Ten artykuł dotyczy święta chrześcijańskiego. Sprawdź też: inne znaczenia hasła Wielkanoc.

Wielkanoc Zmartwychwstanie Pańskie
Zmartwychwstanie Chrystusa
Dzień	ruchomy
Typ święta	chrześcijańskie uroczystość liturgiczna
Podobne święta	Pesach

Ikona zmartwychwstania. Chrystus, mocą chwalebnego krzyża (złoty krzyż pod stopami), uwalnia z otchłani śmierci Adama oraz Ewę (po lewej oraz prawej stronie) – pierwszych rodziców, którzy weszli w śmierć przez grzech pierworodny. Bułgaria, XVII w.

Wielkanoc, Pascha, Niedziela wielkanocna, Zmartwychwstanie Pańskie — najstarsze oraz najważniejsze święto chrześcijańskie upamiętniające zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa^[1], obchodzone przez Kościoły chrześcijańskie wyznające Nicejskie Credo (325 r.).

Znaczenie teologiczne

Wedle nauczania prawosławnego patriarchy Konstantynopola Bartłomieja tajemnica Wielkanocy nierozdzielnie związana jest z tajemnicą Wielkiego Piątku. Cały Kościół najpierw umiera, ukrzyżowany jest z Chrystusem, aby z nim zmartwychwstać^[2]. Prawosławie celebruje Paschę (Wielkanoc) w ciągłości z Kościołem pierwszych wieków oraz jest ona w centrum jego wiary oraz kultu. Wokół zwycięstwa Chrystusa nad śmiercią, skupia się cała liturgia oraz cała teologia prawosławna. Zwycięstwo Chrystusa rozumiane jest jako duchowo urzeczywistniające się w każdym pokoleniu:

Tak, Chrystus zmartwychwstały powoduje, że oraz my powstajemy z martwych, albowiem On nosi w sobie pełne człowieczeństwo, On, Niepodzielny, czyste istnienie w komunii. "Wczoraj byłem ukrzyżowany z Chrystusem", głoszą jutrznie paschalne, "dziś z Nim jestem wyniesiony do chwały. Wczoraj byłem umarły z Nim, dziś łączę się z Jego Zmartwychwstaniem; wczoraj z Nim byłem pogrzebany, dziś wraz z Nim budzę się ze snu śmierci". Śmierć biologiczna oraz wszystkie śmierci cząstkowe, które ją poprzedzają oraz tragicznie wytyczają nasze losy, od tej pory stają się już tylko przejściami, "paschami" w dosłownym znaczeniu tego słowa, przejściami, poprzez które zmartwychwstanie ogarnia nas na miarę naszej wiary, albowiem śmierć duchowa, która je otacza, oraz którą one symbolizują, zostaje od tej pory unicestwiona[3].

Obchody Wielkanocy w kościołach protestanckich

Wierni Kościołów wyrastających z nurtu Reformacji spotykają się na uroczystych nabożeństwach, aby cieszyć się z pamiątki zmartwychwstania Jezusa, aby wspólnie wielbić Boga, czytać oraz rozważać jego słowo zapisane w Piśmie Świętym. Dzień ten jest dniem radości oraz śpiewu, w zależności od Kościoła różnie celebrowany, jednak wszędzie mający radosny oraz podniosły charakter.

W kalendarzu liturgicznym

Poprzedzający ją tydzień, stanowiący okres wspominania najważniejszych dla wiary chrześcijańskiej wydarzeń, nazywany jest Wielkim Tygodniem. Ostatnie trzy doby tego tygodnia: Wielki Czwartek (wieczór), Wielki Piątek, Wielka Sobota oraz Niedziela Zmartwychwstania znane są jako Triduum Paschalne (Triduum Paschale). W chrześcijaństwie wprawdzie każda niedziela jest pamiątką zmartwychwstania Chrystusa, ale Niedziela Zmartwychwstania jest z nich najbardziej uroczysta.

Podczas soboru nicejskiego w 325 roku ustalono, że będzie się ją obchodzić w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca. Ta skomplikowana zasada jest w istocie przełożeniem na solarny w swej naturze kalendarz juliański konkretnej daty 14 nisan z religijnego kalendarza hebrajskiego, który jest kalendarzem lunarno-solarnym. Data 14 nisan wyznacza w kalendarzu hebrajskim początek święta Paschy, wokół którego działy się wydarzenia zbawcze. Wielkanoc jest więc świętem ruchomym: może wypaść najwcześniej 22 marca, zaś najpóźniej 25 kwietnia. Z datą Wielkanocy związany jest termin większości ruchomych świąt ogólnochrześcijańskich oraz katolickich, m.in.: Środa Popielcowa, wielki post, Triduum Paschalne, Wniebowstąpienie Pańskie, Zesłanie Ducha Świętego, Boże Ciało oraz inne. Po wprowadzeniu kalendarza gregoriańskiego znów pojawiły się odmienności: w prawosławiu Wielkanoc obchodzi się bowiem zgodnie z kalendarzem juliańskim.

Ostatnio pewne środowiska chrześcijańskie postulują ustanowienie Wielkanocy, jako święta niezależnego od faz księżyca. Między innymi proponuje się obchodzenie Wielkanocy stale w drugą niedzielę kwietnia, czyli pomiędzy 8. a 14. Inna opcja to propozycja utrzymywania siedmiu niedziel pomiędzy Świętem Trzech Króli a Środą Popielcową. Daje ona także termin pomiędzy 8 a 14 kwietnia z wyjątkiem roku przestępnego, w którym Wielkanoc przypadłaby na 7 kwietnia.

Własny sposób ustalania daty Wielkanocy stosowano we wczesnym średniowieczu w Kościele iroszkockim oraz Kościele starobrytyjskim.

Wielka Niedziela jest pierwszym dniem wielkanocnego okresu świątecznego zwanego oktawą wielkanocną. Okres wielkanocny rozpoczyna się wigilią wielkanocną. Czas wielkanocnej radości trwa w liturgii 50 dni oraz kończy się niedzielą Zesłania Ducha Świętego. W 40. dniu (czwartek) obchodzona jest uroczystość Wniebowstąpienia Pana Jezusa^[4].

Wyznaczanie daty Wielkanocy w danym roku

El Greco - Zmartwychwstanie Jezusa

W kościołach zachodnich Wielkanoc przypada w pierwszą niedzielę po pierwszej kościelnej pełni Księżyca (tzw. Paschalna pełnia Księżyca) przypadającej po 21 marca, oznacza to, że Wielkanoc wypada pomiędzy 22 marca a 25 kwietnia (włącznie). Daty kościelnej pełni Księżyca zostały wyznaczone oraz stabelaryzowane w czasie Soboru Nicejskiego w 325 roku n.e. Kościelna pełnia Księżyca różni od astronomicznej.

Algorytmy

Wedle kalendarza gregoriańskiego w bieżącym roku Wielkanoc wypada 8 kwietnia 2012.

Wedle kalendarza juliańskiego w bieżącym roku Wielkanoc wypada 2 kwietnia 2012 (data juliańska; dla uzyskania daty gregoriańskiej trzeba dodać 13 dni).

Powyższe daty otrzymano metodą Meeusa/Jonesa/Butchera.

Metoda Gaussa

Dla kalendarza gregoriańskiego

Sposób obliczenia tej daty stał się podany przez niemieckiego matematyka C. F. Gaussa.

Do obliczeń potrzebne są dwie liczby A oraz B. Ich wartości odczytujemy z poniższej tabeli:

Należy pamiętać, że do 1582 roku obowiązywał kalendarz juliański. Wartości A oraz B tyczą się więc w innych latach jedynie kalendarza gregoriańskiego.

Następnie trzeba wykonać 6 kroków:

1. Dzielimy liczbę roku przez 19 oraz znajdujemy resztę a.
2. Dzielimy liczbę roku przez 4 oraz znajdujemy resztę b.
3. Dzielimy liczbę roku przez 7 oraz znajdujemy resztę c.
4. Resztę a mnożymy przez 19, do iloczynu dodajemy liczbę A, sumę dzielimy przez 30 oraz znajdujemy resztę d.
5. Dzielimy sumę iloczynów 2b + 4c + 6d + B przez 7 oraz znajdujemy resztę e.
6. Sumę reszt d + e dodajemy do daty 22 marca oraz otrzymujemy datę Wielkanocy.

Jeżeli data wypadnie powyżej 31 marca, trzeba ją przeliczyć na odpowiedni dzień kwietnia. Można też sprawdzić, czy d + e < 10. Jeśli tak, to Wielkanoc jest (d + e + 22) marca. Jeśli nie, to (d + e - 9) kwietnia.

Od powyższej reguły są wyjątki:

• Wyjątek pierwszego rodzaju zachodzi, kiedy d = 29 oraz e = 6, czyli Wielkanoc miałaby przypaść na dzień 26 kwietnia. Wtedy stale obchodzi się ją tydzień wcześniej, tzn. 19 kwietnia. Wypadek ten zaszedł w latach 1609 oraz 1981.
  
• Wyjątek drugiego rodzaju zachodzi wtedy, kiedy d = 28 oraz e = 6 oraz dzielenie 11A + 11 przez 30 daje resztę mniejszą od 19 (lub po prostu a > 10). Wówczas, wedle powyższego algorytmu, Wielkanoc ma przypaść 25 kwietnia, a obchodzona jest 18 kwietnia. Ten drugi wyjątek – jak pisał Gauss w 1807 r. – "dotychczas nie zaszedł oraz po raz pierwszy nastąpi dopiero w roku 1954".
  

Jak da się było zauważyć, lata, w których są dane wyjątki do roku 2999 podane są w powyższej tabeli współczynników A oraz B dla określonych przedziałów czasowych.

Dla przykładu wyznaczymy datę Wielkanocy w roku 2008.

• 2008 : 19 = 105 oraz reszta 13. a = 13.
• 2008 : 4 = 502 oraz reszta 0. b = 0.
• 2008 : 7 = 286 oraz reszta 6. c = 6.
• (19 x a + A) : 30 → (19 x 13 + 24) : 30 = 271 : 30 = 9 oraz reszta 1. d = 1.
• (2 x b + 4 x c + 6 x d + B) : 7 → (2 x 0 + 4 x 6 + 6 x 1 + 5) : 7 → 35 : 7 = 5 oraz reszta 0.
• d + e + 22 → 1 + 0 + 22 = 23, to znaczy, że 23 marca – to data Wielkanocy w 2008 roku, wedle kalendarza gregoriańskiego.

Dla kalendarza juliańskiego

Jeśli chodzi o kalendarz juliański, to wystarczy stale brać za A 15, a za B 6.

Przykład dla 1928 roku:

• 1928 : 19 = 101 oraz reszta 9. a = 9.
• 1928 : 4 = 482 oraz reszta 0. b = 0.
• 1928 : 7 = 275 oraz reszta 3. c = 3.
• (19 x a + A) : 30 → (19 x 9 + 15) : 30 = 186 : 30 = 6 oraz reszta 6. d = 6.
• (2 x b + 4 x c + 6 x d + B) : 7 → (2 x 0 + 4 x 3 + 6 x 6 + 6) : 7 = 54 : 7 = oraz reszta 5. e = 5.
• d + e + 22 = 6 + 5 + 22 = 33.

Wielkanoc w roku 1928 wedle kalendarza juliańskiego wypadała więc na 33 dzień licząc od 1 marca, czyli 2 kwietnia.

Metoda Meeusa/Jonesa/Butchera

Dla kalendarza gregoriańskiego

Ten sposób stał się przedstawiony przez Jeana Meeusa w jego książce Astronomical Algorithms w 1991 roku. Może być uznany za lepszy od tego poprzedniego, albowiem nie wymaga żadnych cyfr dla określonego zakresu czasu oraz nie ma od niego wyjątków. Wystarczy podać dowolny rok.

I tak:

1. Dzielimy liczbę roku na 19 oraz wyznaczamy resztę a.
2. Dzielimy liczbę roku przez 100, wynik zaokrąglamy w dół (odcinamy cząstka ułamkową) oraz otrzymujemy liczbę b.
3. Dzielimy liczbę roku przez 100 oraz otrzymujemy resztę c.
4. Liczymy: b : 4 oraz wynik zaokrąglamy w dół oraz otrzymujemy liczbę d.
5. Liczymy: b : 4 oraz wyznaczamy resztę e.
6. Liczymy: (b + 8) : 25 oraz wynik zaokrąglamy w dół oraz otrzymujemy liczbę f.
7. Liczymy: (b - f + 1) : 3 oraz wynik zaokrąglamy w dół oraz otrzymujemy liczbę g.
8. Liczymy: (19 x a + b - d - g + 15) : 30 oraz wyznaczamy resztę h.
9. Liczymy: c : 4 oraz wynik zaokrąglamy w dół oraz otrzymujemy cyfrę i.
10. Liczymy: c : 4 oraz wyznaczamy resztę k.
11. Liczymy: (32 + 2 x e + 2 x i - h - k) : 7 oraz otrzymujemy resztę l.
12. Liczymy: (a + 11 x h + 22 x l) : 451 oraz wynik zaokrąglamy w dół oraz otrzymujemy liczbę m.
13. Liczymy: (h + l - 7 x m + 114) : 31 oraz otrzymujemy resztę p.
14. Dzień Wielkanocy = p + 1.
15. Miesiąc = Zaokrąglenie w dół dzielenia (h + l - 7 x m + 114) przez 31.

Przykład dla roku 2012:

• 2012 : 19 = 105 oraz reszta 17. a = 17.
• 2012 : 100 = 20,12, w zaokrągleniu w dół 20. b = 20.
• 2012 : 100 = 20 oraz reszta 12. c = 12.
• b : 4 → 20 : 4 = 5, w zaokrągleniu w dół także 5. d = 5.
• b : 4 → 20 : 4 = 5 oraz reszta 0. e = 0.
• (b + 8) : 25 → (20 + 8) : 25 = 28 : 25 = 1,12, w zaokrągleniu w dół 1. f = 1.
• (b - f + 1) : 3 → (20 - 1 + 1) : 3 = 20 : 3 = 6,(6), w zaokrągleniu w dół 6. g = 6.
• (19 x a + b - d - g + 15) : 30 → (19 x 17 + 20 - 5 - 6 + 15) : 30 = 347 : 30 = 11 oraz reszta 17. h = 17.
• c : 4 → 12 : 4 = 3, w zaokrągleniu w dół 3. i = 3.
• c : 4 → 12 : 4 = 3 oraz reszta 0. k = 0.
• (32 + 2 x e + 2 x i - h - k) : 7 → (32 + 2 x 0 + 2 x 3 - 17 - 0) : 7 = 21 : 7 = 3 oraz reszta 0. l = 0.
• (a + 11 x h + 22 x l) : 451 → (17 + 11 x 17 + 22 x 0) : 451 = 204 : 451 = 0,(4523281596), w zaokrągleniu w dół 0. m = 0.
• (h + l - 7 x m + 114) : 31 → (17 + 0 - 7 x 0 + 114) : 31 = 131 : 31 = 4 oraz reszta 7. p = 7.
• Dzień to p + 1 → 7 + 1 = 8. Wielkanoc wypada więc ósmego.
• Miesiąc to (h + l - 7 x m + 114) : 31 → (17 + 0 - 7 x 0 + 114) : 31 = 131 : 31 = 4,(225806451612903), w zaokrągleniu w dół 4. Wielkanoc jest więc w kwietniu.

Wielkanoc w 2012 roku wypada więc 8 kwietnia (według kalendarza gregoriańskiego).

Pisanki z Wołynia.

Pisanki z Kraslic.

Dla kalendarza juliańskiego

Jean Meeus w swojej książce Astronomical Algorithms prezentuje także odpowiedni algorytm dla kalendarza juliańskiego.

Tak więc:

1. Dzielimy liczbę roku przez 4 oraz otrzymujemy resztę a.
2. Dzielimy liczbę roku przez 7 oraz otrzymujemy resztę b.
3. Dzielimy liczbę roku przez 19 oraz otrzymujemy resztę c.
4. Dzielimy (19 x c + 15) przez 30 oraz otrzymujemy resztę d.
5. Dzielimy (2 x a + 4 x b - d + 34) przez 7 oraz otrzymujemy resztę e.
6. Miesiąc = zaokrąglenie w dół (d + e + 114) : 31.
7. Dzień = reszta z dzielenia (d + e + 114) przez 31 plus 1.

Przykład dla roku 2012:

• 2012 : 4 = 503 oraz reszta 0. a = 0.
• 2012 : 7 = 287 oraz reszta 3. b = 3.
• 2012 : 19 = 105 oraz reszta 17. c = 17.
• (19 x c + 15) : 30 → (19 x 17 + 15) : 30 = 338 : 30 = 11 oraz reszta 8. d = 8.
• (2 x a + 4 x b - d + 34) : 7 → (2 x 0 + 4 x 3 - 8 + 34) : 7 = 38 : 7 = 5 oraz reszta 3. e = 3.
• Miesiąc to (d + e + 114) : 31 → (8 + 3 + 114) : 31 = 125 : 31 = 4,(032258064516129), w zaokrągleniu w dół 4. Wielkanoc wypada więc w Kwietniu.
• Dzień to reszta z (d + e + 114) : 31 plus 1 → (8 + 3 + 114) : 31 plus 1 → 125 : 31 plus 1 → 4 oraz reszta 1 plus 1 → 1 + 1 = 2. Wielkanoc jest więc drugiego.

Wielkanoc w roku 2012 wedle kalendarza juliańskiego wypada więc 2 kwietnia.

Pisanki, baranek oraz zajączek.

Wielkanocne zwyczaje ludowe

Z obchodami świąt wielkanocnych związanych jest wiele zwyczajów ludowych (z których cząstka wywodzi się ze starosłowiańskiego święta Jarego): śniadanie wielkanocne, pisanki, święcone, śmigus-dyngus, dziady śmigustne, Rękawka, Emaus, walatka, z kurkiem po dyngusie, Siuda Baba, wieszanie Judasza, pogrzeb żuru oraz śledzia, pucheroki, palma wielkanocna, Jezusek Palmowy.

Sprawdź też

Informacje w siostrzanych projektach

 Ilustracje oraz media  w Wikimedia Commons
 Definicje słownikowe  w Wikisłowniku
 Teksty źródłowe  w Wikiźródłach
 Cytaty  w Wikicytatach

• Pesach
• Arcybractwo Męki Pańskiej
• powstanie wielkanocne
• Wyspa Wielkanocna

Przypisy

Bibliografia

• Clément O.: Prawda was wyzwoli. Rozmowy z Patriarchą ekumenicznym Bartłomiejem I. Janina Dembska, Maria Żurowska (przekład z j. franc.). Warszawa: Verbinum, 1998, s. 246. ISBN 83-7192-025-3. 
• Wojciechowski M.: Wielkanoc, Uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego, Pascha. W: Religia. Encyklopedia PWN. T. Gadacz, B. Milerski (red. naukowa). T. 9. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 410-411. ISBN 983-01-14053-4. 

Linki zewnętrzne

• Wielkanoc w kościele prawosławnym
• Wielkanoc oraz inne święta w kolejnych latach - kalendarz
• Wielkanoc w Katolickich Kościołach Wschodnich
• Kalkulator do obliczania terminów Wielkanocy w latach od 100 do 9999

p • d • e   Wielki Tydzień Niedziela Palmowa • Wielki Poniedziałek • Wielki Wtorek • Wielka Środa • Wielki Czwartek • Wielki Piątek • Wielka Sobota • Niedziela wielkanocna Triduum Paschalne • Wigilia Paschalna • Wielkanoc

p • d • e Zmartwychwstanie Pańskie Chrześcijaństwo Tłusty czwartek • Środa popielcowa • Wielki Tydzień • Poniedziałek wielkanocny • Wtorek Wielkanocny • Niedziela Przewodnia • Emaus • Baranek Boży • Pascha • Droga krzyżowa • Wielki post • Ostatnia Wieczerza • Rezurekcja • Zmartwychwstanie • Ciemnica • Liturgia Męki Pańskiej • Gorzkie żale • Pasja • Oremus et pro perfidis Judaeis • Ciemna jutrznia • Paschał • Oktawa wielkanocna • Niedziela Miłosierdzia Bożego • Wniebowstąpienie Pańskie • Zesłanie Ducha Świętego • Boże Ciało Postacie folklorystyczne Zajączek • Pisklę • Baranek • Artos Zwyczaje Ostatki • Śmigus-dyngus • Dziady śmigustne • Kurek dyngusowy • Siuda Baba • Wieszanie Judasza • Pogrzeb żuru oraz śledzia • Pucheroki • Kawalkada wielkanocna • Straż grobowa • Turki • Rękawka • Walatka Atrybuty Jajko • Pisanka • Palma wielkanocna • Jezusek Palmowy • Święconka • Kartka świąteczna