Wikingowie – skandynawscy wojownicy, którzy od VIII wieku podejmowali dalekie wyprawy o charakterze kupieckim, rabunkowym albo osadniczym.
W przypadku wypraw łupieżczo-handlowych powiada się o wikindze zachodniej oraz wikindze wschodniej. Organizatorami wypraw do krajów Europy Zachodniej byli Normanowie duńscy oraz norwescy (czyli właśnie wikingowie), a także mieszkańcy dzisiejszej południowej Szwecji (prowincje Bohuslän, Halland, Uppland, Skåne oraz Blekinge). Normanowie szwedzcy, z reguły Swionowie oraz Goci, organizowali wyprawy do krajów położonych na wschód oraz południe od ich ojczyzny, docierając do Bułgarii Kamskiej, Rusi Kijowskiej, Bizancjum, a nawet Kalifatu Bagdadzkiego. Wikingowie dotarli też do Ameryki Północnej na długo przed Kolumbem. Dopłynęli do półwyspu Labrador (wschodnie wybrzeże Kanady).
Etymologia
Słowo wiking pochodzi od nazwy morskich, orężnych wypraw: "viking". Słowo to początkowo łączono z staronordyjskiego vik (zatoka) albo starogermańskiego vik (osada portowa). Później zauważono jednak, że słowo to ukazało się jeszcze w VIII wieku (przed okresem napaści wikingów na wybrzeża Anglii, Irlandii oraz Francji) w postaci staroangielskiego "wicingsceada" oraz starofrancuskiego "witsing". Od tamtej pory zaczęto łączyć nazwę wiking z tym właśnie obszarem językowym, wskazując na staroangielski "wic" oznaczający obóz handlowy. Pierwszy raz tego określenia użyto na długo przed epoką wikingów, wobec osadników saksońskich (saskich).
Ramy chronologiczne „burzy normańskiej” (epoki wikingów)
- konwencjonalna
- symboliczna
Napady oraz wojny
Mapa ekspansji wikingów (1)
Mapa ekspansji wikingów (2)
Miecze używane przez wikingów
Pierwszy odnotowany napad wikingów miał miejsce w 793 roku na wybrzeżach Anglii (Lindisfarne). Oryginalnie ich wyprawy nie wychodziły poza obręb Morza Północnego oraz wysp szkockich – Orkadów, Szetlandów, Hebrydów. Około 800 roku po raz pierwszy wylądowali na Wyspach Owczych, które szybko zostały przez nich skolonizowane. W 874 roku dotarli także do Islandii. Kolejny wiek przyniósł odkrycie Grenlandii (ok. 982) oraz Ameryki (półwysep Labrador oraz Nowa Fundlandia, ok. 1000[1]), gdzie także założyli swoje osady. Jednak walki z tubylcami oraz kłótnie wewnętrzne rychło spowodowały porzucenie osad w Nowym Świecie.
Z biegiem lat bandy wikingów rozrosły się do pokaźnych flotylli oraz zwiększył się ich zasięg. Pewne grupy, opływając Półwysep Iberyjski, dostawały się na Morze Śródziemne oraz grabiły wybrzeża południowej Galii oraz Italię. Odmienne grupy, wyprawiając się na wschód, penetrowały szlaki oraz tereny wzdłuż rzek Dźwiny oraz Wołchow oraz Dniepru, aż do Morza Czarnego, gdzie łupiły przybrzeżne miasta Cesarstwa Bizantyjskiego. Wołgą przepływali aż na Morze Kaspijskie. Wikingowie bogacili się jednak nie tylko łupieniem, ale także handlem. Prowadzili intratny handel z Arabami, którym za srebro z Taszkentu oraz Afganistanu dostarczali futra, ozdoby z metali szlachetnych oraz niewolników z terenów nadbałtyckich.
Po fazie najazdów rabunkowych Normanowie zaczęli się osiedlać na zdobytych terenach, zwłaszcza na wyspach: Orkadach, Szetlandach, Islandii, a także w Irlandii oraz Brytanii oraz na półwyspie Cotentin w północnej Francji, gdzie założyli księstwo Normandii. Zamieszkali w nim wikingowie zaczęli używać języka francuskiego, a w 919 roku przyjęli chrześcijaństwo. Państwo wikingów w Normandii istniało przez ponad 300 lat, stając się w końcu księstwem lennym króla Francji.
Dotarli także w głąb takich krajów jak Rosja oraz do Wielkiej Brytanii oraz Europy.
W Anglii zdołali w XI wieku opanować prawie 80% terytorium kraju, tworząc własne królestwo, którego królem był Kanut Wielki, po czym zostali wyparci na skutek rebelii Anglów oraz Sasów. W XI wieku królestwo anglosaskie było jednak ponownie podbite przez Normanów z Normandii, którzy także wywodzili się od wikingów, a królem Anglii stał się ponownie wiking z pochodzenia – Wilhelm Zdobywca, który stał się założycielem dynastii normańskiej, władającej Anglią przez ponad 300 lat.
Sukcesy odnosili dzięki dużej mobilności, jaką dawały im ich łodzie (zwane drakkarami), oraz zwartej formacji zwanej murem tarcz. Posługiwali się jednoręcznymi mieczami, toporami, włóczniami, okrągłymi drewnianymi tarczami o obitych metalem bokach. Prawa dzielnicowe z końca ery wikingów w wypadku pospolitego ruszenia nakazywały w Szwecji każdemu uczestnikowi być uzbrojonym w miecz, tarczę, hełm oraz włócznię, trzeba było posiadać także jedną kolczugę, łuk oraz dwa tuziny strzał na ławkę wioślarską. W Norwegii należało posiadać trzy tuziny strzał na ławkę wioślarską, a zamiast miecza da się było posiadać topór, w Danii natomiast łuk mógł być zastąpiony kuszą, lecz jeśli samemu nie było się dobrym strzelcem, trzeba było posiadać kogoś do jej obsługi.
Główną siłą była piechota, sporadycznie stosowano konnicę. Podczas bitew morskich związywano burty statków oraz przystępowano do abordażu, walczono aż załoga jednego statku nie zostanie całkiem pokonana. Pochłaniało to wydatnie więcej ofiar niż bitwy lądowe.
Handel
Wikingowie byli wytrawnymi kupcami, podróżowali daleko poza Skandynawię w celach handlowych. Towarami, które mogli zaoferować mieszkańcom innych krain były: drewno, żelazo (niezbędne do wyrabiania narzędzi oraz broni), skóry fok oraz wielorybów, futra zwierząt, kły oraz kości morsów (przydatne rzeźbiarzom). Swoje towary wikingowie przewozili na znaczne odległości za pomocą statków handlowych.
Własne dobra Wikingowie wymieniali na miejscowe towary. Z Wysp Brytyjskich wikińscy kupcy przywozili srebro, pszenicę oraz odzież; z krajów śródziemnomorskich - wino, ceramikę, złoto oraz sól. Żeglowali przez Bałtyk oraz dalej rzekami przez Ruś, aż do Konstantynopola oraz Jerozolimy. Z dalekich krain sprowadzali egzotyczne towary, takie jak przyprawy czy jedwab.
Do ważniejszych ośrodków handlowych wikingów należały m.in.: Birka (Szwecja), Hedeby (Dania), Truso (ziemie Prusów), Ryga (Łotwa), Wolin (Pomorze), Kaupang (Norwegia), Jorvik (Anglia) oraz Dublin (Irlandia).
Handel niewolnikami
Wikingowie handlowali także niewolnikami (najczęściej byli to chrześcijańscy jeńcy oraz Słowianie). Pewni ludzie niewolnicy zabierani byli do Skandynawii, do ciężkich robót budowlanych oraz na rolę, lecz przeważajaca ilość była sprzedawana za srebro do krajów arabskich.
Przyczyny ekspansji
Prawdopodobnie główne przyczyny ekspansji wikingów to:
- nagły wzrost populacji w Skandynawii pod koniec VII wieku na skutek ocieplenia klimatu oraz rozwinięcia technik rolniczych, który uczynił deficyt ziemi uprawnej;
- słabość najbliższych krajów: Szkocji, Anglii oraz Francji, w których nie istniały jeszcze silne zjednoczone królestwa albo występował kryzys istniejących struktur państwowych;
- ciągłe ataki Franków na wybrzeża skandynawskie oraz wiążące się z tym stałe doskonalenie technik obronnych, oraz chęć zemsty na najeźdźcach.
Łodzie
Model drakkaru (łodzi wikingów)
"Morąg" Replika "Skudelev V"
Ich ekspansja była możliwa z reguły dzięki rozwojowi technik budowy statków – płaskodennych łodzi wiosłowych, wyposażonych w prostokątne żagle, tzw. drakkarów (przybrzeżnych szybkich łodzi bojowych) oraz knorrów, czy knar (pełnomorskich statków dalekiego zasięgu o niezwykle wysokiej jak na owe czasy dzielności morskiej), a także wynalezieniu techniki żeglowania na wiatr, całkowicie nieznanej w południowej Europie. Warto jeszcze dodać, że oprócz knar wikingowie używali jeszcze byrdingi, na których żeglowali w celach handlowych do głównych portów bałtyckich: duńskiego Haithabu, szwedzkiej Birki, słowiańskiego Wolina oraz Jomsborga, pruskiego Truso. Umożliwiło to nie tylko dalekie wyprawy morskie, ale także wpływanie rzekami w głąb atakowanego terytorium. Warto jednak zaznaczyć, że oprócz prowadzenia wypraw czysto łupieżczych, wikingowie wielokrotnie też osiedlali się w nowych miejscach na stałe, zakładając zwykle swoje własne miasta portowe. Dotyczy to szczególnie Anglii środkowej oraz północnej, Bretanii, Irlandii (gdzie założyli m.in. Dublin) oraz południowej Rosji oraz Ukrainy (gdzie założyli Kijów). Ich wyprawy przyczyniły się także do kolonizacji nowych lądów oraz eksploracji mórz. Wikingowie, którzy zdołali utworzyć swoje własne państwa, zostali później wchłonięci przez okoliczną ludność.
Mieszko I wikingiem?
W okresie międzywojennym w historiografii niemieckiej ukazała się hipoteza, jakoby Mieszko I nosił imię Dagone wywodzące się od skandynawskiego Dagr. Tym samym miał on być wikingiem, który przejął władze w państwie Polan. Hipoteza ta nawiązuje do faktu utworzenia kilku państw we wczesnośredniowiecznej Europie, w tym Rusi Kijowskiej, przez Normanów (Waregów)[2], jak też teorii normandzkiej Karola Szajnochy z 1858 roku[3]. Nie miała ona jednak wystarczających podstaw oraz rychło upadła śmiercią naturalną razem z ustrojem, który ją wyhodował[4]. Do tezy tej powrócił archeolog Zdzisław Skrok[5].
Sprawdź też
Sprawdź hasło
wiking w Wikisłowniku
Bibliografia
- Władysław Duczko: Ruś Wikingów : historia obecności Skandynawów we wczesnośredniowiecznej Europie Wschodniej. Warszawa: Wydawnictwo TRIO, 2006. ISBN 978-83-7436-098-2.
- Peter Godfrey Wilson: Wikingowie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1975.
- Lech Leciejewicz: Normanowie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1979. ISBN 83-04-00200-0.
- Andrzej Michałek: Wyprawy krzyżowe: Normanowie. Warszawa: Bellona, 2004. ISBN 83-11-09479-9.
- Else Roesdahl: Historia Wikingów : narody oraz cywilizacje. Gdańsk: Wyd. Marabut, 2001. ISBN 83-87135-09-7.
- Wolfgang Tarnowski: Piraci : rozboje morskie. Wrocław: Wydawnictwo Atlas, 1991. ISBN 83-900260-5-8.
- Tony Allan: Wikingowie: życie, legendy oraz sztuka. Warszawa: Wydawnictwo G+J RBA, 2003. ISBN 83-89019-30-2.
Linki zewnętrzne
Przypisy
- ↑ The Norse discovery of America (ang.). [dostęp 2011].
- ↑ Hermann Kinder, Werner Hilgemann: The Anchor Atlas of World History. Volume I. New York: 1974, s. 130.
- ↑ Karol Szajnocha: Lechicki początek Polski: szkic historyczny. 2009, seria: Dzieła, t. 4.
- ↑ G. Labuda, Mieszko I s. 40
- ↑ Zdzisław Skrok: Słowiańska moc, czyli o niezwykłym wkroczeniu naszych przodków na europejską arenę. Warszawa: Iskry, 2006, s. 86. ISBN 83-244-0008-7.
