Wołga (ros. Волга, mar. Jul, tat. Idel, łac. Rha) – wielka rzeka w Rosji przeduralskiej. Długość - 3531 km, powierzchnia zlewni - 1380 tys. km², średni roczny przepływ u ujścia 8060 m³/s (254,35 km³ rocznie). Największa oraz najdłuższa rzeka Europy oraz Rosji przeduralskiej, największa oraz najdłuższa na świecie rzeka uchodząca do jeziora. Płynie jedynie przez Rosję, tylko skrajne wschodnie ramię delty - Kigacz wyznacza granicę z Kazachstanem. W wyniku prowadzonej w czasach radzieckich budowy licznych zbiorników retencyjnych oraz regulacji koryta, bieg Wołgi stał się skrócony o ponad 160 km.
Bieg Wołgi
Geografia rosyjska dzieli Wołgę na trzy odcinki: górny - do ujścia Oki, średni - do ujścia Kamy oraz dolny.
Źródła Wołgi leżą na wysokości 229 m n.p.m. koło wsi Wołgowierchowje na wzgórzach Wałdaj, skąd rzeka płynie na wschód. Jeszcze w obrębie Wałdaju Wołga przecina szereg małych jezior, z których największe to Stierż, Wsieług, Pieno oraz Wołgo. Wśród morenowych wzgórz Wałdaju Wołga płynie głęboko wciętą doliną.
Z Wałdaju Wołga wypływa na Nizinę Środkoworosyjską, gdzie przecina miasta Jarosław, Niżny Nowogród oraz Kazań. Wąską oraz głęboko wciętą doliną Wołga płynie na wschód przez Wyżynę Uglicko-Daniłowską oraz Galicko-Czuchłomską, a dalej przez Nizinę Unżeńską oraz Bałachnińską. W okolicy Kazania skręca na południe oraz poniżej Kazania przyjmuje swój największy dopływ - Kamę (1805 km).
Na odcinku od Niżnego Nowogrodu do Wołgogradu dolina Wołgi dzieli wielkie jednostki geograficzne - Wyżynę Nadwołżańską na zachodzie od Wyżyny Bugulmijsko-Belebejskiej oraz Niziny Nadkaspijskiej na wschodzie. Wyżyna Nadwołżańska jest wydatnie wyżej wyniesiona, wskutek czego dolina środkowej Wołgi charakteryzuje się znaczną asymetrią brzegów: prawy (zachodni) brzeg jest wysoki, lewy - niski. Na wysokości Samary rzeka tworzy charakterystyczne duże zakole wokół odosobnionego wzniesienia Gór Żygulewskich.
Poniżej Wołgogradu Wołga skręca na południowy wschód oraz wypływa na Nizinę Nadkaspijską. 21 km powyżej Wołgogradu oddziela się od Wołgi jej odnoga - rzeka Achtuba, która płynie równolegle przez około 520 km, łącząc się z podstawowym nurtem licznymi odnogami oraz kanałami, w końcu uchodzi do jednego z ramion delty wołżańskiej. Szerokość wspólnych rozlewisk Wołgi oraz Achtuby sięga 20-30 km. Wołga uchodzi do Morza Kaspijskiego w postaci największej w Europie delty o powierzchni około 13 tys. km² oraz ponad 80 ramionach.
Zlewnia Wołgi
Zlewnia Wołgi zajmuje około 1/3 powierzchni europejskiej części Rosji oraz zawiera w sobie tereny należące do strefy leśnej (od źródła do wysokości Kazania), leśno-stepowej (od Kazania do Saratowa), stepowej (od Saratowa do Wołgogradu) oraz półpustynnej (od Wołgogradu do ujścia). System rzeczny Wołgi liczy ponad 151 tys. cieków wodnych o łącznej długości 574 tys. km. Wołga przyjmuje około 200 dopływów I stopnia. Lewe dopływy są liczniejsze oraz większe. Poniżej Kamyszyna nie ma już większych dopływów.
Największe dopływy Wołgi:
- prawe - Wazuza (162 km), Szosza (163 km), Dubna (167 km), Nierl (112 km), Kotorosl (132 km), Oka (1499 km), Sura (841 km), Cywil (170 km), Swijaga (375 km), Syzrań, Tierieszka (213 km), Czardum
- lewe - T’ma, Twerca, Miedwiedica, Kaszynka, Korożeczna, Sit’, Mołoga, Suda, Szeksna, Sogoża, Uchra, Kostroma, Niomda, Unża, Uzoła, Kierżeniec, Wietługa, Rutka, Wielka Kokszaga, Mała Kokszaga, Ilet’, Kazanka, Miosza, Kama, Szeszma, Wielki Czeremszan, Sok, Samara, Czapajewka, Czagra, Mały Irgiz, Wielki Irgiz, Wielki Karaman, Jerusłan
Okres trwania pokrywy lodowej wynosi od 150 dni w górnym biegu do 100 dni w dolnym.
Wykorzystanie gospodarcze
Wołga stanowi najważniejszą śródlądową arterię wodną Rosji, żeglowna jest na długości ponad 3400 km, od Rżewa do ujścia. W systemie rzecznym Wołgi 41 tys. km rzek jest spławnych, a ponad 17 tys. km - żeglownych.
W górnym biegu Wołga ma połączenie z Morzem Bałtyckim poprzez Kanał Wołżańsko-Bałtycki oraz z Morzem Białym poprzez Kanał Białomorsko-Bałtycki. W dolnym biegu ma połączenie z Morzem Azowskim oraz Czarnym poprzez Kanał Wołga-Don. Bezpośrednie połączenie kanałowe z Wołgą ma także Moskwa - Kanał im. Moskwy. Przewozy zawierają w sobie głównie: drewno, ropę naftową, materiały budowlane, zboże oraz sól.
Energetyczne zasoby Wołgi zostały w dużym stopniu wykorzystane przez tzw. Wołżansko-Kamską Kaskadę Hydroenergetyczną - łańcuch zapór oraz elektrowni wodnych na całej długości rzeki. Dla celów energetycznych oraz żeglugowych wybudowano na Wołdze szereg ogromnych sztucznych zbiorników: Iwankowski ("Moskiewskie Morze", 327 km² powierzchni), Uglicki (249 km²), Rybiński (4580 km²), Gorkowski (1570 km²), Kujbyszewski (6450 km²), Saratowski oraz Wołgogradzki (3165 km²). Dzięki temu zmniejszyły się wahania poziomu wody w rzece, dawniej przewyższające 10 m, a u ujścia Kamy nawet 17 m.
Największe miasta nad Wołgą to Twer, Czerepowiec, Rybińsk, Jarosław, Kostroma, Niżny Nowogród, Czeboksary, Kazań, Uljanowsk, Togliatti, Samara, Saratów, Wołgograd, Astrachań.
|
Dopływy Wołgi liczące ponad 100 km długości oraz obiekty hydrograficzne na Wołdze |
|
| Prawe |
|
 |
|
| Lewe |
|
|
| Delta |
|
|
Sztuczne
zbiorniki
wodne |
|
|
| Kanały |
|
|
