.1 Teatr 10.2 Muzyka 10.3 Literatura 10.4 Muzea oraz galerie 10.5 Kina 10.6 Biblioteki oraz mediateki 10.7 Imprezy cykliczne 10.8 Warszawskie legendy 10.9 Warszawa w kulturze masowej 11 Media 11.1 Prasa 11.2 Stacje radiowe 11.3 Stacje telewizyjne 12 Sport oraz rekreacja 12.1 Obiekty sportowe 12.2 Kluby sportowe 12.3 Imprezy sportowe 12.4 Rekreacja 12.4.1 Baseny 12.4.2 Plaże oraz porty 13 Administracja 13.1 Samorząd 13.2 Prezydent Warszawy 13.3 Rada Miasta Stołecznego Warszawy oraz rady dzielnic 13.4 Młodzieżowa Rada m.st. Warszawy 13.5 Podział administracyjny 14 Osoby związane z Warszawą 14.1 Honorowi obywatele 15 Religia 15.1 Kościoły oraz związki wyznaniowe 15.2 Religijność mieszkańców Warszawy 16 Transport 16.1 Tranzyt 16.2 Mosty 16.3 Lotniska 16.4 Transport miejski 16.4.1 Autobusy 16.4.2 Trolejbusy 16.4.3 Transport szynowy 16.4.3.1 Metro 16.4.3.2 Szybka Kolej Miejska 16.4.3.3 Koleje dojazdowe 16.4.3.4 Kolej 16.4.3.5 Tramwaje 16.5 Ścieżki oraz szlaki rowerowe 17 Przyroda 17.1 Obszary chronione 17.2 Lasy 17.3 Wody 18 Miasta partnerskie 19 Sprawdź też 20 Przypisy 21 Bibliografia 22 Linki zewnętrzne

Położenie

Warszawa leży w środkowym biegu Wisły, na Nizinie Środkowomazowieckiej, w odległości około 350 km od Karpat oraz Morza Bałtyckiego. Jest jedyną w Europie stolicą leżącą w bezpośrednim sąsiedztwie parku narodowego^[6].

Miasto leży po obu stronach rzeki oraz jest nieznacznie wydłużone wzdłuż jej brzegów (rozciąga się na ok. 30 km w kierunku północ-południe oraz ok. 28 km w kierunku wschód-zachód). Lewobrzeżna cząstka Warszawy jest w większości leżąca na wysoczyźnie – Równinie Warszawskiej (najwyższy punkt geodezyjny na skrzyżowaniu ul. Norwida oraz Nakielskiej (rejon zajezdni autobusowej "Redutowa" – 115,7 m n.p.m.; porównywalne wysokości w rejonie Filtrów – 114,7 m n.p.m. przy ul. Krzyckiego).

Pozostała cząstka miasta leży w dolinie Wisły oraz na Równinie Wołomińskiej (częściowo dzielnice wschodnie) oraz w Kotlinie Warszawskiej (częściowo dzielnice północne). Na Bielanach, Białołęce, w Wawrze oraz Wesołej są porośnięte lasem, wysokie na kilka-kilkanaście metrów wydmy, z najwyższym naturalnym punktem wysokościowym – 122,11 m n.p.m. (w rejonie planowanej ul. Stanisława Wigury na osiedlu Groszówka w Wesołej)^[7].

Otoczenie miasta (aglomeracja, obszar metropolitalny)

 Osobny artykuł: Aglomeracja warszawska.

Warszawa stanowi główne miasto monocentrycznej aglomeracji (obszaru metropolitalnego). Liczba mieszkańców aglomeracji, zależnie od koncepcji jej zasięgu, wynosi w przybliżeniu od 2,6 do 3 mln. W obszarze tym istnieje około 20 miast.

Warunki naturalne

Rzeźba terenu

Charakterystyczna dla krajobrazu miasta jest wysoka na 6–25 m skarpa wiślana, stanowiąca krawędź erozyjną wysoczyzny (Równiny Warszawskiej)^[8].

Na obszarze miasta istnieje parę wzgórz usypanych przez człowieka, m.in. Kopiec Powstania Warszawskiego (wysokość 121,0 m n.p.m.), Kopiec Szczęśliwicki (wysokość 138,0 m n.p.m. – najwyższy punkt wysokościowy w Warszawie), Kopa Cwila (wysokość 108 m n.p.m.), a także składowiska odpadów, m.in. Góra Śmieciowa na Radiowie (wysokość 144 m n.p.m.)^[9] czy hałda popiołów z Elektrociepłowni Siekierki na Siekierkach.

Najniżej w Warszawie położonym punktem jest brzeg Wisły przy granicy z Jabłonną (75,6 m n.p.m.)^[7].

Klimat

Klimatogram dla Warszawy
St	Lu	Ma	Kw	Ma	Cz	Li	Si	Wr	Pa	Li	Gr
28   0 -4	26   1 -4	30   6 -1	38   12 3	50   18 8	66   21 11	76   22 13	71   22 12	46   17 8	40   12 4	38   5 1	36   2 -3
Temperatury w °C Opad całkowity w mm Źródło: Weatherbase[10]
Na jednostki imperialne St Lu Ma Kw Ma Cz Li Si Wr Pa Li Gr     1.1   32 25     1   34 25     1.2   43 30     1.5   54 37     2   64 46     2.6   70 52     3   72 55     2.8   72 54     1.8   63 46     1.6   54 39     1.5   41 34     1.4   36 27 Temperatury w °F Opad całkowity w calach

Wedle klasyfikacji Wincentego Okołowicza Warszawa leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Wedle uaktualnionej klasyfikacji Köppena-Geigera Warszawa leży w strefie Dfb – klimatu umiarkowanego kontynentalnego^[11].

Cechami charakterystycznymi klimatu Warszawy są nader równomierne opady o średniej wieloletniej około 493 mm/rok z maksimum w czerwcu (72 mm) oraz minimum w lutym (18 mm). Średnia roczna temperatura powietrza wynosi +7,8 °C z maksimum w lipcu (+18,0 °C) oraz minimum w styczniu (-3,3 °C)^[12]. Okres wegetacyjny wynosi około 200 dni. Warszawa jest najczęściej pod wpływem mas powietrza polarno-morskiego (około 60% dni w roku) oraz polarno-kontynentalnego (około 30% dni w roku).

W Warszawie oraz okolicach bardzo wyraźnie zaznacza się wpływ dużej aglomeracji miejskiej na klimat (tzw. miejska wyspa ciepła). Objawia się to poprzez wyższe średnie temperatury w centrum miasta, wyższe opady (nagrzanie powietrza powoduje powstawanie silnych prądów wstępujących oraz chmur konwekcyjnych, którym towarzyszą ulewne opady oraz burze). W zależności od warunków meteorologicznych różnica temperatury pomiędzy śródmieściem Warszawy oraz przedmieściami może sięgać 7-8°, a nawet 10°^[12]. Z uwagi na większą szorstkość podłoża w centrum miasta zmniejsza się prędkość wiatru.

Z uwagi na wysoką zawartość aerozoli oraz zanieczyszczeń w powietrzu, zwiększa się zachmurzenie oraz pogarsza się przejrzystość powietrza, co prowadzi do zmniejszania bezpośredniego promieniowania słonecznego oraz zwiększenia promieniowania rozproszonego. Usłonecznienie w Warszawie wynosi ok. 1600 godzin/rok, z tym że w centrum miasta jest o 10% niższe^[12].

Średnia temperatura oraz opady dla Warszawy
Miesiąc	Sty	Lut	Mar	Kwi	Maj	Cze	Lip	Sie	Wrz	Paź	Lis	Gru	Roczna
Rekordowo wysokie temperatury [°C]	14	17	23	28	31	33	34	37	29	24	16	14	37
Średnie najwyższe temperatury [°C]	0	+1	+6	+12	+18	+21	+22	+22	+17	+12	+5	+2	+11
Średnie najniższe temperatury [°C]	-4	-4	-1	+3	+8	+11	+13	+12	+8	+4	+1	-3	+3
Rekordowo małe temperatury [°C]	-31	-24	-20	-6	-1	2	5	4	-2	-9	-19	-21	-31
Opady [cm]	2.8	2.6	3	3.8	5	6.6	7.6	7.1	4.6	4	3.8	3.6	54,9
Źródło: Weatherbase[10] 2008-02-11

Demografia

 Osobny artykuł: Ludność Warszawy.

Warszawa jest największym polskim miastem pod względem liczby ludności (1 720 398 zameldowanych mieszkańców wedle stanu z 31 grudnia 2010 r.^[3]) oraz powierzchni (517,24 km²^[1]). Jest też jednym z najgęściej zaludnionych miast w Polsce (6. miejsce w 2008)^[13]. Ludność Warszawy stanowi około 4,5% mieszkańców całego kraju. Liczba ludności systematycznie nieznacznie wzrasta, na co niewielki wpływ ma przyrost naturalny – w 2008 wynoszący 0,4‰, a w dużo większym stopniu dodatnie saldo migracji – 2,1‰^[13].

45,96% mieszkańców miasta (789 106) stanowią mężczyźni, 54,04% (927 749) – kobiety^[3]. Warszawa jest jednym z najbardziej sfeminizowanych miast w kraju (11. miejsce w 2008)^[13].

Dużą cząstka faktycznych mieszkańców stanowi ludność niezameldowana – szacowana całkowita liczba mieszkańców spędzająca noc w mieście wynosi w przybliżeniu 1,91–1,96 mln osób^[14]. Ponadto codziennie ok. 500 tys. osób dojeżdża do Warszawy do pracy, z czego najwięcej z Łodzi (ok. 150 tys.) oraz Radomia (ok. 50 tys.)^[15]. Po uwzględnieniu tej liczby otrzymujemy szacunkową wielkość 2,41-2,46 mln osób przebywających w granicach miasta w ciągu dnia^[14].

Warszawa poniosła duże straty ludnościowe w wyniku II wojny światowej z 1289 tys. mieszkańców w 1939 roku do 478 755 w 1946^[16]. Na początku lat 50. XX wieku przyrost ludności rocznie wynosił ok. 5-7% (ok. 45-60 tys. osób wobec 41 tys. nowych mieszkań w ramach Planu Sześcioletniego oddanych w latach 1950–1955), wprowadzono więc ograniczenia meldunkowe obowiązujące w Warszawie, w wyniku których spadło tempo migracji oraz w 1976 wyniosło ono 22 tys. ludzi^[17]. W okresie ograniczeń meldunkowych po liberalizacji przepisów^[18] możliwe stało się meldowanie m.in. współmałżonków stałych mieszkańców miasta, wybitnych fachowców itp. Ograniczenia te wpłynęły na rozwój miejscowości podwarszawskich, gdzie osiedlali się ludzie przybywający z całej Polski oraz niespełniający wymagań ustawowych. Usunięcie ograniczeń meldunkowych uczyniło ponowny niekontrolowany napływ ludności do miasta.

Rozwój demograficzny miasta

• Wykres liczby ludności miasta Warszawa na przestrzeni 3 ostatnich stuleci (w tys)^[19]

Nazwa miasta

Nazwa ukazuje się w XIV-wiecznych zapiskach jako Warseuiensis (1321), Varschewia (1342) oraz XV wieku jako Warschouia (1482). Średniowieczna nazwa brzmiała Warszewa, Warszowa. Najprawdopodobniej pochodzi ona od formy dzierżawczej imienia Warsz (skróconej formy popularnego wówczas staropolskiego imienia Warcisław, Wrocisław), używanego m.in. wśród przedstawicieli rodu Rawów (Rawiczów) herbu Rawa, właścicieli części terenów w dzisiejszym centrum miasta, np. Solca oraz Mariensztatu.

Przeistoczenie nazwy na Warszawa wynikła z mazowieckiej wymowy dialektycznej. Do końca XV wieku samogłoska -a- przechodziła w -e- po spółgłoskach miękkich (-sz- była w tamtym okresie spółgłoską miękką). W XV wieku formy z wtórnym -e- zaczęły być postrzegane jako gwarowe. Dlatego też zastępowano -e- przez -a-. Taka przeistoczenie nie była uzasadniona etymologicznie, więc takie formy nazywa się hiperpoprawnymi (np. siadlisko, królawski). Tak też nastąpiła przeistoczenie nazwy z Warszewa na Warszawa, która upowszechniła się w XVI wieku^[20].

Legendarna etymologia wywodzi nazwę od imion rybaka Warsa oraz jego żony Sawy.

Nazwa Warszawy w innych językach:

afr. Warskou	alb. Varshava	ang. Warsaw	arab. وارسو (Wārsū)	bask. Barsobia	biał. Варшава	bułg. Варшава	chiń. 华沙/華沙 (Huáshā)
czes. Varšava	duń. Warszawa	esp. Varsovio	est. Varssavi	fin. Varsova	fran. Varsovie	grec. Βαρσοβία (Warsowia)	gruz. ვარშავა (Warszawa)
hebr. ורשה (Warsza)	hiszp. Varsovia	irl. Vársá	isl. Varsjá	ind. Warsawa	jap. ワルシャワ (Warushawa)	jid. וואַרשע (Warsze)	kor. 바르샤바 (Baleusyaba)
litew. Varšuva	łac. Varsovia	łot. Varšava	niem. Warschau	nider. Warschau	norw. Warszawa	port. Varsóvia	ros. Варшава
rum. Varşovia	serb. Варшава	serbchor. Varšava	słow. Varšava	szw. Warszawa	tajsk. วอร์ซอ	tet. Varsóvia	turec. Varşova
ukr. Варшава	węg. Varsó	włos. Varsavia

Historia

 Osobny artykuł: Historia Warszawy.

Historia Warszawy sięga nawet IX wieku. Zasadniczy układ urbanistyczny dzisiejszej Warszawy ukształtował się podczas odbudowy ze znacznych zniszczeń po II wojnie światowej.

Średniowiecze

Pierwszymi osadami powstałymi na terenie dzisiejszej stolicy były m.in. Bródno (IX/X wiek) Kamion (1065 r. ?), Jazdów (XII/XIII wiek). Po zdobyciu oraz zniszczeniu Jazdowa przez wojska Mendoga, przed 1294, książę płocki Bolesław II mazowiecki założył nową osadę Warszowa. Będąca ważnym ośrodkiem handlu oraz rybołówstwa osada na początku XIV stulecia była jedną z siedzib książąt mazowieckich, zaś od 1413 roku stolicą Mazowsza. Wcześniej, około 1300 roku lokowano Stare Miasto. Nowe Miasto założono pod koniec XIV stulecia.

XVI-XVIII wiek

W roku 1526 Mazowsze wraz z Warszawą wcielono do Korony Królestwa Polskiego Trzy lata później obrano Warszawę jako miejsce zwołań sejmu walnego (w roku 1569 odbyły się tu pierwsze obrady), zaś w 1573 roku miała tu miejsce pierwsza wolna elekcja nowego króla. W tym samym roku miała tu miejsce konfederacja warszawska w sprawie uprawomocnienia tolerancji religijnej w Rzeczpospolitej. Warszawa stała się ważnym łącznikiem pomiędzy głównymi centrami politycznymi Polski oraz Litwy Krakowem oraz Wilnem, co było jednym z powodów przeniesienia rezydencji królewskiej w 1596, co uczynił Zygmunt III Waza. Odtąd Warszawa stała się ważnym centrum politycznym, gospodarczym oraz kulturalnym, przyjaznym dla szlachty, magnaterii oraz duchowieństwa. Nastąpiła urbanizacja miasta, przebudowano dawny zamek na wielką rezydencję królewską, przed którą postawiono kolumnę z figurą Zygmunta III Wazy. Okres prosperity przerwała wojna polsko-szwedzka 1655–1658, po czym zniszczone miasto odbudowano, co więcej w okresie panowania Jana III Sobieskiego, Warszawa stała się ważnym centrum artystycznym na skalę europejską w dobie baroku (wzniesiono m.in. pałac w Wilanowie, rezydencje oraz kościoły proj. Tylmana van Gameren). Pomimo kryzysu, chaosu oraz zniszczeń spowodowanych przez wojnę północną oraz klęsk elementarnych oraz kryzysu politycznego (konfederacja, wojna o sukcesję) stolica w okresie panowania Sasów przeżywała dalszy rozkwit, przede wszystkim kulturalny oraz artystyczny. Przebudowano zamek, wzniesiono m.in. Oś Saską, rozliczne kościoły oraz rezydencje w duchu późnego baroku oraz rokoka. Mimo bardzo trudnej sytuacji politycznej kraju, za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego zwołano w Warszawie Sejm Czteroletni (1788-1792) zaś 3 maja 1791 uchwalono konstytucję Rzeczpospolitej. nieoczekiwanie tych osiągnięć politycznych, stolica przeżyła duży progres kulturalno-naukowy. W 1740 roku Stanisław Konarski założył Collegium Nobilium. Siedem lat później, bracia biskupi Józef Andrzej oraz Andrzej Stanisław Załuscy otworzyli dla publiczności bibliotekę, która była jednym z największych księgozbiorów w Europie. W 1767 roku powstał tu Teatr Narodowy. W 1767 roku założono Szkołę Rycerską a w 1773 powołano Komisję Edukacji Narodowej. Spośród wzniesionych wówczas klasycystycznych budowli wyróżnia się Pałac Łazienkowski. Skala progresu była na tyle wielka, iż Warszawę nazywano Paryżem Wschodu.

1795-1945 rok

Po upadku Rzeczpospolitej Szlacheckiej w wyniku klęski powstania kościuszkowskiego (u jego schyłku miała miejsce rzeź ludności praskiej przez wojska rosyjskie) oraz III rozbioru w 1795 roku, Warszawę wcielono do Królestwa Prus. Oswobodzona przez wojska Napoleona w 1806 roku, stała się siedzibą Księstwa Warszawskiego. Podczas kongresu wiedeńskiego w 1815 roku obrano Warszawę jako stolicę Królestwa Kongresowego zależnego od cara rosyjskiego. W tym okresie powstały Aleje Jerozolimskie. W architekturze oraz sztuce dominował klasycyzm. Wzniesiono m.in. Teatr Wielki, Pałac Staszica oraz Belwewder. W 1816 roku, dekretem cara Aleksandra I, powołany stał się Uniwersytet Warszawski z 5 wydziałami – teologii, prawa, medycyny, filozofii, nauki oraz sztuk pięknych. W mieście działały organizacje patriotyczne (m.in. Związek Wolnych Polaków, Towarzystwo Patriotyczne) oraz konspiracja przeciw zaborcy, który częstokroć łamał konstytucję. Patriotyczne środowiska warszawskie przygotowały powstania narodowowyzwoleńcze: 29 listopada 1830 wybuchło powstanie listopadowe, a w okresie 1863–1864 trwało powstanie styczniowe. W czasie powstania listopadowego 1830 Warszawa była siedzibą władz powstańczych (Rząd Tymczasowy). W 1831 wokół Warszawy miały miejsce nierozstrzygnięte oraz zwycięskie przez powstańców bitwy (m.in. pod Olszynką Grochowską, Wawrem, Białołęką) jednakże (m.in. po ataku na Wolę) powstanie było stłumione przez Rosjan wspartych posiłkami z Prus. W okresie powstania styczniowego 23 stycznia 1863 roku Warszawa była siedzibą powstańczego Rządu Narodowego. Po upadku powstania zniesiono Sejm, wojsko polskie oraz konstytucję, konfiskowano dobra, więziono, zsyłano na Sybir, zamknięto Uniwersytet oraz Towarzystwo Przyjaciół Nauk, zaprowadzono stan wojenny. Warszawa stała się do 1905 roku twierdzą. Represjom towarzyszyła rusyfikacja. W Warszawie powstało parę cerkwi w tym największy Sobór Św. Aleksandra na placu Saskim (współczesna nazwa: plac Marszałka Józefa Piłsudskiego). Równocześnie rozbudowywano infrastrukturę. Warszawa stała się ważnym węzłem kolejowym łączącym Kolej Warszawsko-Wiedeńską (budowa w latach 1845–1848) Kolej Warszawsko-Petersburską (oddano do użytku w roku 1862) Warszawsko-Terespolską (od 1867 roku) oraz Kolej Nadwiślańską (od 1877 roku). Ponadto wybudowano także kolej obwodową oraz wąskotorową (do Piaseczna). Nad Wisła powstało parę nowych mostów w tym Most Kierbedzia. W Od 1856 zaczęto na szerszą skalę stosować oświetlenie gazowe, w miejsce wcześniej stosowanych lamp olejowych. Dostawy gazu zapewniała wybudowana w tym samym roku Gazownia Warszawska. W 1881 uruchomiono pierwszą centralę telefoniczną. W 1881 za sprawą prezydenta miasta Sokratesa Starynkiewicza przystąpiono do budowy nowoczesnych wodociągów oraz kanalizacji wedle projektu Williama Lindleya. Od 1885 zaczęto instalować ogrzewanie wodne mieszkań oraz innych pomieszczeń. Wcześniej, w 1862 roku powstało Muzeum Narodowe. 1897 roku Warszawa liczyła 626 tysięcy mieszkańców oraz była największym po Petersburgu oraz Moskwie miastem w obrębie Cesarstwa Rosyjskiego. Rozwój sportu w stolicy zaowocował założeniem w 1911 roku Polonii a pięć lat później Legii. Podczas I wojny światowej od 4 sierpnia 1915 do 1918 roku Warszawa znalazła się pod okupacją niemiecką. 11 listopada 1918 Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu władzę wojskową w Warszawie (14 listopada 1918 także pełnię władz cywilnych w stolicy) oraz naczelne dowództwo sił zbrojnych. W konsekwencji Warszawa stała się stolicą II Rzeczpospolitej. W okresie 13–26 sierpnia 1920, w czasie trwającej wówczas wojny polsko-bolszewickiej (mającej na celu m.in. podporządkowanie Polski ZSRR oraz ekspansję komunizmu na Zachód), na przedpolach Warszawy oraz okolicznych terenach rozegrała się bitwa warszawska. Punktem zwrotnym walk była bitwa pod Radzyminem, po której kontrofensywa Piłsudskiego zadecydowała o zwycięstwie. W okresie międzywojennym Warszawa stała się wielką metropolią, w roku 1939 liczyła 1 mln 350 tys. mieszkańców. Miała wówczas miejsce silna urbanizacja miasta, którą kierował prezydent miasta Stefan Starzyński; m.in. budowa ponad 100 tys. mieszkań z infrastrukturą (osiedla na Żoliborzu, Saskiej Kępie, Mokotowie), oddanie do użytku – Muzeum Narodowego, renowacja Pałacu Blanka, Arsenału, Pałacu Brühla, odkrycie średniowiecznych murów Warszawy, założenie muzeum na Zamku Warszawskim oraz Muzeum Piłsudskiego w Belwederze, rozwój infrastruktury (rozbudowa komunikacji miejskiej, budowa lotniska na Okęciu, przygotowanie projektu budowy mostu Piłsudskiego oraz sieci metra, modernizacja tras wylotowych Warszawy, modernizacja siedmiu szpitali). Ponadto założono wiele parków (m.in. park Sowińskiego, park Dreszera, Zieleniec Wielkopolski, Skarpa na Dynasach).

Po 1939 roku

1 września 1939 roku hitlerowskie Luftwaffe rozpoczęło bombardowanie miasta oraz rozpoczęła się II wojna światowa Dowództwo nad obroną stolicy powierzono generałowi Walerianowi Czumie (3 września stał się mianowany komendantem obrony miasta stołecznego), oraz generałowi Juliusza Rómmla (od 8 września dowódcy Armii Warszawa). Bohaterska obrona trwała do 28 września, oprócz wojska, stolicę broniła ludność cywilna, którą wspierał prezydent Stefan Starzyński. W okresie okupacji hitlerowskiej Warszawa znalazła się w obrębie Generalnego Gubernatorstwa podległego III Rzeszy. Celem nazistów było całkowite zgermanizowanie Warszawy (m.in. tzw. Plan Pabsta) stąd też miała tu miejsce masowa eksterminacja warszawian (liczne egzekucje, deportacje, wysyłki do obozów koncentracyjnych, obozów zagłady, na roboty do Rzeszy etc.). Licząca przed wojną około 300 tys. gmina żydowska była podstawowym celem nazistowskiego terroru. W roku 1941 powstało getto, które dwa lata później mimo powstania było zlikwidowane, mieszkańców wymordowano, a cały teren getta zrównano z ziemią. Mimo hitlerowskiego terroru od początku okupacji Warszawa była wielkim centrum ruchu oporu oraz walki z okupantem. Intensywność oraz różnorodność form, m.in. formowanie wojska, masowe akcje zbrojne, mały oraz duży sabotaż, tajna działalność oświatowo-kulturalna, ratowanie dzieł sztuki, działalność rozmaitych ośrodków kierowniczych oraz działających w konspiracji stronnictw oraz grup politycznych uczyniły Warszawę siedzibą władz Polskiego Państwa Podziemnego oraz Komendy Głównej Armii Krajowej. 14 września 1944 roku Armia Czerwona wyzwoliła spod władzy hitlerowskiej prawobrzeżną Warszawę. Terror okupanta niemieckiego z jednej oraz niebezpieczeństwo ekspansji dyktatury stalinowskiej z drugiej strony było asumptem zorganizowania przez AK w ramach akcji "Burza" powstania warszawskiego, które wybuchło 1 sierpnia 1944 roku oraz objęło całą lewobrzeżną Warszawę. Trwało ono 63 dni, oprócz powstańców z okupantem bohatersko walczyła także znaczna cząstka ludności cywilnej. O upadku zdecydowała oprócz dostatecznego braku pomocy z zewnątrz, wzmożona eksterminacja ludności przez nazistów (m.in. rzezie na Woli oraz Ochocie). Po kapitulacji, hitlerowcy w ramach zemsty wygnali przeważajaca ilość mieszkańców, a zabudowę miasta systematycznie niszczyli. W czasie powstania po stronie polskiej zginęło 16 tys. powstańców oraz około 150 tys. ludności cywilnej. Ogółem podczas wojny, zginęło ok. 700 tysięcy warszawian. 17 stycznia 1945 zakończyła się okupacja hitlerowska, Armia Czerwona oraz Ludowe Wojsko Polskie zajęły lewobrzeżną Warszawę.

W okresie stalinizmu miały miejsce rozliczne represje przedstawicieli opozycji, państwa podziemnego, w 1948 założono PZPR, która odtąd posiadała monopol władzy państwowej. Wskutek centralizacji państwa stała Warszawa stała się podstawowym centrum administracyjnym oraz politycznym kraju. W roku 1952 po raz pierwszy w polskiej Konstytucji ukazał się zapis o stołeczności Warszawy. 14 maja 1955 roku stał się podpisany Układ Warszawski. Jeszcze w 1945 roku w celu odbudowania Warszawy powołano SFOS oraz BOS. W pełni historycznie odbudowano Stare oraz Nowe Miasto, Trakt Królewski wraz z okolicami oraz przeważajaca ilość pojedynczych obiektów. W pozostałych przypadkach budowano w duchu modernizmu oraz socrealizmu, czego przykładem jest Pałac Kultury oraz Nauki. Odbudowano mosty, unowocześniono sieć komunikacyjną (m.in. trasa W-Z). Kolejne inwestycje prowadzono w dalszych latach. Warszawa otrzymała sieć nowych arterii komunikacyjnych (m.in. Wisłostradę, Trasę Łazienkowską, Trasę Toruńską), wzniesiono Dworzec Centralny. Nastąpiła silna industrializacja (m.in. przemysł samochodowy, metalurgiczny, elektroniczny, farmaceutyczny, budowlany, odzieżowy, spożywczy) oraz urbanizacja (osiedla mieszkaniowe m.in. Bródno, Jelonki, Tarchomin, Targówek, Ursynów-Natolin-Kabaty). Przez cały okres PRL-u w Warszawie kształtował się ruch opozycyjny. Rozwijała się współczesna awangarda w sztuce, oprócz "Zachęty" nowymi wielkimi centrami sztuki nowoczesnej są m.in. CSW w Zamku Ujazdowskim, Galeria Foksal. W 1973 roku rozpoczęła się odbudowa Zamku Królewskiego. 2 czerwca 1979 w Warszawie rozpoczęła się pierwsza pielgrzymka papieża Jana Pawła II w Polsce. W dniach 6 lutego–5 kwietnia 1989 roku w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie odbyły się obrady Okrągłego Stołu, które zapoczątkowały transformację ustrojową. Powołano lokalny samorząd oraz dokonano demokratyczne wybory przedstawicieli rad siedmiu dzielnic (Żoliborz, Wola, Ochota, Mokotów, Śródmieście, Praga Północ, Praga Południe). W 1994 roku dokonano reformy administracyjnej stolicy. Pierwszymi prezydentami miasta po okresie PRL byli kolejno Stanisław Wyganowski, Mieczysław Bareja, Marcin Święcicki, Paweł Piskorski oraz Wojciech Kozak. Po uchwaleniu w 2002 nowej tzw. ustawy warszawskiej, Warszawa stała się jednolitą gminą miejską na prawach powiatu, która jest częścią województwa mazowieckiego składającą się z 18 dzielnic. Pierwszym prezydentem Warszawy wedle nowego ustroju stał się Lech Kaczyński, następnie przez krótki okres Mirosław Kochalski oraz Kazimierz Marcinkiewicz. Od 2006 funkcję tę pełni Hanna Gronkiewicz-Waltz. Po 1990 roku nastąpił boom budowlany, miasto stało się ważnym centrum finansowym oraz siedzibą inwestorów krajowych oraz zagranicznych. Spośród wielu inwestycji do największych zalicza się m.in. budowę metra (pierwsza linia oddana do użytku w 1995 roku), Stadionu Narodowego, Muzeum Powstania Warszawskiego, obwodnicy Warszawy, odbudowę historycznej zabudowy Placu Teatralnego, renowację Krakowskiego Przedmieścia, przebudowę lotniska im. F. Chopina na Okęciu.

Zabytki

 Osobny artykuł: Zabytki Warszawy.

Historyczne centrum Warszawy było w 1980 wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Do rejestru zabytków wpisano natomiast m.in. układy urbanistyczne oraz zespoły budowlane, dzieła architektury oraz budownictwa, dzieła budownictwa obronnego, obiekty techniki, cmentarze, parki, ogrody oraz zabytki archeologiczne. W rejestrze zabytków nieruchomych w 2006 wpisanych było ok. 1300 obiektów z obszaru Warszawy^[21].

Przeważajaca ilość zniszczonych podczas wojny zabytków odbudowano, choć nieraz zmieniono ich wygląd względem przedwojennego. Do takich budynków trzeba m.in. Zamek Królewski. Istnieje jednak w stolicy wiele cennych budynków, które przetrwały wojnę bez większych zniszczeń, jak Pałac w Wilanowie, kościół Wizytek oraz kościół pokarmelicki pw. Wniebowzięcia NMP przy Krakowskim Przedmieściu czy Pałac Prezydencki.

Zamek Królewski oraz Plac Zamkowy

 Osobne artykuły: Zamek Królewski w Warszawie i Plac Zamkowy w Warszawie.

Zamek Królewski, będący wcześniej jedną z głównych rezydencji książąt mazowieckich w obecnym stanie jest wierną rekonstrukcją barokowej budowli z XVII oraz XVIII wieku, dzieła m.in. Matteo Castellego, następnie Joachima Jaucha, Gaetana Chiaveriego, Carla Friedricha Pöppelmanna, Dominika Merliniego. Pomimo zniszczeń w latach 1939 oraz 1944, dzięki systematycznym ewakuacjom zachował się bogaty wystrój sal (m.in. Balowa, Audiencjalna, Tronowa, Marmurowa) z XVIII wieku, w tym rozliczne dzieła sztuki związane z dworem króla Stanisława Augusta (m.in. zespół wedut Canaletta, poczet królów Polski Marcella Bacciarellego, ponadto obrazy Rembrandta Uczony przy pulpicie oraz Dziewczyna w kapeluszu). Od strony południowej do Zamku przylega barokowy pałac pod Blachą, dzieło Jakuba Fontany budowane do 1730 roku. Przed zamkiem wznosi się Kolumna Zygmunta III Wazy, postawiona w 1644 roku (Clemente Molli, Augustyn Locci, oraz Constantino Tencalla). W obrębie placu zachowały się kamienice z XVI-XVIII wieku m.in. zespół czterech kamienic pod np. 1/13, Mansjonaria oraz parę innych.

Stare Miasto

 Osobny artykuł: Stare Miasto w Warszawie.

Z okresu średniowiecza, do dziś zachował się zespół zabytków z późnego średniowiecza (w znacznym stopniu odbudowane oraz zrekonstruowane). Zachował się układ urbanistyczny z regularnym układem ulic oraz centralnie położonym rynkiem. W jego obrębie gotycka archikatedra (wcześniej fara staromiejska oraz kolegiata) Świętego Jana Chrzciciela, wielokrotnie rozbudowywana, przebudowywana, po ostatniej wojnie zrekonstruowana w stylu gotyku mazowieckiego. Wewnątrz ocalał późnogotycki krucyfiks z początku XVI wieku, ponadto fragmenty wystroju (m.in. kaplica Baryczkowska) z XVII oraz XVIII wieku. Miejsce pochówku książąt mazowieckich, królów, prezydentów oraz ważnych osobistości Polski (m.in. Stanisław August Poniatowski, Henryk Sienkiewicz, Ignacy Jan Paderewski, August Hlond, Stefan Wyszyński). Obok barokowy dawny kościół Jezuitów, z najwyższą na Starówce wieżą. Ponadto dawny kościół Augustianów p.w. Św. Marcina, przebudowany w XVIII wieku w duchu baroku.

Na terenie Starego Miasta powstawała zwarta zabudowa dla miejskiego patrycjatu, z XV-XVIII wieku charakteryzująca się spójnością form architektonicznych. Tworzą ją kamienice, z reguły trzy- oraz cztero-kondygnacyjne z trzema traktami wewnątrz oraz dwu-, trój- oraz czteroosiowymi elewacjami z prostokątnymi oknami oraz ozdobnymi portalami (wiele z nich ocalało zawieruchę wojenną). Ponadto kamienice charakteryzują się wysokimi dachami z lukarnami na poddaszu, ponadto cząstka z nich dodatkowe nadbudówki (tzw. latarnie) służące do oświetlenia schodów mieszczących się w środkowym trakcie. Część elewacji kamienic zachowała dekorację elewacji. Najwięcej tego typu dzieł istnieje przy Rynku Starego Miasta (m.in. kamienice Winklerowska, Fukierów, pod Świętą Anną, Falkiewicza, Baryczków, Długoszowa) oraz przy innych ulicach np. kamienice Pod Okrętem, zespół kamienic przy ulicy Kanonia.

Stare Miasto otoczone jest murami obronnymi (XIII-XVI wiek) z basztą Prochową oraz Barbakanem.

Nowe Miasto

 Osobny artykuł: Nowe Miasto w Warszawie.

Lokowane w roku 1408 Nowe Miasto zachowało do dziś późnogotycką farę NMP (XV-XVI wiek) wraz z wolnostojącą dzwonnicą. Pozostałe kościoły Nowego Miasta wzniesiono w stylu barokowym. Kościół Świętego Jacka (Dominikanów) ma XVII wieczne prezbiterium o formach gotyckich. Wewnątrz zachował się częściowo wystój barokowy (m.in. kaplica Kotowskich proj. Tylmana z Gameren, zespół rzeźb, w tym Ecce Homo Antoniego Osińskiego). Przy Rynku Nowego Miasta kościół oraz klasztor Sakramentek proj. Tylmana z Gameren (w kościele zachował się nagrobek Marii Karoliny z Sobieskich). Kościół Franciszkanów (proj. Karol Bay, Jakub Fontana oraz inni) zachował XVIII ołtarze z XVII-wiecznymi obrazami (m.in. przeniesiony z Lubiąża Chrystus w Ogrójcu Michaela Willmanna). Z dawnych rezydencji magnackich zachowały się barokowe pałace Raczyńskich z 1786 roku (proj. Jan Chrystian Kamsetzer), Sapiehów z 1731-36 roku (proj. Jan Zygmunt Deybel) oraz klasycystyczny pałac Sierakowskiego (proj. Jakub Kubicki). Z zabudowy mieszkalnej m.in. kamienice przy ul. Freta.

Śródmieście

W obrębie Śródmieścia zachowały się do dziś zespoły zabytkowe tworzące poszczególne ulice (m.in. Trakt Królewski, Długa, Miodowa) oraz place (m.in. Teatralny, Bankowy, Krasińskich). Zespoły te składają się z obiektów sakralnych, rezydencjonalnych oraz mieszkalnych, pochodzących z reguły z okresu baroku oraz klasycyzmu.

Trakt Królewski

 Osobny artykuł: Trakt Królewski w Warszawie.

Trakt Królewski rozpoczyna się od placu Zamkowego, biegnie ulicami Krakowskie Przedmieście, Nowy Świat, Alejami Ujazdowskimi oraz prowadzi do rezydencji królewskich na Łazienkach oraz na Wilanowie. Przy Krakowskim Przedmieściu, przeważa zabudowa barokowa z XVII-XVIII wieku (kościoły oraz rezydencje magnackie), a ponadto zachował się cenny zespół budowli klasycystycznych (głównie pałace) oraz eklektycznych (hotele oraz kamienice czynszowe) z XIX stulecia. Jednolity, klasycystyczny charakter nadano zabudowie ulicy Nowy Świat (do Alei Jerozolimskich). Kościół Świętej Anny (dawny kościół bernardynów, aktualnie kościół akademicki) barokowo-klasycystyczny zachował fragmenty gotyckie (sklepienia kryształowe w dawnych zabudowaniach klasztornych, fragmenty prezbiterium) oraz renesansowe (kaplice boczne). Kościół karmelitów bosych (seminaryjny) barokowy, (proj. Isidoro Affaita oraz Efraim Szreger) zachował prawie kompletny barokowy wystrój wnętrza z XVII-XVIII wieku. Kościół Wizytek z XVIII w. (proj. m.in. Gaetano Chiaveri, Efraim Szreger oraz Jakub Fontana) z bogato zdobioną fasadą oraz wystrojem wnętrza (rzeźby Jana Jerzego Plerscha, obrazy Tadeusza Kuntzego). Monumentalny kościół Świętego Krzyża (Misjonarzy) z XVIII wieku (proj. m.in. Józef Szymon Bellotti, Jakub Fontana), późnobarokowy zachował mimo zniszczeń wystrój z XVIII wieku. Zespół epitafiów znanych Polaków (m.in. Stanisława Małachowskiego, Władysława Reymonta oraz Fryderyka Chopina). Przed fasadą figura Chrystusa niosącego krzyż z 1858 roku (autor Andrzej Pruszyński). Pośrodku placu Trzech Krzyży klasycystyczny kościół Świętego Aleksandra (proj. Piotr Aigner). Spośród dzieł architektury rezydencjonalnej wyróżniają się barokowe oraz klasycystyczne pałace: Czapskich (1680-1707, przebudowany w XVIII oraz XIX wieku), Potockich (XVIII wiek), Koniecpolskich (1643, Constantino Tencalla, przebudowany przez Piotra Aignera w XIX wieku), zespół budynków Uniwersytetu Warszawskiego, z pałacami Kazimierzowskim (XVII oraz XIX wiek, projekt Giovanni Trevano przebudowany przez Dominika Merliniego), Tyszkiewiczów (schyłek XVIII wieku, wedle projektu Stanisława Zawadzkiego) oraz Uruskich (1844-1847 rok, projekt Andrzej Gołoński). Przy Nowym Świecie wznosi się pałac Staszica (1820-1823 rok, projekt Antonio Corazzi). Spośród budynków mieszkalnych wyróżnia się zespół barokowych kamienic w końcowym ciągu Krakowskiego Przedmieścia nieopodal Placu Zamkowego, m.in. Roesena (nr 83), Wilhelma Duponta (nr 85), Prażmowskich (nr 87), oraz kamienica Aleksandra Johna. Cennym przykładem historyzmu są dwa neorenesansowe hotele: Europejski oraz Bristol (projektu Henryka oraz Władysława Marconiego). Przy Królewskim Trakcie zachowały się także zabytkowe pomniki: barokowa figura Matki Boskiej Pasawskiej w Warszawie z XVII wieku, księcia Józefa Poniatowskiego oraz Mikołaja Kopernika, wykonane przez Berthela Thorvaldsena oraz Adama Mickiewicza autorstwa Cypriana Godebskiego.

Oś Saska

Cennym przykładem barokowej oraz klasycystycznej architektury oraz urbanistyki jest Oś Saska powstała na zlecenie króla Augusta II Sasa, w znacznym stopniu przekształcona w XIX wieku oraz podczas odbudowy po ostatniej wojnie. Dawny, barokowy pałac Saski (1713-48 r. proj. Carl Friedrich Pöppelmann oraz Joachim Daniel Jauch) przebudowany w stylu klasycystycznym w latach 1839–1842 przez Adama Idźkowskiego zachował się do dziś fragmentarycznie (Grób Nieznanego Żołnierza). W zachodniej części na Placu za Żelazną Bramą klasycystyczny Pałac Lubomirskich w Warszawie (lata 1791-1793, proj. Joachim Hempel). W obrębie ogrodu 21 barokowych rzeźb muz oraz cnót (Jan Jerzy Plersch).

Plac Teatralny oraz okolice

Plac Teatralny jest cennym zespołem zabytkowym z okresu klasycyzmu, powstały na miejscu barokowego Marywilu - zespołu zabudowań z rezydencją dla królowej Marii Kazimiery. Zachodnią cząstka zamyka bryła teatru zaprojektowana przez Antoniego Corazziego oraz wzniesiona w latach 1825-33 mieszcząca Operę Narodową oraz Teatr Narodowy. Naprzeciwko m.in. późnobarokowy Pałac Jabłonowskich oraz dawny kościół Kanoniczek zbudowany w stylu klasycystycznym. W obecnym stanie pierzeja, przy której wznoszą się oba obiekty jest wierną rekonstrukcją z lat 90-tych XX w. W okolicach m.in. przy ulicy Senatorskiej dawny kościół Reformatów (XVII-XVIII w.), pałace Błękitny (XVIII oraz XIX w.), Blanka (XVIII w. proj. Szymon Bogumił Zug), Mniszchów (XVIII-XIX w.), Małachowskich (XVIII-XIX w.), Biskupów Krakowskich (XVIII w.), Prymasowski (XVII-XVIII wiek).

Plac Bankowy

Plac Bankowy zachował klasycystyczną zabudowę powstałą w latach 20- oraz 30-tych XIX wieku zaprojektowaną przez Antoniego Corazziego, która należała dla ówczesnej elity ekonomicznej oraz bankierów. Są to budynki Banku oraz Giełdy Polskiej oraz pałace Ministra Skarbu oraz Komisji Rządowej Przychodu oraz Skarbu.

Powiśle oraz Solec

Obszar pomiędzy Traktem Królewskim a Wisłą od XVII wieku był zabudowywany przez rody szlacheckie, zaś w XIX wieku tereny te zamieszkiwali drobni rzemieślnicy oraz biedota. Z zachowanej do dziś zabudowy rezydencjonalnej wyróżnia się Pałac Ostrogskich (proj. Tylman z Gameren). Ponadto renesansowy Pałac Zamoyskiego (1870 r. proj. Leandro Marconi). W północnej części Powiśla, osiedle mieszkaniowe Mariensztat z lat 40- oraz 50-tych XX wieku. Na Solcu m.in. późnobarokowy Pałac Symonowiczów w Warszawie oraz klasycystyczny Pałacyk Branickich-Lubomirskich (po roku 1779, proj. Szymon Bogumił Zug). Przy Rynku Soleckim stoi barokowy dawny kościół Trynitarzy z 1726 roku. Jego metryka sięga XIV wieku. Wewnątrz m.in. obraz Michaela Willmanna "Męczeństwo św. Bartłomieja".

Ujazdów oraz Łazienki Królewskie

Podstawowym zabytkiem historycznego Ujazdowa jest barokowy zamek Ujazdowski wzniesiony w roku 1624 przez Matteo Castelliego na miejscu starszej rezydencji książecej. Aktualnie siedziba Centrum Sztuki Współczesnej. Nieopodal na Agrykoli pomnik Jana III Sobieskiego dłuta Franciszka Pincka z 1788 roku. Łazienki Królewskie założone zostały w drugiej połowie w XVIII wieku z inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Całe założenie było zrealizowane przez architektów królewskich: Dominika Merliniego oraz Jana Chrystiana Kamsetzera, kolejne zabudowania w pierwszej tercji XIX wieku zaprojektował Jakub Kubicki. Centrum założenia tworzy Pałac na Wyspie, z zachowanym prawie kompletnie wystrojem wnętrz (m.in. Sala balowa, Gabinet Króla, Galeria Obrazów). Dekorację malarską oraz rzeźbiarską wykonał m.in. Marcello Bacciarelli oraz Jan Bogumił Plersch. Klasycystyczny wystrój wnętrz oraz wyposażenie zachował także Pałac Myślewicki (m.in. Sypialnia oraz Sala Jadalna) oraz Biały Domek (m.in. Pokój Bawialny, Sala Jadalna). W Starej Pomarańczarni mieści się Galeria Rzeźby Polskiej. Ponadto na terenie Łazienek leżą m.in. Stara oraz Nowa Kordegarda, Podchorążówka, Teatr na Wyspie, Ermitaż. Z XIX-wiecznej zabudowy Łazienek wyróżnia się Belweder zbudowany w latach 1818-22, proj. Jakuba Kubickiego. Tenże architekt wzniósł także m.in. Świątynię Egipską oraz stajnię.

Bielany oraz Żoliborz

Najcenniejszymi zabytkami na terenie dzielnicy Bielany są Kościół Matki Bożej Królowej Polski na Marymoncie (XVII-XIX w. proj. m.in. Tylman z Gameren), kościół Św. Marii Magdaleny na Wawrzyszewie (XVII-XIX w.) zespół kościelno-klasztorny Kamedułów (XVIII wiek) oraz Pałac Brühla na Młocinach, wszystkie cztery obiekty cechuje styl późnobarokowy. Z obiektów militarnych m.in. zabudowania warszawskiej Cytadeli, oraz fortyfikacje Twierdzy Warszawa (m.in. fort Wawrzyszew). W centrum Żoliborza zachowała się modernistyczna zabudowa z okresu międzywojennego. Są to osiedla Żoliborz Dziennikarski, Żoliborz Oficerski oraz Żoliborz Urzędowy, wzniesione w latach 20- oraz 30-tych XX wieku, wedle projektów m.in. Tadeusza Tołwińskiego, Kazimierza Tołłoczkę, Aleksandra Bojemskiego.

Wola, Bemowo oraz Włochy

.

Na terenie przemysłowej Woli zachowała się częściowo zabudowa z okresu XIX-wiecznej industrializacji Warszawy. Są to m.in. zakład Platerniczy Norblinów, neoromańska elektrownia Tramwajów Miejskich w Warszawie (obecnie siedziba Muzeum Powstania Warszawskiego), dawna gazownia z neoromańskimi zbiornikami gazu w formie rotundy, wieżą ciśnień oraz zabudowaniami (obecnie Muzeum Gazownictwa), fabryka Lilpop, Rau oraz Loewenstein. Z zabytków o charakterze militarnym m.in. fragmenty zabudowań twierdzy Warszawa: forty P, Blizne, Chrzanów. Sztukę sakralną Woli egzemplifikują neoromański kościół Św. Augustyna na Nowolipkach(proj. Edward Cichocki oraz Józef Huss), neogotycki kościół Świętych Stanisława oraz Wojciecha (proj. Konstantyn Wojciechowski) ponadto cerkiew Jana Klimaka We wschodniej części dzielnicy Cmentarz Powązkowski z licznymi zabytkowymi nagrobkami oraz rzeźbami gł. z XIX oraz XX w.

Ochota

Na obszarze Ochoty zachowały się z reguły zabytki architektury mieszkaniowej oraz przemysłowej z XIX oraz XX wieku. Do najcenniejszych zaliczane są Filtry Lindleya wzniesione w latach 1883–1886 wg. proj Williama Heerleina Lindleya. Zachował się komplet zabudowań, m.in. siedziba dyrekcji, wieża ciśnień, hale filtrów powolnych, zakład filtrów pospiesznych, zbiorniki wodne oraz komory podziemne. Przy Alejach Jerozolimskich oraz ul. Narutowicza parę eklektycznych kamienic czynszowych. W centrum Ochoty eklektyczny kościół NMP (proj. Oskar Sosnowski). Z okresu międzywojennego zachował się duży zespół osiedli mieszkaniowych (m.in. Kolonia Staszica, Kolonia Lubeckiego), willi oraz budynków użyteczności publicznej (m.in. Gmach Ministerstwa Komunikacji, XXI LO).

Mokotów, Wilanów oraz Ursynów

W południowej części Warszawy (Mokotów, Wilanów oraz Ursynów) zachowało się parę zabytków architektury sakralnej oraz rezydencjonalnej z XVII-XIX wieku o wysokiej klasie artystycznej oraz historycznej. Z okresu panowania Jana III Sobieskiego zachował się kościół Bernardynów na Czerniakowie (proj. Tylman z Gameren) oraz zespół pałacowo-parkowy na Wilanowie, którego pałac (1670-86, proj. Augustyn Locci) z zachowanymi barokowymi komnatami (m.in. Wielki Salon Karmazynowy) oraz wystrojem (m.in. malowidła Jerzego Eleutera Siemiginowskiego) pełnił funkcję rezydencji zwycięzcy odsieczy wiedeńskiej. Z okresu klasycyzmu pochodzą Królikarnia na Mokotowie (proj. Dominik Merlini), Pałac Krasińskich na Ursynowie (proj. Piotr Aigner) oraz Pałac Potockich na Natolinie (proj. Szymon Bogumił Zug), klasycystyczny dwór Ksawerego Pusłowskiego, neogotycki Pałac Szustra oraz eklektyczna Żółta Karczma ( proj. Francesco Maria Lanci, aktualnie Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego). Z architektury militarnej zachowały się zabudowania Twierdzy Warszawa (m.in. forty Mokotów, Służew, Służew).

Praga, Białołęka, Targówek, Wawer, Rembertów oraz Wesoła

Najstarszym zabytkiem na terenie prawobrzeżnej Warszawy jest kościół Świętego Jakuba na Białołęce, gotycki, z XIV oraz XV wieku. Pozostałe cenne zabytki sakralne leżą w centrum Pragi: barokowy kościół Najświętszej Matki Bożej Loretańskiej (1642 r. proj. Constantin Tencalla) oraz neogotycka katedra Świętych Michała oraz Floriana (1887-1904, Józef Pius Dziekoński) oraz cerkiew Marii Magdaleny (1867-69, proj. Nikołaj Syczew). W obrębie centrum Pragi zachowała się wielkomiejska zabudowa mieszkaniowa z XIX/XX wieku. Ponadto klasycystyczny Gmach dawnej Komory Wodnej (proj. Antonio Corazzi). W południowej części Pragi zachowały się zabytki klasycystyczne: rogatki Grochowskie (proj. Jakub Kubicki) oraz Dworek Grochowski (proj. Fryderyk Albert Lessel). Z okresu międzywojennej awangardy najcenniejszym zespołem architektonicznych jest zabudowa Saskiej Kępy, a ponadto wille na Wawrze, Aninie oraz Międzylesiu. Z zabudowy militarnej ocalał Fort Śliwickiego na Pradze-Północ.

Urbanistyka oraz architektura Warszawy

 Osobny artykuł: Urbanistyka oraz architektura Warszawy.

Historyczna zabudowa Warszawy wielokrotnie była niszczona podczas wojen. Szczególnie ucierpiała podczas II wojny światowej. Miasto odbudowano dużym wysiłkiem społeczeństwa całego kraju. Za wzorcową uznaje się rekonstrukcję Starego Miasta, które 2 września 1980 roku było zawarte na liście światowego dziedzictwa UNESCO jako wyjątkowy przykład całkowitej rekonstrukcji zespołu historycznego^[22]. Rekonstrukcję prowadziło Biuro Odbudowy Stolicy, którego akta (14.679 teczek) w 2011 wpisano na listę Pamięć Świata prowadzoną przez UNESCO^[23][24].

 Osobne artykuły: Stare Miasto w Warszawie i Biuro Odbudowy Stolicy.

Władze komunistyczne przyczyniły się jednak do dalszych zniszczeń – burzono całe kwartały zabudowy (rejon Pałacu Kultury oraz Nauki), wyburzano dobrze zachowane budynki z XIX oraz początków XX wieku, a elewacje pozbawiano zdobień, uznawanych za burżuazyjny przeżytek. Niejednokrotnie zniekształcano przedwojenny układ urbanistyczny. W późniejszym okresie kolejnym władzom brakowało wizji rozwoju przestrzennego miasta oraz konsekwencji w planowaniu przestrzennym. W efekcie zabudowa współczesnej Warszawy jest nieuporządkowana oraz chaotyczna, a miasto wielokrotnie oceniane przez mieszkańców oraz przyjezdnych jako brzydkie.

Dekret Bieruta

Dnia 26 października 1945 roku wydany stał się Dekret o własności oraz użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy^[25], znany jako Dekret Bieruta. Na mocy dekretu na własność gminy m.st. Warszawy przechodziły wszelkie grunty w przedwojennych granicach miasta (ok 14.146 ha)^[26]. Dekret w założeniach miał ułatwić odbudowę stolicy. Dotychczasowi właściciele mogli składać wnioski o przyznanie wieczystej dzierżawy, jednak nie wszyscy zdołali złożyć takie wnioski, a poniektórych wniosków nie rozpatrywano^[26]. W praktyce odebrano prywatnym właścicielom (według wielorakich źródeł) 20^[27]-40 tysięcy nieruchomości. Całość odebranego dekretem mienia po odbudowie miasta wedle cen nieruchomości po 2000 szacowana jest na ok. 40 mld zł.^{potrzebne źródło}

Po upadku PRL dekret Bieruta pozostał w mocy, nie przeprowadzono systemowej reprywatyzacji, poszczególne nieruchomości były oraz są zwracane po długotrwałych procesach sądowych. Wskutek braku ustawy reprywatyzacyjnej w Warszawie skupowano roszczenia od przedwojennych właścicieli. Aktualnie ok. 2/3 gruntów w przedwojennych granicach miasta objęte są ujawnionymi albo potencjalnymi roszczeniami. Nieuregulowanie własności gruntów bardzo utrudnia procesy inwestycyjne oraz rozwój miasta^[26]. Wartość przewidywanych odszkodowań (przy wysokości 20% wartości utraconych nieruchomości) szacuje się aktualnie na ok. 15 mld zł^[27], co wydatnie przekracza roczny budżet miasta. Do rozwiązania kwestii własnościowej niezbędne jest zaangażowanie władz państwowych oraz środków z budżetu państwa (dekret Bieruta był aktem prawa stanowionym przez ówczesną władzę ustawodawczą - prezydenta Krajowej Rady Narodowej).

Najwyższe budynki

 Osobny artykuł: Warszawskie wieżowce.

W Warszawie istnieje około 40 budynków mających ponad 65 m wysokości, a w dwóch przypadkach więcej niż 200 m. Warszawskie wieżowce to nie tylko największe budowle w Polsce, ale prezentują one także wysoką zabudowę w skali europejskiej: Warszawa jest jednym z najwyższych miast Europy po Moskwie, Paryżu, Frankfurcie nad Menem oraz Londynie. Najwyższym budynkiem mierzącym 231m (z iglicą) jest wybudowany w 1955 Pałac Kultury oraz Nauki. Dwa kolejne pod względem wysokości to Warsaw Trade Tower z 1999 (208 m) oraz Rondo 1 z 2006 (192 m). Historia wysokościowców w Warszawie sięga początku XX w., kiedy to postawiono wysoki na 51 m budynek PAST-y. W latach 30 XX w. dołączył do niego Prudential (Hotel Warszawa). Współczesne wysokościowce rozpoczęto budować w latach 60. oraz 70. XX w.

Gospodarka

Firmy mające siedzibę w Warszawie wytworzyły w 2008 13,2% PKB kraju czyli 168,84 mld złotych^[28]. W 2007 roku PKB na jednego mieszkańca Warszawy wyniosło 94185 złotych^[29].

W końcu stycznia 2011 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Warszawie obejmowała ok. 40,0 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 3,5% do aktywnych zawodowo^[30]. W marcu 2009 przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w sektorze przedsiębiorstw – 4650,05 zł^[31].

Budżet miasta

Dochody miasta w 2009 wyniosły 10,1 mld złotych, a wydatki – 11,3 mld złotych. Różnicę stanowi deficyt budżetowy wynoszący 1,2 mld złotych^[32]. Zadłużenie stolicy w 2010 wyniosło 50,9% czyli około 5,9 mld złotych^[33]. Dochody w budżecie gminy są jedne z najwyższych na 1 mieszkańca w Polsce (4. miejsce w 2008, wynosiły 6.005 zł)^[13]. Największe dochody miasta pochodzą z podatku dochodowego od osób fizycznych oraz firm mających siedzibę w Warszawie (45,5%), z kredytów oraz obligacji (22,8%) oraz z podatków lokalnych płaconych przez mieszkańców (15,8%)^[34]. Największe środki z budżetu miasta przeznacza się na transport oraz łączność (25,7% wydatków), oświatę oraz wychowanie (19,8%) oraz gospodarkę mieszkaniową (10,5%)^[32]. 1 mld złotych ze swoich dochodów miasto oddaje dla biedniejszych gmin (tzw. janosikowe)^[34].

Agencja ratingowa Moody’s Investors Service w 2008 oceniła międzynarodowy rating miasta stołecznego Warszawy na poziomie A2 z perspektywą stabilną (w skali od Aaa, A1, A2, A3 - najniższa), a w 2009 oraz 2010 podtrzymała tę ocenę^[33]. Przesłankami dla nadania takiej oceny były pozytywne wskaźniki ekonomiczno-społeczne, dobre wskaźniki działalności bieżącej w ostatnich latach oraz małe wskaźniki zadłużenia oraz obsługi długu^[32].

Przedsiębiorstwa

Warszawa jest ośrodkiem gospodarczym, siedzibę ma tutaj co dwunaste przedsiębiorstwo działające w Polsce. W 2008 w mieście działało 324.282 podmiotów gospodarczych (zarejestrowanych w bazie REGON), w tym 319.579 w sektorze prywatnym. Zatrudnionych było 829 478 osób^[13].

Handel

Warszawa jest drugim największym po Górnośląskim Okręgu Przemysłowym ośrodkiem miejsko-przemysłowym w kraju. Do największych centrów handlowo-rozrywkowych należą: Blue City, Galeria Mokotów, Promenada, Sadyba Best Mall, Wola Park oraz Złote Tarasy oraz o największej powierzchni Arkadia.

Przemysł

W Warszawie od XIV w. funkcjonowało rzemiosło, z którego w 2. połowie XVIII w. rozwinął się przemysł manufakturowy – przed rozbiorami istniało kilkadziesiąt manufaktur. Po upadku powstania kościuszkowskiego oraz rozbiorach ponowny rozwój przemysłu nastąpił w okresie Królestwa Polskiego, kiedy do Warszawy przybyło wielu przedsiębiorców z zachodniej Europy, zaczęły też powstawać fabryki wyposażone w maszyny parowe, z częściowo zmechanizowanym procesem produkcyjnym. W strukturze przemysłu dominował przemysł włókienniczy, ponadto maszynowo-metalowy oraz spożywczy. Rozwój przemysłu ponownie zahamowały zniszczenia oraz represje celne po powstaniu listopadowym. W latach 60. XIX w. rozwinął się transport kolejowy, co umożliwiło zbyt towarów w całym Cesarstwie Rosyjskim, sukcesywnie zwiększało się zatrudnienie w przemyśle. Przed I wojną światową do największych zakładów należały Lilpop, Rau oraz Loewenstein, K. Rudzki oraz Spółka, Borman, Szwede oraz Spółka, Wulkan oraz Labor, istniało też bardzo wiele drobnych zakładów. Dominował przemysł maszynowo-metalowy (41% zatrudnionych). Największymi skupiskami przemysłu było Powiśle, Wola oraz Praga.

W okresie międzywojennym wybudowano wiele nowoczesnych zakładów. Do największych należały: Lilpop, Rau oraz Loewenstein, Państwowe Zakłady Tele- oraz Radiotechniczne, Fabryka Samochodów Osobowych oraz Półciężarowych Państwowych Zakładów Inżynierii, Państwowa Fabryka Karabinów oraz zakłady związane z lotnictwem. W 1938 w przemyśle Warszawy zatrudnionych było 108 tys. pracowników.

W obu wojnach światowych przemysł Warszawy poniósł olbrzymie straty – w I wojnie z powodu ewakuacji urządzeń produkcyjnych, w II wojnie wskutek bombardowań oraz wywozu urządzeń oraz materiałów przez okupanta.

Po II wojnie światowej władze komunistyczne przeprowadziły nacjonalizację przemysłu, w rękach prywatnych pozostały tylko zakłady rzemieślnicze. Produkcję skoncentrowano w wielkich fabrykach, z których największymi były Huta Warszawa w obecnej dzielnicy Bielany, ZPC Ursus oraz Fabryka Samochodów Osobowych (FSO) na Pradze Północ. Dużymi skupiskami przemysłu były też Wola oraz Służewiec. Do lat 80. XX w. dominował przemysł maszynowo-metalurgiczny^[35].

Po 1989 zaczął się proces prywatyzacji przemysłu, pewne zakłady upadły z powodu niekonkurencyjności wyrobów, inne rozwijały się dzięki inwestycjom kapitału zagranicznego (m.in. Huta ArcelorMittal, Danone, E. Wedel). Zatrudnienie w przemyśle zmniejszyło się, cząstka terenów dawnych zakładów przemysłowych była przeznaczona na funkcje usługowe oraz mieszkaniowe.

Instytucje publiczne

Warszawa jako stolica administracyjna kraju, jest siedzibą większości centralnych organów władzy, ministerstw, urzędów oraz instytucji centralnych takich jak m.in.:

Sejm Senat Kancelaria Prezydenta Kancelaria Prezesa Rady Ministrów Trybunał Konstytucyjny Sąd Najwyższy Naczelny Sąd Administracyjny Najwyższa Izba Kontroli

Narodowy Bank Polski Rzecznik Praw Obywatelskich Giełda Papierów Wartościowych Podstawowy Urząd Statystyczny Agencja Wywiadu Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego Polska Agencja Prasowa Centralne Biuro Antykorupcyjne

a także przedstawicielstw dyplomatyczno-konsularnych.

Oświata oraz nauka

Do warszawskich placówek oświatowych – szkół oraz przedszkoli – uczęszcza 268 tysięcy dzieci oraz młodzieży^[36]. Co roku 14 tysięcy absolwentów kończy licea ogólnokształcące, tyle samo – średnie szkoły zawodowe, a kolejne 2 tysiące – zasadnicze szkoły zawodowe^[13].

Stolica jest największym ośrodkiem akademickim w Polsce. Swoją siedzibę ma tu 66 uczelni. Do największych oraz najlepiej ocenianych w rankingach warszawskich uczelni należą^[37]:

Uniwersytet Warszawski Politechnika Warszawska Szkoła Główna Handlowa Warszawski Uniwersytet Medyczny Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Akademia Leona Koźmińskiego Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wojskowa Akademia Techniczna Polsko-Japońska Wyższa Szkoła Technik Komputerowych

Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego Collegium Civitas Akademia Obrony Narodowej Wyższa Szkoła Handlu oraz Prawa im. Ryszarda Łazarskiego Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Akademia Finansów Szkoła Główna Służby Pożarniczej Wyższa Szkoła Finansów oraz Zarządzania

Innymi znanymi uczelniami wyższymi o wieloletnim dorobku naukowym są: Chrześcijańska Akademia Teologiczna, Akademia Sztuk Pięknych oraz Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina.

Ponadto rozwijają się szkoły wyższe zorientowane na kształcenie przyszłej kadry kierowniczej przedsiębiorstw MBA. Wedle corocznego rankingu studiów MBA przygotowywanego przez tygodnik Wprost do najlepszych prywatnych uczelni biznesowych w Warszawie należą Akademia Leona Koźmińskiego oraz Wyższa Szkoła Zarządzania – Polish Open University^[38].

Kultura

Teatr

 Osobny artykuł: Teatry w Warszawie.

W Warszawie istnieje ok. 30 większych stałych teatrów. Wśród nich największymi są Teatr Narodowy (założony w 1765) oraz Teatr Wielki – Opera Narodowa (założony w 1778). Szczególne uznanie zdobył TR Warszawa (dawniej Teatr Rozmaitości), który jest organizatorem eksperymentalnych przedstawień w scenerii miasta w ramach projektu Teren Warszawa.

Latem teatry w Warszawie są w większości zamknięte, w tym czasie jednak przez wiele lat organizowano Konkurs Teatrów Ogródkowych. Co roku na początku lipca przebiega się Międzynarodowy Festiwal Sztuka Ulicy^[39].

Muzyka

W Warszawie mieści się Filharmonia Narodowa.

W mieście niedobór odpowiedniej hali koncertowej, stąd duże koncerty muzyczne urządza się z reguły w Sali Kongresowej. Odbywały się także w hali Torwar na stadionach Gwardii oraz Legii na stadionie Skry na służewieckim torze wyścigów konnych czy na lotnisku na Bemowie, a mniejsze w teatrach np. w Teatrze Muzycznym Roma.

Festiwale oraz konkursy muzyczne w Warszawie:

• Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina
• Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej "Warszawska Jesień"
• Jazz Jamboree
• Warsaw Summer Jazz Days
• Międzynarodowy Konkurs Wokalny im. Stanisława Moniuszki
• Festiwal Mozartowski
• Festiwal Muzyki Dawnej

Literatura

Co roku przyznawana jest Nagroda Literacka m. st. Warszawy.

Muzea oraz galerie

 Osobne artykuły: Muzea w Warszawie i Galerie w Warszawie.

W Warszawie mieści się wiele muzeów oraz galerii sztuki – tak państwowych, jak oraz prywatnych. Największe galerie to Zachęta oraz Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, zaś największe warszawskie muzea to: Muzeum Narodowe, Zamek Królewski, Pałac w Wilanowie, Muzeum Historyczne m.st. Warszawy oraz otwarte w 2004 Muzeum Powstania Warszawskiego. Muzeum opiekuje się ponadstuletnim Fotoplastikonem Warszawskim w Al. Jerozolimskich – wyłącznym fotoplastykonem na świecie funkcjonującym od początku w miejscu powstania^[40].

W marcu 2010, z okazji Roku Chopinowskiego było otwarte po pracach renowacyjnych Muzeum Fryderyka Chopina^[41].

W najbliższych latach w rejonie pl. Na Rozdrożu ma powstać Muzeum Historii Polski, na Muranowie – Muzeum Historii Żydów Polskich, a w sąsiedztwie Pałacu Kultury oraz Nauki – Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Trwa budowa Muzeum Warszawskiej Pragi (oddziału Muzeum Historycznego m.st. Warszawy). Muzea te, mimo iż nie posiadają jeszcze własnych budynków, stale albo okresowo prezentują ekspozycje w innych lokalizacjach.

Warszawskie muzea oraz galerie uczestniczą w corocznej Nocy Muzeów.

Kina

 Osobny artykuł: Kina w Warszawie.

Aktualnie w Warszawie istnieje 31 kin, w tym 14 multipleksów należących do pięciu sieci multikinowych Cinema City, Multikino, Silver Screen, Kinoplex, Novekino. Do roku 1939 istniało w Warszawie 54 kin oraz sal kinowych. W 2008 w stałych kinach warszawskich wyświetlono 248.011 seansów filmowych, a obejrzało je 6,8 mln widzów^[13].

Atlantic Cinema City Arkadia Cinema City Bemowo Cinema City Janki (poza granicami Warszawy) Cinema City Mokotów Cinema City Promenada Cinema City Sadyba Femina

Iluzjon Luna Muranów Ochota Paradiso Ursus Wisła Kino.Lab

Kinoteka PKiN Multikino Ursynów Multikino Złote Tarasy Nove Kino Praha Multikino Targówek Multikino Wola Silver Screen Puławska

Biblioteki oraz mediateki

W Warszawie istnieje wiele bibliotek, w tym Biblioteka Narodowa oraz Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy (ul. Koszykowa 26/28), utworzona w 1907, a stanowiąca dziś bibliotekę główną województwa mazowieckiego. W mieście działa ponadto wiele bibliotek wyższych uczelni, z największą – Biblioteką Uniwersytecką, oraz biblioteki specjalistyczne, jak np. Biblioteka Sejmowa oraz Centralna Biblioteka Wojskowa.

W stolicy funkcjonuje kilkadziesiąt bibliotek publicznych – dzielnicowych oraz osiedlowych – dla dzieci, młodzieży oraz dorosłych, z wypożyczalniami oraz czytelniami naukowymi. Nierzadko organizują one wystawy, konkursy oraz spotkania z autorami. Zbiory bibliotek publicznych liczą ok. 5,8 mln woluminów, wykorzystuje z nich 370 tys. czytelników (stan na 2008 rok)^[13]. Od niedawna wykonywane są też mediateki z multicentrami, w których da się wypożyczać płyty z muzyką, audiobooki oraz filmy.

 Osobny artykuł: Mediateki w Warszawie.

Mediateki:

• Nautilus – ul. Pancera 18 (Białołęka) oraz MultiCentrum – ul. Porajów 14
• Przystanek Książka – ul. Grójecka 42 (Ochota)
• Start-Meta – ul. Szegedyńska 13 (Bielany)

Imprezy cykliczne

 Osobny artykuł: Imprezy cykliczne w Warszawie.

Warszawskie legendy

• Legenda o Warsie oraz Sawie – legenda o powstaniu Warszawy
• Legenda o syrenie – legenda o pochodzeniu herbu Warszawy, Warszawskiej Syrence
• Legenda o złotej kaczce – legenda związana z ulicą Tamka (Ordynacka)
• Legenda o bazyliszku – legenda o potworze, który zabijał wzrokiem w podziemiach kamienicy na Krzywym Kole

Warszawa w kulturze masowej

• Jeden z utworów Davida Bowiego pochodzący z płyty Low zatytułowany jest Warszawa.
• Brytyjski zespół rockowy Joy Division początkowo nosił nazwę Warsaw (ang. Warszawa). W 2007 polscy artyści wydali tribute album Warszawa. Tribute to Joy Division.
• Istnieje duński zespół rockowy o nazwie Red Warszawa.
• Istnieje polski zespół Kapela ze Wsi Warszawa.
• Zespół Marduk na płycie Plague Angel ma utwór Warschau (niem. Warszawa) opowiadający o powstaniu warszawskim.
• W 2009 amerykańsko-brytyjska supergrupa Them Crooked Vultures zamieściła utwór Warsaw or the First Breath You Take After You Give Up na swoim debiutanckim albumie.
• W 2001 brytyjski zespół rockowy Porcupine Tree wydał album Warszawa.
• W 2001 powstała płyta Ireny Santor, zawierająca nagrania artystki z lat 1960-1980, poświęcone w całości stolicy (Halo Warszawo, Moja Warszawa, Warszawa, ja oraz ty).
• W 2005 Lady Pank wydało album Teraz, gdzie singlem promującym była piosenka Stacja Warszawa.
• W 2004 osiedle Chomiczówka w Warszawie stało się tematem piosenki Sidneya Polaka, który tam dorastał.
• W 2010 szwedzka grupa Sabaton nagrała album Coat of Arms, na której ukazała się m.in. kompozycja pt. Uprising opowiadająca o powstaniu warszawskim. Teledysk do tej piosenki z udziałem generała Waldemara Skrzypczaka oraz Petera Stormare stał się nakręcony w maju tego samego roku w Fabryce Norblina w Warszawie. Jego premiera odbyła się 1 sierpnia 2010.
• Inne utwory: Piosenka o mojej Warszawie, Autobus czerwony (sł. Kazimierz Winkler, wyk. Andrzej Bogucki), Ja mam to co Ty (Wzgórze Ya-Pa 3), Warszawa oraz ja (Partia), Warszawa (T.Love), Światła miasta (Partia), Durna 6, Mądra 11 (Pidżama Porno), Varsovie (Monika Brodka).
• Albumy: Sen o Warszawie (Czesław Niemen).

Powstała znaczna liczba filmów o mieście – zarówno dokumentalnych, jak oraz fabularnych (np. Warszawa w reż. Dariusza Gajewskiego).

Media

Prasa

W Warszawie mieszczą się siedziby wydawców oraz redakcje większości największych polskich dzienników: „Gazety Wyborczej”, „Rzeczpospolitej”, „Dziennika Gazety Prawnej”, tygodników: „Uważam Rze”, „Polityka”, „Newsweek Polska”, „Wprost”, „Gazeta Polska”, „Przegląd”, „Faktu”, „Super Expressu”. Tematyką lokalną zajmują się dodatki lokalne do gazet ogólnopolskich: do Rzeczypospolitej „Życie Warszawy”, Gazety Wyborczej „Gazeta Stołeczna”, miesięczniki: „Stolica” (dawniej tygodnik) oraz „Kurier Warszawski”, półrocznik „Kronika Warszawy”. Wydawane są także bezpłatne: dziennik „Metro” oraz półtygodnik „Echo Miasta” oraz gazety dzielnicowe oraz osiedlowe.

Stacje radiowe

Warszawa jest siedzibą spółki Polskie Radio oraz redakcji jej programów ogólnopolskich oraz lokalnej rozgłośni Radio dla Ciebie. Ponadto nadaje stąd wiele stacji prywatnych: Antyradio, Radio Eska, Radio Jutrzenka, Radio Kampus, Radio Kolor, Radio Niepokalanów, Radio Plus, RMF MAXXX Mazowsze, Roxy FM, Radio Warszawa (dawniej: Radio Warszawa-Praga), VOX FM Warszawa (dawniej Radio Plus), Radio WAWA oraz Radio Złote Przeboje.

Stacje telewizyjne

W stolicy swą główną siedzibę, studia oraz redakcje anten ogólnopolskich ma Telewizja Polska. Nadawany jest stąd także lokalny program TVP Warszawa. Również w Warszawie leżą studia innych stacji telewizyjnych: ITV, Polsat, TVN, TVN Warszawa, TV 4, TV Puls, TV Trwam.

Sport oraz rekreacja

Obiekty sportowe

Największy obiekt sportowy w Warszawie to wielofunkcyjny Stadion Narodowy mieszczący 58 tys. widzów, na którym potrafią się odbywać mecze piłkarskie, rugby, footballu amerykańskiego oraz widowiska rozrywkowe^[42]. Zastąpił dawny lekkoatletyczny Stadion Dziesięciolecia, który funkcjonował 1955–2007 oraz mieścił maksymalnie 100 tys. widzów. W Warszawie są także stadiony lekkoatletyczne Gwardii Warszawa oraz Skry Warszawa oraz 7 tys. piłkarski Stadion Polonii oraz 31 tys. Stadion Wojska Polskiego.

W Warszawie jest także zlokalizowane kilkanaście hal sportowych w tym największa mogąca pomieścić na swoich trybunach 4 tys. widzów Hala Torwar, Tor wyścigów konnych na Służewcu, Tor łyżwiarski Stegny, parę krytych lodowisk, kilkadziesiąt całorocznych basenów oraz kortów tenisowych m.in. klubu sportowego Warszawianka. Mieszczą się tu siedziby Narodowego centrum sportu oraz Centrum Olimpijskiego.

Kluby sportowe

W 2012 dwa warszawskie kluby piłkarskie występowały w Ekstraklasie (Legia Warszawa oraz Polonia Warszawa) (obecne tam od wielu lat)^[43]. W rozgrywkach Basketligi jest koszykarski klub (Polonia Warszawa) oraz (AZS Politechnika Warszawska), której siatkarska sekcja także w sezonie 2011/2012 jest w PlusLidze^[44].

 Osobna strona: Kategoria:Kluby sportowe w Warszawie.

Wiodące warszawskie kluby sportowe, w których uprawia się zróżnicowane dyscypliny sportowe (alfabetycznie)^[45]:

Poz.	Klub	Zał.	Dyscypliny	Obiekty	Pojemność	Lokalizacja
1	CWKS Legia Warszawa	1916	piłka nożna, koszykówka, hokej na lodzie, siatkówka, lekkoatletyka, tenis ziemny, szermierka	Stadion Wojska Polskiego	30 800	Łazienkowska 3
2	KSP Polonia Warszawa	1911	piłka nożna, koszykówka, szachy, pływanie, tenis stołowy	Stadion Polonii Warszawa	7 150	Konwiktorska 6
3	KSP Warszawianka	1921	pływanie, tenis ziemny, piłka ręczna	(basen olimpijski), (korty)	4 400[46]	Merliniego 4
4	RKS Skra Warszawa	1921	lekkoatletyka, rugby, rzut młotem	Stadion Skry	15 tys.[47]	Wawelska 5
5	WKS Gwardia Warszawa	1948	piłka nożna, boks, lekkoatletyka, strzelectwo, judo, zapasy	Stadion Gwardii	9 060	Racławicka 132

Duże warszawskie kluby sportowe w których uprawia się zróżnicowane dyscypliny sportowe (alfabetycznie):

• AZS AWF Warszawa – siatkówka, rugby
• AZS Politechnika Warszawska – siatkówka, aerobik, judo, lekkoatletyka, trójbój siłowy, tenis ziemny, narciarstwo (37 sekcji)
• AZS UW Warszawa – futsal, piłka ręczna, siatkówka
• DKS Targówek – akrobatyka
• Drukarz Warszawa – piłka nożna
• FCB Escola Varsovia – młodzieżowa piłka nożna (sekcja treningowa FC Barcelony)
• Hutnik Warszawa – piłka nożna
• Klub Sportowy PALESTRA Thai & Kickboxing – Muay Thai, K1, boks, MMA
• KS Przyszłość Włochy – piłka nożna
• KS Wesoła – piłka nożna, szachy, łucznictwo
• Legion Warszawa – szachy
• RKS Marymont Warszawa – łyżwiarstwo figurowe
• MKS MDK Warszawa – siatkówka, szachy
• MKS MOS 2 Warszawa – wioślarstwo
• MOS Wola Warszawa – siatkówka
• MUKS Euro6 Warszawa – łyżwiarstwo figurowe
• Okęcie Warszawa – piłka nożna
• Olimpia Warszawa – piłka nożna
• Orzeł Warszawa – lekkoatletyka
• RKS Ursus Warszawa – piłka nożna
• RKS Sarmata Warszawa – piłka nożna
• MKS Sparta Warszawa – siatkówka
• Spójnia Warszawa – kajakarstwo klasyczne, tenis ziemny
• Warszawskie Towarzystwo Wioślarskie – wioślarstwo
• UKS G-8 Bielany Warszawa – pięciobój nowoczesny, biathlon, triathlon, strzelectwo, taekwondo
• Warsaw Eagles – futbol amerykański
• WKM Warszawa – żużel
• Varsovia Warszawa – piłka nożna, tenis oraz piłka ręczna

Imprezy sportowe

Trasa kolarskich zawodów Tour de Pologne dorocznie przebiega przez Warszawę. Warszawa jest także gospodarzem biegów masowych:
Półmaratonu Warszawskiego (marzec), Maratonu Warszawskiego (maj/wrzesień), Biegu Wisły, Irena Run^[48] oraz Run Warsaw (październik).

Korty KSP Warszawianka goszczą stale turnieje tenisowe m.in.: J&S Cup, Suzuki Warsaw Masters 2008 oraz Polsat Warsaw Open. Od 1921 dzieją się piłkarskie Derby Warszawy rozgrywane pomiędzy warszawskimi klubami Legią Warszawa oraz Polonią Warszawa. Na torze Służewiec dzieją się gonitwy konne - Wielka Warszawska. Regularnie dzieją się tu Halowe Mistrzostwa Polski Seniorów w Lekkoatletyce, Mistrzostwa Polski Seniorów w Lekkoatletyce, Memoriały Janusza Kusocińskiego oraz Kamili Skolimowskiej.

W 2008 Warszawa otrzymała tytuł Europejskiej Stolicy Sportu. W Warszawie funkcjonują sportowe towarzystwa: Cyklistów, Wioślarskie, Szachistów oraz Łyżwiarskie.

W 2012 stolica będzie jednym z miast gospodarzy największego sportowego wydarzenia w Polsce - Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej.

Rekreacja

Baseny

Aktualnie w Warszawie funkcjonuje pięć basenów odkrytych. Są to: Moczydło przy Górczewskiej na Woli, WOW Wisła Inflancka przy ul. Inflanckiej w Śródmieściu, Park Kultury w Powsinie przy ul. Maślaków na Ursynowie, Park Wodny (Warszawianka) przy ul. Merliniego na Mokotowie oraz Plaże nad Wisłą przy Wale Miedzeszyńskim na Pradze Południe^[49]. Nieczynne są aktualnie kompleks basenów odkrytych przy ul. Namysłowskiej na Pradze Północ oraz na Szczęśliwicach na Ochocie. nieoczekiwanie tego działają w Warszawie rozliczne baseny kryte^[50].

Plaże oraz porty

W Warszawie funkcjonują trzy porty rzeczne: port Czerniakowski, port Praski oraz port Żerański oraz dwie plaże miejskie. Pierwsza działa od 2004 roku na wysokości ZOO^[51], zaś druga od lipca 2008 na wysokości ulicy Krynicznej na Saskiej Kępie^[52].

W Warszawie, poza basenami, nie są miejsca kąpieliskowe. Od wielu lat rzeka Wisła nie spełnia podstawowych wymogów sanitarnych^[52]. Najbliższe kąpieliska w okolicy Warszawy leżą nad Zalewem Zegrzyńskim. W 2006 możliwa była także kąpiel w Jeziorku Czerniakowskim, jednak zostały wykryte w nim bakterie cholery^[53].

Administracja

Samorząd

 Osobny artykuł: ustrój miasta stołecznego Warszawy.

Wraz z transformacją ustroju w kraju odrodził się warszawski samorząd. Po wielu publicznych dyskusjach 18 maja 1990 Sejm uchwalił ustawę o ustroju Warszawy. 27 maja w demokratycznych wyborach samorządowych mieszkańcy Warszawy wybrali swoich przedstawicieli do siedmiu gmin-dzielnic. Na prezydenta Rada m.st. Warszawy wybrała urbanistę Stanisława Wyganowskiego, który pełnił już tę funkcję od 27 stycznia 1990 na mocy decyzji premiera Tadeusza Mazowieckiego. Warszawa po 56-letniej przerwie uzyskała szansę rozwoju zgodnego z wolą swoich mieszkańców.

W dniu 25 marca 1994 Sejm uchwalił następną ustawę o ustroju miasta stołecznego, wprowadzającą w stolicy podział na 11 niezależnych gmin, a największa z nich – gmina Warszawa-Centrum – dzieliła się dodatkowo na 7 dzielnic. Władzę stanowiącą prawo oraz kontrolną stanowiło 19 rad: Rada Warszawy, 11 rad gmin oraz 7 rad dzielnic, do których wraz z wejściem w życie w 1999 reformy podziału administracyjnego kraju oraz utworzeniem powiatu warszawskiego doszła kolejna – rada powiatu.

Po kolejnej nowelizacji tzw. ustawy warszawskiej z 2002 Warszawa stała się jednolitą gminą na prawach powiatu, składającą się z 18 jednostek pomocniczych – dzielnic. Prezydent Warszawy jest odtąd wybierany nie przez Radę m.st. Warszawy, ale w wyborach bezpośrednich, przez mieszkańców. Pierwszym prezydentem wybranym w ten sposób oraz pełniącym tę funkcję w nowym ustroju miasta był Lech Kaczyński.

Zakres działania władz miasta, władz dzielnic oraz zasady gospodarki finansowej wyznacza Statut m.st. Warszawy, przyjęty przez Radę Warszawy w dniu 10 stycznia 2008^[54].

Warszawa jest członkiem Związku Miast Polskich.

Prezydent Warszawy

 Osobny artykuł: Prezydenci Warszawy.

Prezydent m.st. Warszawy jest wybierany bezpośrednio przez mieszkańców stolicy na podstawie ustawy z dnia 20 czerwca 2002^[55]. Do prerogatyw prezydenta trzeba m.in. zarządzanie własnością miejską oraz nadzorowanie pracy wszystkich podległych mu samorządów dzielnicowych – zakres obowiązków wyznacza tzw. Ustawa warszawska z 15 marca 2002^[56].

• Prezydent Warszawy od 2 grudnia 2006
  • Hanna Gronkiewicz-Waltz, PO
• Zastępcy Prezydenta od 5 grudnia 2006
  • Jacek Wojciechowicz
  • Jarosław Kochaniak
  • Włodzimierz Paszyński
  • Michał Olszewski od 13 października 2011^[57],
• byli Zastępcy Prezydenta
  • Jerzy Miller, od 5 grudnia 2006 do 29 listopada 2007
  • Andrzej Jakubiak, od 5 grudnia 2006 do 12 października 2011

Rada Miasta Stołecznego Warszawy oraz rady dzielnic

Ustawa warszawska zniosła poprzednio istniejące gminy oraz ustanowiła w Warszawie jeden organizm miejski na prawach powiatu, z Radą Warszawy jako organem stanowiącym prawo oraz sprawującym kontrolę^[54].

W Radzie m.st. Warszawy zasiada 60 radnych, którzy są wybierani w wyborach bezpośrednich oraz proporcjonalnych co 4 lata. W radzie założono kilkanaście komisji, których zadaniem jest nadzór nad poszczególnymi dziedzinami życia. Aktualnie Przewodniczącą Rady Miasta Stołecznego Warszawy jest Ewa Malinowska-Grupińska^[58].

Wszystkie decyzje rady podejmowane są zwykłą większością głosów w obecności przynajmniej połowy ustawowego składu rady.

Każda z 18 dzielnic Warszawy ma własną radę dzielnicy. Pełnią one funkcje stanowiące oraz kontrolne oraz zarządzają szkołami oraz własnością miejską na podległym im obszarze^[54]. Na czele rady dzielnicy stoi przewodniczący, ponadto wybiera ona burmistrza. Łącznie w radach warszawskich dzielnic oraz w Radzie m.st. Warszawy zasiada 469 radnych.

Młodzieżowa Rada m.st. Warszawy

Od 28 stycznia 2010 roku, Warszawa jest największym polskim miastem, w którym założono młodzieżową radę miasta – niezależny organ doradczo-konsultacyjny administracji samorządowej, reprezentujący młodych mieszkańców stolicy.

Młodzieżową Radę Warszawy składają się na przedstawiciele młodzieżowych rad z 18 dzielnic miasta, wybierani co 2 lata. Każdej z dzielnic przysługują 2 mandaty w Radzie, a swoich przedstawicieli deleguje także środowisko szkół specjalnych. Pracami Rady kieruje jej Przewodniczący.

Zgodnie z uprawnieniami nadanymi przez Radę m.st. Warszawy, Młodzieżowa Rada ma prawo przedkładania własnych opinii do projektów uchwał Rady Miasta dotyczących młodzieży.

Podział administracyjny

 Osobne artykuły: Podział administracyjny Warszawy i Miejski System Informacji (Warszawa).

Podobnie jak przed wojną, Warszawa była, poczynając od 1945, miastem wydzielonym, czyli tzw. województwem miejskim; od początku lat 60. XX w. utrwalił się podział na 7 dzielnic (w randze powiatów: Mokotów, Ochota, Praga Południe, Praga Północ, Śródmieście, Wola oraz Żoliborz).

Po reformie administracyjnej w 1975 w Warszawie – analogicznie jak w Krakowie, Poznaniu oraz Wrocławiu – zachowano podział na dzielnice. Po wydarzeniach czerwcowych do dzielnicy Ochota włączono w ramach represji zbuntowany Ursus.

Dzielnica	Ludność [osób][2]	Gęstość [osób/km²][2]	Powierzchnia [km²][1]
Mokotów	225571	6338	35,42
Praga Płd.	182588	8159	22,38
Ursynów	148876	3400	43,79
Wola	137692	7149	19,26
Bielany	133778	4137	32,34
Śródmieście	126143	8102	15,57
Targówek	123214	5087	24,22
Bemowo	113066	4532	24,95
Ochota	89383	9196	9,72
Białołęka	89324	1223	73,04
Praga Płn.	71675	6276	11,42
Wawer	69898	877	79,70
Ursus	50355	5380	9,36
Żoliborz	48060	5674	8,47
Włochy	39690	1386	28,63
Rembertów	23230	1204	19,30
Wesoła	22757	992	22,94
Wilanów	19146	521	36,73

Od kwietnia 1990 dotychczasowych 7 dzielnic warszawskich uzyskało status gmin miejskich oraz nowe nazwy, przy czym gminy te nie były osobnymi miastami, a łącznie tworzyły jedno miasto. W 1994 dokonano zmiany gmin-dzielnic 7 dotychczasowych zastępując 11.

W wyniku reform wprowadzonych przez tzw. ustawę warszawską z 2002 roku, Warszawa stanowi tylko jedną gminę na prawach powiatu. Dotychczasowe gminy posiadają aktualnie status dzielnic posiadających ograniczone kompetencje samorządowe. Wiele tych kompetencji odpowiada kompetencjom powiatu (np. prowadzenie rejestracji pojazdów). Ponadto granice Warszawy poszerzyły się o niezależną wcześniej gminę Wesoła tworząc w sumie 18 dzielnic. Najgęściej zaludnioną dzielnicą jest Ochota (9196 osób/km²), a najmniejsza gęstość jest w – Wilanowie (521 osób/km²)^[2]. Średnia dla całego miasta wynosi 3319 osób/km² (VI 2010)^[3].

Osoby związane z Warszawą

Honorowi obywatele

 Osobny artykuł: Honorowi Obywatele Miasta Warszawy.

Religia

Kościoły oraz związki wyznaniowe

 Osobny artykuł: Kościoły oraz związki wyznaniowe w Warszawie.

Warszawa jest siedzibą jednostek administracyjnych wielu Kościołów oraz związków wyznaniowych: archidiecezji warszawskiej^[59] (14 dekanatów z 86 parafiami w granicach miasta) oraz diecezji warszawsko-praskiej (6 dekanatów z 51 parafiami w granicach miasta) Kościoła rzymskokatolickiego, władz zwierzchnich oraz diecezji warszawskiej Kościoła Polskokatolickiego, kustodii warszawskiej Kościoła Katolickiego Mariawitów, metropolii warszawskiej oraz całej Polski oraz diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Z tego względu w stolicy jest 1 archikatedra, 5 katedr oraz 2 konkatedry. W Warszawie leżą także parafie oraz zbory innych wyznań katolickich oraz protestanckich, siedziby gmin żydowskich oraz innych związków wyznaniowych.

W stolicy działają także wspólnoty buddyjskie^[60], m.in. Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu Związek Buddyjski Bencien Karma Kamtzang oraz Szkoła Zen Kwan Um w Polsce. Przy ulicy Wiertniczej istnieje meczet oraz trwa budowa kolejnego w okolicach ronda Zesłańców Syberyjskich.

Religijność mieszkańców Warszawy

Podczas badania sondażowego, przeprowadzonego w 2010 r. przez zespół socjologów z UKSW, 66% ankietowanych mieszkańców Warszawy zadeklarowało się jako osoby wierzące, a 6% jako osoby niewierzące^[61]. W samych tylko świątyniach katolickich Warszawy w każdą niedzielę odprawianych jest ponad 600 nabożeństw, a w dni powszednie – ponad 250 nabożeństw^[59]. Na msze te uczęszcza 32% wiernych archidiecezji warszawskiej, oraz 34% wiernych diecezji warszawsko-praskiej^[62]. Eucharystię przyjmuje około 15% wiernych.

Z Warszawy co roku wyrusza parę pieszych pielgrzymek na Jasną Górę, w tym najbardziej znana oraz najliczniejsza w Polsce, 300-letnia Pielgrzymka warszawska oraz Warszawska Akademicka Pielgrzymka Metropolitalna oraz Praska pielgrzymka piesza.

W stolicy istnieje parę sanktuariów maryjnych – m.in. sanktuarium Matki Boskiej Łaskawej z jej obrazem koronowanym w 1651 w obecności króla Jana Kazimierza (pierwsza koronacja obrazu maryjnego w Polsce). Matka Boska Łaskawa jest uznawana za główną patronkę Warszawy^[63]. Drugorzędnym patronem miasta jest bł. Władysław z Gielniowa, bernardyn z kościoła pw. św. Anny, zmarły w 1505 r. Patronem Warszawy wydał go papież Jan XXIII 19 grudnia 1962 r.

• 

  Katedra Świętego Ducha - główna siedziba Kościoła polskokatolickiego

• 

  Sobór Świętej Marii Magdaleny - główna siedziba polskiej Cerkwi Prawosławnej

• 

  Synagoga Nożyków - siedziba warszawskiej Gminy Żydowskiej

• 

  Zbór parafii ewangelicko-reformowanej na Woli

Transport

Po zniszczeniach II wojny światowej, powstania warszawskiego oraz powojennych rozbiórkach kamienic, w mieście poprowadzono oraz poszerzono parę ciągów transportowych. Jednak przez kolejne dziesięciolecia, aż do lat 90. XX wieku inwestycje transportowe były daleko niewystarczające – Warszawa długo była jedną z nielicznych stolic europejskich pozbawioną metra, nadal brakuje kilku połączeń mostowych, miasto nie ma też obwodnic oraz ruch tranzytowy prowadzony jest przez centrum^[21][64].

Jednym z głównych zadań miasta jest rozwój sieci transportu miejskiego, mogącego stać się alternatywą dla prywatnego transportu samochodowego, którego rola w centrum miasta będzie ograniczana. W 1999 powstała strefa płatnego parkowania w śródmieściu, w przyszłości rozważa się wprowadzenie opłat za wjazd do centrum^[65]. Równocześnie od początku XXI w. prowadzone są działania mające na celu zintegrowanie wielorakich środków transportu: przy dużych węzłach przesiadkowych powstają parkingi typu Parkuj oraz Jedź (Park and Ride), uruchomiono wspólny bilet ZTM-KM rozszerzając następnie jego zasięg na kolejne gminy podwarszawskie, wydłużono sieć autobusów podmiejskich, na ciągach ulic pozbawionych transportu szynowego powstają wydzielone pasy dla autobusów, następuje też sukcesywna wymiana taboru oraz modernizacja linii tramwajowych oraz kolejowych.

Na podstawie danych od 2006 o podróżach z urządzeń nawigacyjnych firmy TomTom producent w 2010 podaje, że wśród 59 miast Europy Warszawa po Brukseli ma największy udział głównych ulic (37,5%), na których prędkość poruszania jest równa 70% ograniczenia prędkości (w miastach europejskich są zróżnicowane ograniczenia prędkości)^[66][67].

Tranzyt

 Osobne artykuły: Ekspresowa Obwodnica Warszawy, Obwodnica Etapowa Warszawy i Obwodnica śródmiejska w Warszawie.

Warszawa nie ma obwodnicy, a przeważajaca ilość ruchu na osi wschód-zachód przebiega się przez centrum miasta. Projektowany jest układ dwóch, a następnie trzech obwodnic – w okresie przejściowym funkcjonować będzie Obwodnica Etapowa Warszawy, z której docelowo ma powstać Obwodnica Miejska (przez most Północny oraz Siekierkowski) oraz Ekspresowa Obwodnica Warszawy prowadząca ruch tranzytowy z autostrady A2 (Berlin – Moskwa) oraz dróg ekspresowych S8 (Wrocław – Suwałki) oraz S17 (Warszawa – Lublin), przez most Grota oraz Południowy. Jej odcinek przez osiedla mieszkaniowe dzielnicy Ursynów zostanie poprowadzony w tunelu.

Mosty

 Osobny artykuł: Mosty w Warszawie.

Szeroka rzeka Wisła, nad którą leży Warszawa, jest wciąż dużą barierą transportową. Budowane tu w przeszłości przeprawy mostowe (pierwszy stały most w 1573) były wielokrotnie niszczone przez powodzie oraz podczas wojen – w obu wojnach światowych wszystkie istniejące mosty zostały zniszczone. Kilkadziesiąt lat później liczba przepraw oraz ich przepustowość jest wciąż niewystarczająca w stosunku do potrzeb. Aktualnie w mieście jest dziewięć mostów: Skłodowskiej-Curie, Grota-Roweckiego, Gdański (składający się z dwóch części: kolejowej oraz drogowo-tramwajowej oraz z tego powodu bywa traktowany jako dwa oddzielne mosty), Śląsko-Dąbrowski, Świętokrzyski, Średnicowy (kolejowy), Poniatowskiego, Łazienkowski, Siekierkowski. Władze miasta planują w przyszłości budowę kolejnych 4-6 mostów: w ciągu ulic: Krasińskiego oraz Budowlanej, Na Zaporze oraz Południowego oraz dwóch lokalnych – na przedłużeniu ul. Ratuszowej oraz Okrzei^[21].

Lotniska

Międzynarodowe Lotnisko Chopina zlokalizowane jest zaledwie 10 km od ścisłego centrum miasta – w dzielnicy Włochy na osiedlu Okęcie. Jest to największy port lotniczy w Polsce, jego powierzchnia wynosi ok. 834 ha. Składa się z 4 terminali pasażerskich, dworca towarowego oraz wojskowego portu lotniczego.

 Osobny artykuł: Lotnisko Chopina w Warszawie.

Trwa przebudowa dawnego wojskowego lotniska Modlin w Nowym Dworze Mazowieckim, który ma być drugim lotniskiem dla Warszawy. Pierwsze rejsowe loty pasażerskie posiadają odbyć się w czerwcu 2012.

 Osobny artykuł: port lotniczy Modlin.

Istnieje także aktywnie używane lotnisko Warszawa-Babice na Bemowie. Korzysta z niego Aeroklub Warszawski, Lotnicze Pogotowie Ratunkowe, a także wielu właścicieli mniejszych samolotów oraz śmigłowców prywatnych lotnictwa ogólnego.

Transport miejski

 Osobny artykuł: Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie.

System transportu miejskiego w Warszawie składa się z linii autobusowych, tramwajowych, metra oraz Szybkiej Kolei Miejskiej. Wszystkie linie koordynowane są przez Zarząd Transportu Miejskiego. Do przejazdów środkami komunikacji miejskiej uprawniają bilety z paskiem magnetycznym oraz Warszawska Karta Miejska.

Autobusy

 Osobny artykuł: autobusy miejskie w Warszawie.

Podstawowym węzłem transportowym jest przystanek Dworzec Centralny, który jest też podstawowym punktem przesiadkowym miasta. ZTM prowadzi ok. 250 linii autobusowych^[68]. Okresowo uruchamiane są linie dodatkowe, np. linie cmentarne w okresie Wszystkich Świętych. Warszawskie autobusy obsługiwane są przez spółkę m.st. Warszawy Miejskie Zakłady Autobusowe oraz przez przewoźników prywatnych: ITS Michalczewski, Mobilis oraz PKS Grodzisk Mazowiecki.

Trolejbusy

 Osobny artykuł: trolejbusy w Warszawie.

Transport trolejbusowy funkcjonował w Warszawie w okresach 1946-1973 oraz 1983-1995.

Transport szynowy

Metro

 Osobne artykuły: Metro w Warszawie i historia budowy metra w Warszawie.

Pierwsze plany budowy metra w Warszawie powstały w latach 20. XX wieku. Kilkakrotnie je zmieniano, rozpoczynano oraz przerywano prace.

Budowę istniejącej dziś kolei podziemnej rozpoczęto dopiero 15 kwietnia 1983 r. Pierwszy odcinek stał się otwarty 7 kwietnia 1995 r., a budowę całej pierwszej linii o przebiegu północ–południe oraz długości 23,1 km, z 23 stacjami, zakończono 25 października 2008 r. We wrześniu 2010 r. rozpoczęła się budowa II linii (docelowo 31 km, 28 stacji), której odcinek centralny ma powstać do 2013. W każdym dniu roboczym z metra wykorzystuje około 500 tys. pasażerów^[69].

Szybka Kolej Miejska

 Osobny artykuł: Szybka Kolej Miejska w Warszawie.

Szybka Kolej Miejska to naziemna sieć kolei łączącej centrum Warszawy z jej przedmieściami oraz sąsiednimi miejscowościami. Ma być uzupełnieniem metra oraz alternatywą dla transportu autobusowego. SKM kursuje po torach należących do PKP Polskich Linii Kolejowych. Pierwsza linia S1 ruszyła w 2005 na trasie do Falenicy. Aktualnie kursują 3 linie: z Sulejówka Miłosnej, Pruszkowa, Otwocka oraz Wieliszewa. W 2012 roku ma zostać uruchomiona linia z lotniska Fryderyka Chopina na Okęciu do centrum.

Koleje dojazdowe

 Osobny artykuł: Warszawska Kolej Dojazdowa.

Na terenie aglomeracji warszawskiej funkcjonowało w przeszłości parę dojazdowych kolei wąskotorowych: Jabłonowsko-Karczewska, Piaseczyńsko-Wilanowska, Marecka oraz Łomiankowska, zlikwidowanych w latach 60. oraz 70. XX wieku. Aktualnie funkcjonuje zaledwie normalnotorowa Warszawska Kolej Dojazdowa (WKD) działająca od 1925, pierwotnie jako Elektryczna Kolej Dojazdowa. Wykonuje ona przewozy pasażerskie na trasie Warszawa Śródmieście – Podkowa Leśna – Grodzisk Mazowiecki z odgałęzieniem Podkowa Leśna – Milanówek.

Kolej

Pierwszą linię kolejową w Warszawie otwarto w 1845 (Kolej Warszawsko-Wiedeńska). Zespół stacji oraz przystanków kolejowych tworzy Warszawski Węzeł Kolejowy, w którego skład wchodzi 6 dużych dworców kolejowych (Warszawa Centralna, Warszawa Gdańska, Warszawa Śródmieście, Warszawa Wileńska, Warszawa Wschodnia oraz Warszawa Zachodnia) oraz kilkadziesiąt mniejszych stacji oraz przystanków osobowych, z których korzystają pociągi Szybkiej Kolei Miejskiej oraz Kolei Mazowieckich.

Linia łącząca trzy największe dworce (Warszawa Centralna, Wschodnia oraz Zachodnia; tzw. linia średnicowa) prowadzi przez tzw. tunel średnicowy oraz most średnicowy na Wiśle.

Tramwaje

 Osobny artykuł: tramwaje w Warszawie.

Pierwszą linię tramwaju konnego otwarto w Warszawie 11 grudnia 1866. 26 marca 1908 wyruszył pierwszy tramwaj elektryczny. W okresie międzywojennym tramwaje znacjonalizowano oraz wybudowano wiele nowych linii, które jednak uległy zniszczeniu w latach II wojny światowej. Po wojnie wiele z nich odbudowano, lecz później cząstka uległa likwidacji.

Aktualnie sieć tramwajowa w Warszawie jest zarządzana przez spółkę Tramwaje Warszawskie. Sieć liczy ponad 130 km torów (ok. 276,5 km toru pojedynczego). Ok. 25 linii tramwajowych obsługiwanych przez kilkaset pociągów^[70].

Ścieżki oraz szlaki rowerowe

 Osobny artykuł: ścieżki oraz szlaki rowerowe w Warszawie.

W Warszawie jest coraz więcej dróg rowerowych: w 2004 było ok. 100 km ścieżek oraz szlaków rowerowych, w 2010 – już 275 km (ich długość zwiększa się o ok. 20 km rocznie). Wskaźnik gęstości sieci rowerowej (0,54 km/km²) jest ponad dwukrotnie większy niż w Krakowie czy Gdańsku. Na najbardziej atrakcyjnych ścieżkach rowerowych natężenie ruchu przekracza 1000 rowerzystów dziennie. Funkcjonuje ponad 100 parkingów dla rowerów zorganizowanych przez urząd miasta, w tym 10 parkingów typu Bike and Ride (B+R) przy stacjach metra oraz miejscach dogodnych przesiadek. Planowane jest uruchomienie systemu roweru publicznego na wzór większych miast europejskich. Działają organizacje społeczne wspierające rozwój ruchu rowerowego, co miesiąc organizowana jest Warszawska Masa Krytyczna^[71].

Przyroda

Około 200 km² miasta zajmują tereny zieleni: parki, lasy, zieleń uliczna oraz zieleń osiedlowa oraz zieleń wokół obiektów użyteczności publicznej^[72]. Znaczne obszary objęte są ochroną przyrody.

 Osobny artykuł: Tereny zieleni w Warszawie.

Obszary chronione

Na północny zachód od Warszawy rozciąga się Puszcza Kampinoska. Przeważajaca ilość terenów puszczy zajmuje Kampinoski Park Narodowy, stanowiący od 2000 rezerwat biosfery UNESCO. Warszawa jest jedyną stolicą w Europie oraz jedną z dwóch w świecie graniczących bezpośrednio z parkiem narodowym^[6]. W granicach otuliny Kampinoskiego Parku Narodowego leży cząstka dzielnicy Bielany.

Na terenie miasta istnieje wiele obszarów oraz obiektów cennych przyrodniczo, objętych ochroną na mocy ustawy o ochronie przyrody:

• 13 rezerwatów przyrody (w tym dwa: Las Natoliński oraz Skarpa Ursynowska – objęte dodatkowo ochroną kulturową)
• 5 użytków ekologicznych
• 5 zespołów przyrodniczo-krajobrazowych
• pomniki przyrody (w tym wiele drzew oraz zespołów drzew, z największą aleją lipową wzdłuż al. Żwirki oraz Wigury, oraz ponad 60 głazów narzutowych albo zespołów, z największym Głazem Ursynowskim przy ul. Nutki – 9,6 m obwodu)^[72]

 Osobny artykuł: Rezerwaty przyrody w Warszawie.

Ponadto inne wartościowe tereny – dolina Wisły, Wilanówki, ciąg jezior oraz kompleksy leśne – weszły w skład Warszawskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Część WOChK związana z doliną Wisły stanowi aktualnie fragment sieci obszarów Natura 2000. Tereny leśne we wschodniej części Warszawy objęto granicami Mazowieckiego Parku Krajobrazowego^[72].

Lasy

W obrębie miasta istnieje kilkanaście zwartych obszarów leśnych, obejmujących ponad 7200 ha^[72], co stanowi prawie 14% powierzchni miasta (można to sobie wyobrazić jako położony wewnątrz miasta kwadrat o boku 8,5 km). Lasy te są w większości pozostałościami dawnej, rozległej Puszczy Mazowieckiej porastającej te obszary, ale w większości są silnie przekształcone przez gospodarkę. Przeważajaca ilość lasów w obrębie Warszawy to bory sosnowe z domieszką brzóz oraz dębów. Wiele z tych środowisk służy warszawianinom do rekreacji, pewne posiadają dużą wartość przyrodniczą oraz chronione są w formie rezerwatów przyrody.

Największą cząstka spośród obszarów leśnych zajmują lasy prywatne pod nadzorem Prezydenta m.st. Warszawy (44%), pozostałe to lasy miejskie (38%) (Lasy miejskie Warszawy) oraz lasy stanowiące własność Skarbu Państwa administrowane przez Lasy Państwowe (18%)^[72].

 Osobny artykuł: Lasy miejskie Warszawy.

Największe zwarte obszary leśne Warszawy zlokalizowane są w obrębie Mazowieckiego Parku Krajobrazowego. Składają się z kilku dużych kompleksów leśnych, częściowo od siebie izolowanych, leżących na południowo-wschodnim skraju miasta: w dzielnicach Wesoła oraz Wawer oraz częściowo w podwarszawskich gminach. W skład Mazowieckiego Parku Krajobrazowego wchodzą m.in. Rezerwat im Jana III Sobieskiego z pięknymi fragmentami dąbrów oraz Rezerwat torfowiskowy Bagno Jacka w Wesołej. Na północ od terenów Mazowieckiego Parku Krajobrazowego leżące są rozległe Lasy Rembertowskie, częściowo zlokalizowane na terenach wojskowych. Na ich południowym skraju leży leśny rezerwat Kawęczyn, a blisko niego Rezerwat Olszynka Grochowska.

W lewobrzeżnej części Warszawy także istnieje parę rozległych obszarów leśnych, m.in.:

• Las Kabacki im. Stefana Starzyńskiego mający status rezerwatu krajobrazowego położony na południowym skraju dzielnicy Ursynów
• Las Bielański – rezerwat przyrody położony w północnej części Warszawy, na Bielanach.
• Las Młociński
• Park Leśny Bemowo

Te trzy ostatnie obszary łączą się wąskimi pasami zadrzewień ze znajdującym się tuż za granicami miasta Kampinoskim Parkiem Narodowym.

Są tu także mniejsze fragmenty zbiorowisk leśnych o charakterze leśno-parkowym

• Rezerwat przyrody Las Natoliński wchodzący w skład zespołu pałacowo-parkowego Park Natoliński
• Park Rezerwat Morysin
• Lasek na Kole

Obszary leśne Warszawy są bardzo cenne jako ostoje fauny oraz flory, zwłaszcza fragmenty rezerwatowe oraz ze względu na walory krajobrazowe^[72].

Wody

Na terenie Warszawy istnieje kilkadziesiąt zbiorników wodnych oraz cieków, pewne z nich posiadają dużą wartość przyrodniczą oraz krajobrazową. W skład wód stojących wchodzi m.in. parę zbiorników o charakterze jezior, będących dawnymi starorzeczami Wisły (Jezioro Wilanowskie, Jeziorko Czerniakowskie, Jezioro Kamionkowskie, Jezioro Gocławskie, Łacha Potocka), parę zbiorników torfowiskowych, kilkanaście stawów parkowych oraz sztuczne zbiorniki (przeważnie fosy) będące pozostałościami XIX-wiecznych fortyfikacji Warszawy, a także pozostałości po wyrobiskach gliny w formie glinianek (w Parku Szczęśliwickim, Parku Moczydło, Glinianki Sznajdra, Staw Koziorożca itd.).

Największym zbiornikiem Warszawy jest Jezioro Czerniakowskie^[73] (19,7 ha) mające status rezerwatu. Odmienne duże zbiorniki (o powierzchni kilkunastu ha) to także Jezioro Powsinkowskie (bardzo cenne przyrodniczo: m.in. jako ostoja ptaków wodno-błotnych oraz ze względu na rzadkie gatunki bentosowych bezkręgowców^[74]) oraz Jezioro Wilanowskie. W dużych warszawskich parkach istnieje wiele stawów parkowych, jednak tylko pewne z nich posiadają charakter zbiorników trwałych (Łazienki Królewskie, Park Moczydło, Szczęśliwice, Park Skaryszewski, Dolinka Służewiecka), z pozostałych (np. Pole Mokotowskie, Park Ujazdowski) woda jest stale spuszczana, okresowo usuwane są rośliny oraz osady, co uniemożliwia zachodzenie w nich większości typowych przedstawicieli słodkowodnej fauny oraz flory. Na terenie Warszawy są chronione prawem torfowiska, na których leżą malownicze zbiorniki wodne (m.in. Macierowe Bagno oraz Bagno Jacka w Wesołej oraz Biały Ług w Wawrze). Częściową ochroną prawną jako tzw. użytek ekologiczny objęte jest Jeziorko Imielińskie na Ursynowie.

Na terenie Warszawy istnieje wiele sztucznych zbiorników wodnych będących pozostałościami po XIX-wiecznych fortyfikacjach miasta. Należą do nich m.in.:

• fosa Fortu Wawrzyszew – aktualnie jeden z bardziej czystych zbiorników tej części Warszawy
• fosa Fortu Bema – dostępna dla zwiedzających wraz z parkiem utworzonym na terenie fortyfikacji, w ostatnich latach uregulowana oraz odnowiona łączenie z całym kompleksem
• Fosa Babicka wokół Fortu Babice – zbiornik niedostępny dla publiczności (zajęty przez Wojsko Polskie)
• fosa Fortu Blizne
• fosa Fortu Okęcie – znajdująca się w rękach prywatnych
• fosa Fortu Zbarż – publicznie dostępna, obfitująca w ryby oraz lubiana przez wędkarzy
• fosa Fortu Piłsudskiego
• fosa Fortu Czerniaków, aktualnie Park im. Czesława Szczubełka
• Bernardyńska Woda.

Wiele fragmentów przepływającej przez Warszawę Wisły, zwłaszcza na wschodnim brzegu, jest bardzo cennych przyrodniczo, zarówno ze względu na gnieżdżące się tu ptaki^[75] (np. Rezerwat Wyspy Zawadowskie w Wilanowie oraz Wawrze), jak oraz rozliczne populacje ryb a także rzadkich bezkręgowców. Około 20 trwałych cieków oraz kanałów jest elementem środowiska przyrodniczego Warszawy, m.in. silnie zdegradowany, choć wciąż atrakcyjny przyrodniczo kilkunastokilometrowy Kanał Żerański (Królewski) łączący Wisłę z Jeziorem Zegrzyńskim oraz malownicza rzeka Wilanówka, płynąca fragmentami wśród wiejskiego oraz półnaturalnego krajobrazu. Wiele starych cieków wodnych: Drna, Rudawka, Żurawka – było skanalizowanych.

Środowiska słodkowodne Warszawy oraz ich otoczenie to, jak w przypadku innych wielkich miast rezerwuary różnorodności biologicznej, podlegające niestety coraz silniejszej presji ze strony otaczających silnie zurbanizowanych obszarów (tzw. rozpełzanie się miasta^[76]).

Miasta partnerskie

Lista miast partnerskich Warszawy^[77]:

– Düsseldorf, Niemcy (1989) – Hamamatsu, Japonia (1990) – Île-de-France, Francja (1990) – Toronto, Kanada (1990) – Berlin, Niemcy (1991) – Haga, Holandia (1991) – Stambuł, Turcja (1991) – Tel Awiw-Jafa, Izrael (1992) – Harbin, Chiny (1993) – Moskwa, Rosja (1993)

– Kijów, Ukraina (1994) – Tajpej, Tajwan (1995) – Saint-Étienne, Francja (1995) – Chicago, Stany Zjednoczone (1995) – Seul, Korea Południowa (1996) – Sankt Petersburg, Rosja (1997) – Rio de Janeiro, Brazylia (1997) – Grozny, Rosja (Czeczenia) (1997) – Wilno, Litwa (1998) – Hanoi, Wietnam (2000)

– Wiedeń, Austria (2001) – Astana, Kazachstan (2002) – Ryga, Łotwa (2002) – Budapeszt, Węgry (2005) – Oslo, Norwegia (2006) – Madryt, Hiszpania - Kair, Egipt - Charków, Ukraina (2011) - Zagrzeb, Chorwacja (2011)

Sprawdź też

Artykuły o całym mieście

• Aglomeracja warszawska
• Historia Warszawy
• Ludność Warszawy
• Podział administracyjny Warszawy
• Urbanistyka oraz architektura Warszawy
• Zabytki Warszawy

Artykuły szczegółowe

• Chorągiew Stołeczna ZHP

• Garnizon Warszawa
• Gwara warszawska
• KL Warschau
• Plan Pabsta
• Mazowiecka Chorągiew Harcerzy ZHR
• Warszawska Straż Ogniowa

Przypisy

Bibliografia

• Dokumentacja Bibliograficzna do Historii Europy Środkowo-Wschodniej (Herder-Institut)

Linki zewnętrzne

• Warszawa w katalogu Open Directory Project

Informacje ogólne

• Miasto Stołeczne – oficjalny serwis stolicy Polski. [dostęp 15 listopada 2009].
• Oficjalny portal turystyczny – (Stołeczne Biuro Informacji oraz Promocji Turystycznej. [dostęp 15 listopada 2009].
• Tematyczne panoramy Warszawy. [dostęp 15 listopada 2009].
• Warszawikia – Encyklopedia wiki poświęcona miastu Warszawa. [dostęp 15 listopada 2009].
• Warszawa w przewodniku turystycznym Wikitravel

Mapy

• Interaktywny plan miasta. [dostęp 15 listopada 2009].
• Ortofotomapa Warszawy. [dostęp 15 listopada 2009].
• Komunikacyjna Mapa Aglomeracji Warszawskiej. [dostęp 15 listopada 2009].
• Archiwalne plany Warszawy oraz sieci komunikacji miejskiej. [dostęp 15 listopada 2009].

p • d • e Miasta wojewódzkie Polski Białystok • Bydgoszcz • Gdańsk • Gorzów Wielkopolski • Katowice • Kielce • Kraków • Lublin • Łódź • Olsztyn • Opole • Poznań • Rzeszów • Szczecin • Toruń • Warszawa • Wrocław • Zielona Góra

p • d • e Miasta wojewódzkie II Rzeczypospolitej Białystok • Brześć nad Bugiem • Katowice • Kielce • Kraków • Lublin • Lwów • Łódź • Łuck • Nowogródek • Poznań • Stanisławów • Tarnopol • Toruń • Warszawa • Wilno

p • d • e Województwo mazowieckie Powiaty grodzkie Ostrołęka • Płock • Radom • Siedlce • Warszawa Powiaty ziemskie białobrzeski • ciechanowski • garwoliński • gostyniński • grodziski • grójecki • kozienicki • legionowski • lipski • łosicki • makowski • miński • mławski • nowodworski • ostrołęcki • ostrowski • otwocki • piaseczyński • płocki • płoński • pruszkowski • przasnyski • przysuski • pułtuski • radomski • siedlecki • sierpecki • sochaczewski • sokołowski • szydłowiecki • warszawski zachodni • węgrowski • wołomiński • wyszkowski • zwoleński • żuromiński • żyrardowski

p • d • e Warszawa (miasto wydzielone – II Rzeczpospolita) Powiaty południowo-warszawski (od 1928) • północno-warszawski (od 1928) • prasko-warszawski (od 1928) • śródmiejsko-warszawski (od 1931)

p • d • e Stolice Europy Stolice niepodległych państw Amsterdam (konstytucyjna), Holandia • Andora, Andora • Ateny, Grecja • Belgrad, Serbia • Berlin, Niemcy • Berno, Szwajcaria • Bratysława, Słowacja • Bruksela, Belgia • Budapeszt, Węgry • Bukareszt, Rumunia • Dublin, Irlandia • Haga (siedziba rządu), Holandia • Helsinki, Finlandia • Kijów, Ukraina • Kiszyniów, Mołdawia • Kopenhaga, Dania • Lizbona, Portugalia • Londyn, Wielka Brytania • Lublana, Słowenia • Luksemburg, Luksemburg • Madryt, Hiszpania • Mińsk, Białoruś • Monako, Monako (państwo-miasto) • Moskwa, Rosja • Oslo, Norwegia • Paryż, Francja • Podgorica, Czarnogóra • Praga, Czechy • Reykjavík, Islandia • Ryga, Łotwa • Rzym, Włochy • San Marino, San Marino • Sarajewo, Bośnia oraz Hercegowina • Skopje, Macedonia • Sofia, Bułgaria • Sztokholm, Szwecja • Tallinn, Estonia • Tirana, Albania • Vaduz, Liechtenstein • Valletta, Malta • Warszawa, Polska • Watykan, Watykan (państwo-miasto) • Wiedeń, Austria • Wilno, Litwa • Zagrzeb, Chorwacja Stolice terytoriów zależnych i państw nieuznawanych Douglas, Wyspa Man • Gibraltar, Gibraltar • Longyearbyen, Svalbard • Prisztina, Kosowo • Saint Helier, Jersey • Saint Peter Port, Guernsey • Thorshavn, Wyspy Owcze • Tyraspol, Naddniestrze